منيژه حکمت، سینماگر:
تعرض کمتر در سینما
منيژه حكمت را بهعنوان سينماگری با دغدغههاي زنانه ميشناسيم، امسال هم با «جاده قديم» يكي ديگر از دغدغههاي جامعه يعني زنان آسيبديده از تجاوز را به تصوير كشيده است. او بهطور ملموستر از مشكلات زنان و نحوه مقابله با آن در جامعه سخن گفته است.
سالها کار، فعالیت و حضور اجتماعی داشتید،چقدر با تبعيض و خشونت جنسي در محيط کار و زندگي روبهرو شدهايد؟ چطور با آن مقابله کردهايد؟ همانطور که ميدانيد، جنسيت بحث ظريفي است و نوع برخورد با تجاوز جنسي يا خشونت جنسي، شعاع بزرگي را دربر ميگيرد. بخشی مربوط به بحث تجاوز است كه خود من سالها درباره آن تحقيق كردهام، بهخصوص براي فيلم جديدم «جاده قديم». اين مسئله خيلي دردناكي بود و به اين نتيجه ميرسيديم که هيچ امنيت و پناهي وجود ندارد، باورتان ميشود که با وجود تمام كساني كه در حوزه زنان و حتي معاون و دستيار زنان در رياستجمهوري فعاليت ميکنند، اگر اتفاقي براي كسي بيفتد، شماره تلفني نيست كه از او حمايت شود، راهنمايياش كنند يا به او تراپيست معرفي كنند يا بتواند حرف بزند و از بحران وحشتناك خارج شود؟ در اينترنت هم وقتي زن يا تجاوز را در گوگل جستوجو ميكنيد، اين کلمات فيلتر است. درحاليکه نوع آسيبشناسي و شعاع فراگير و بحرانهايي كه در ادامه دارد، یک معضل بزرگ اجتماعي است. براي خود شما اين اتفاقها افتاده است؟ نه؛ براي من اين موضوع اتفاق نيفتاده است؛ چون به دلیل كارم، نوع برخوردم بهخصوص زماني كه پشت صحنه كار ميكردم، فرمي را كه از خودم ارائه ميدادم اين اجازه را نميداد. شايد من دوست داشتم لباس ديگري بپوشم يا به عنوان يك زن آرايش كنم، اما اجتناب ميکردم. هرچند با تمام اصولي كه رعايت ميكردم، باز هم نمودهايي داشت. سعي ميكردم حيطه كاري و اطرافم را با نشانههايي مشخص کنم که نشان دهم تا خودم دوست نداشته باشم، نميتوانيد درون دايرهای كه دور خودم كشيدهام، پا بگذاريد. البته، باز هم متأسفانه اتفاق ميافتاد و نوع برخورد و واکنش من هم روشن بود، پنهان نميكردم، همانجا اعتراض ميكردم. اين واقعيتي است که جامعه بيماري داريم، متأسفانه اين تربيت و فرهنگ براي مردان جا نيفتاده است كه اجازه اين رفتارها را ندارند. شايد اين سؤال فرعي باشد، اما اين رفتارها چقدر به ظاهر فرد ربط دارد؟ سالها قبل در راه رفتن به دفتر، ماشيني كه دنبال من آمده بود خراب شد و من كنار اتوبان ايستاده بودم. ظاهرم هم بسيار ساده بود، اما واکنش ماشينهاي گذري برايم سؤالبرانگيز شد. ماشينهاي مختلفي بوق و چراغ ميزدند. اين اتفاق حتی دستاويزي شد كه فيلم مستندي بسازم. شما كارتان را قبل از انقلاب شروع كرديد. چطور چنين نيازهايي در حالوهواي انقلاب وجود نداشته است؟ انقلاب با خودش معضلات اجتماعي هم ميآورد. نسل ما، نوع ازدواجهايمان كه سنتي يا سياسي بوده، دوراني را سپري ميكنند و به دريافتهاي ديگري از جهان ميرسند. اول انقلاب چطور؟ اصلا نبود. تا سال 60 -61 اصلا جنسيت براي کسي معني نداشت؛ همکار و همعقيده بوديم. با هم کار ميکرديم، کوه ميرفتيم و درس ميخوانديم. قبل از انقلاب كه اصلا معنا نداشت. يادم نميرود سال دوم دبيرستان بودم، حجاب هم نبود، همه خيلي راحت لباس ميپوشيدند، اما مثلا دختري که با پسرها دوست شده بود، طرد ميشد؛ چون اين رفتار يك تابو بود. در ساختار كنوني در مقاطع راهنمايي اتفاقهايي ميافتد که براي ما در سنين بالا سؤالبرانگيز است. آن دختران نوجوان هم سؤالهايي دارند كه برايشان جوابي ندارند و اين خودش را در رفتارهاي اجتماعي نشان ميدهد. اين فضا كه به نظرم اگر مردمشناسي و جامعهشناسي را در آن مستتر ببينيم، از انقلاب شروع شده و تا امروز ميآيد، مثالهايش متعدد و روزمره است. حتي ميتوان گسترش داد و آن را مشكل جنسي جامعه ما بهخصوص در بخش آقايان دانست و بيان کرد در شاخههاي مختلف آن، امكان ازدواج، روابط آزاد و تعريف اجتماعي نيست. وقتي جنسيت تابو ميشود و جداسازي صورت ميگيرد، اين كشش از بين نميرود و مردان هم اين تصور غلط را از خودشان به عنوان جنس برتر دارند و تصور ميكنند ميتوانند هر رفتاري داشته باشند. همه اينها را بايد تكتك چيد و به عنوان يك مجموعه، از منظر جامعهشناسي و روانشناسي بررسي کرد. آن زمان در سينما بوديد؟ سال 59 که وارد سينما شدم، اين نگاه اصلا نبود، اما به مرور كه هركسي وارد سينما شد، ماجرا فرق کرد. بگذاريد اينطور برايتان بگويم؛ اگر فقط منظور سينما است، كساني كه تعريف درستي از سينما دارند و ميدانند براي چه وارد سينما شدهاند، هيچوقت اين اتفاق را به وجود نميآورند. آنها ميدانند محيط سينما، محيط خانواده بوده است. متأسفانه در چند سال اخير كساني بوي پول شنيدند يا مشكلات ديگري دارند و تصور ميكنند چون پولدار هستند، ميتوانند وارد سينما بشوند و بازيگران در اختيارشان باشند. مدام دفاتر و تهيهكنندههايي را ميبينيم كه آنها را نميشناسيم و دختراني كه براي مصاحبه ميروند. مشکل اين است که در همهجا اين شرايط هست. مگر در دانشگاهها اينطور نيست؟ به نظرم بسيار بيشتر است. در مطبها، شركتهاي خصوصي، سازمانهاي دولتي هم متأسفانه هست، اما سؤال اين است که چرا همه انتظارات از زنان است؟ چرا بايد آنها مراقب باشند؟ آنها کاري نکنند؛ آنهم وقتي جامعه بيمار است. پس اين رفتارها به سينما ربطي ندارد. خير؛ در سينماي واقعي اين اتفاق يا نميافتد يا خيلي كم ميافتد. مگر مواردي كه هر مدير که بيايد با خودش يكسري تهيهكننده ميآورد. ولي به نظرم نسبت به كليت جامعه در سينما تعرض كمتر است. پس اين همه هجمه را كه از هر طرف به سينما ميشود مبنی بر اینکه ميگويند سينما فاسد است و مشكل دارد، چطور توضيح ميدهيد؟ من خودم با دخترانم در سينما هستيم. هيچوقت به دخترانتان نگفتيد وارد سينما نشوند؟ اصلا قائل به اين گفته نيستم؛ صحنه و سينما براي من مقدس است و به نظرم سينما در راستای تفكر و انديشه است. حدود سيوخردهاي سال است كه در سينما كار ميكنم و ميدانم براي چه به سينما آمدهام. اگر كسي بخواهد تعرضي كند، ميداند با چه برخوردي روبهرو ميشود؛ چون اين رفتار از تفكر سالم و عقلانيت نشئت نميگيرد. اگر اين موارد را از كساني كه وارد سينما ميشوند ببينم، با صداي بلند اعلام ميكنم. از منظري ديگر، در مقاطعي احساس نكرديد كه بايد مردي همراهتان باشد؟ يا اينكه تصور كنيد چون مردي همراه خانمي است، او در امنيت است. خير؛ چنين احساسي نداشتم. خودم همه كارهايم را كردهام و جنسيتم بازدارنده نبوده است. به عنوان يك زن تهيهكننده، كارگردان و پخشكننده فعاليت ميکنم، حضور دارم و هستم و هيچوقت نيازي نديدم كه مردي همراهم باشد؛ چون به عنوان يك زن در جايگاه مديريتي قابل احترام بودهايم و در جامعه كاري ما هم همينطور بوده است. واقعيت را ميگوييد يا از سينما دفاع ميكنيد؟ واقعيت را ميگويم. شايد الان سنم بالا رفته باشد، اما زماني من هم جوان و خوشتيپ بودم. يكي، دو بار هم كه مزاحمتي شد، برخورد بدي داشتم. اين رفتارها باعث شده دخترانم در امنيت باشند. بهجز 50درصدي كه معلوم نيست از كجا وارد سينما شده و به خودشان اجازه هر رفتاري را ميدهند، ما خانوادهايم. بچههاي همكاران من، بچههاي من هستند؛ ما مادريم. هميشه كه مادر نبودهايد. آن زمان هم كه مادر نبوديم، حرمت داشتيم. اينطور نبود كه چون تو جامهداري ميكني، پس به خودمان اجازه دهيم تعرض كنيم. بشخصه هيچوقت شاهد چنين رفتارهايي نبودهام، اما الان فاجعه است. آن سالها روي خانوادهها و بچههايمان تعصب داشتيم. يك بار در نامهاي جواب صحبتهاي آقاي سلحشور را دادم و حراست ارشاد خواهش كرد من آن را چاپ نكنم. گفتم اگر شما مشكل داريد، جاي ديگري پيدايش كنيد. اين خانواده حرمت دارد. اگر هم هر اتفاقي در اين خانواده ميافتد، مربوط به مديران و زدوبندها و آقازادههايي است كه وارد اين خانواده شدهاند. افراد اصلي سينما محترم هستند، همه براي كل خانوادهها احترام قائل هستند و كسي به خودش اجازه اين كارها را نميدهد. بارها شنيدهايم بازيگرها و فعالان سينما ميگويند اگر تن به روابطي ندهيم، با ما قرارداد بسته نميشود. من به اين افراد ميگويم اشكال از خودشان است؛ چون به دفاتر ناشناخته ميروند و ميخواهند با افراد ناشناخته كار كنند. در كجاي سينماي اصيل ما، در ميان كساني كه ريشه دارند، چنين رفتارهايي را شاهد بودهايم و هستيم؟ همه خانواده دارند، محترم هستند و بسيار به خانواده سينما تعصب دارند. اين روابط از جايي مخدوش ميشود كه افرادي بر اساس پول وارد اين حرفه ميشوند و تمام مسئلهشان اين است كه رابطهاي را با يك بازيگر خانم داشته باشند و تصور ميكنند همه حاضر به اين كار هستند. درحاليكه اگر ما صميمي هستيم، به دلیل خانوادهبودنمان است؛ نه اينكه به فلان آقازاده اجازه دستدرازي بدهيم. باورشان نميشود اصلا حق اين كار را ندارند. فکر ميکنند با استفاده از ابزار قدرت و پول ميتوانند، اما تصور اشتباهي دارند. اينها چه كسي هستند و از كجا ميآيند؟ درحالحاضر ما 90 درصد تهيهكنندهها را نميشناسيم، نميدانيم از كجا و با چه تفكري آمدهاند. بيترديد خانواده سينما يكي از سالمترين خانوادههاست و سالمترين گروههاي اجتماعي در اين خانواده وجود دارند. چند بار اشاره كرديد زنبودنتان باعث نشده پشت ديوار آهني قرار بگيريد و هرچه ميخواستيد به دست آورديد. آنچه را در سينما ميخواستم، به دست آوردهام. صادقانه بگويم اگر منظور برخورد با مديران باشد، مطمئنا امكانات من با مردان برابر است. اگر منظور انديشه و تفکر است كه زن و مرد ندارد؛ سانسور و توقيف ميكنند. حتي به نظرم شرايط خانمها بهتر است؛ چون صدايمان بلندتر است. در فيلمهايي كه من كار ميكنم، در صحنه و پشت صحنه نیز يكجور مادر و خاله هستم و هيچوقت تا حالا نديدهام تعرضي صورت بگيرد. ما به دلیل توانايي هوشي خود صد چشم و صد گوش داريم. سريع متوجه ميشويم، آيا پول دادهاند روي صحنه باشند يا فلان سمت را بگيرند يا اينكه توانا هستند و اينكاره؟ همه اينها به چيدمان برميگردد كه در آن ميتواند هر اتفاقي بيفتد. من تابهحال شاهد هيچ اتفاقي در فيلمها و پشت صحنههايم نبودهام. در همه كارهاي صنفي هم بودهام. در بیشتر شوراهاي مركزي، جزء هيئترئيسهها بودم و گاهي تنها خانم جمع بودم. هميشه احترام متقابل و جنسيتي وجود داشت. اين امر به ساختار شخصيتي شما برميگردد يا در اين زمينه آموزشهايي ديدهايد؟ كسي كه ذهنش بيمار است، فرقي نميكند. در جاهايي كه من بودم اين افراد نبودند. پس شانس هم داشتهايد. وقتي در شوراي مركزي و هيئترئيسه باشيد، افرادي هستند كه ريشه دارند. در سينما دختراني وارد ميشوند كه عاشق سينما هستند و نميتوانند مدام انتخاب كنند. كسي كه عاشق سينماست، به دفاتر مختلف نميرود كه تست بدهد و عكس بيندازد. آنقدر دانشش را زياد ميكند تا در صحنه تئاتر ديده ميشود و با احترام و از مسير درست وارد سينما شود. نبايد به هر دفتري كه نميشناسند، بروند. زماني ما در اين سينما كار ميكرديم و حتي خودمان غذايمان را ميبرديم، دستمزد هم نميگرفتيم تا كار كنيم و در سينما بمانيم. كسي را نداشتيم كه پشتوانه ما باشد، اما الان؛ نميدانم چرا ارشاد مجوز اين همه دفاتري را كه مشخص نيست از كجا آمدهاند، ميدهد. اين دفاتري كه مثل قارچ ميرويند و هيچ خروجياي ندارند، از كجا ميآيند؟ شما ميگوييد ناشناخته، اما شايد در اين ميان وقتي از تعرضات صحبت به ميان بيايد، نام افراد بزرگي هم مطرح شود. اينطور وقتها، بايد با صداي بلند بگويند تا موجي راه بيفتد. کسي که براي يك نقش دودقيقهاي تن به اين كارها ميدهد، لياقتش همان است؛ وگرنه ميتواند اعلام كند. مگر در آمريكا اين اتفاق نميافتد؟ اما بعد از چندين سال بازگو ميشود. اما تكليف روشن ميشود. آنجلينا جولي وقتي اعتراف به تعرض كرد كه يك هنرپيشه شناختهشده بود. وقتي دختري نوجوان از شهرستان به عشق بازيگرشدن آمده و مشكلي برايش پيش آمده، چه كار باید بكند؟ بايد اعلام كند. همه ما ميتوانيم با صداي بلند هر نوع رفتار غيرمتعارفي را فرياد بزنيم. هر تعرض اجتماعي به اشكال مختلف را بايد با صداي بلند اعلام كنيم. كسي صدايش را ميشنود؟ شما به عنوان روزنامهنگار صدايش را نميشنويد؟ ما حراست ارشاد و تلويزيون داريم. بعضيها هم از اين جريانات سوءاستفاده ميكنند.سراغ كارگرداناني ميروند كه شايد دلشان بسوزد و كاري پيشنهاد دهند و يكجور شارلاتانيسم يا مکر زنانه هم در ميان است. بخشي هم مظلومنمايي زنان است. چون در پروسه تاريخي در حق زنان زياد اجحاف شده، يكجور مظلومنمايي در آنها وجود دارد. بخشي اينطور هستند تا كارشان را پيش ببرند. اين دختران و جوانان بايد دانش خود را زياد كنند تا در سينما بدرخشند. به نظرم در خانواده سينما اين آسيبها بسيار كمتر از جاهاي ديگر است. حداقل در بخش فيلمهايي که ما ميسازيم. 40، 50 نفر پشت صحنه و اين همه جلوي دوربين حضور داريم. اگر كوچكترين موردي برايشان پيش آمد، با صداي بلند اعلام كنند. ما افراد شناختهشده، معمولا كساني را که انتخاب ميكنيم، ميدانيم چه كسي هستند و قرار است كارشان را درست انجام دهند نه باري به هر جهت. پس نظر شما اين است كه خيليها خودشان با اين جريان همراه ميشوند. اگر قرار است به هر اتفاقي تن دهند كه در يكی، دو سكانس بازي كنند، خواست خودشان است. اما صدا كه بلند شود، امکان کار و بازيگرياش از بين نميرود؟ خير؛ اعتراضکردن به رفتار فردي بيمار که به خودش اجازه ميدهد با يك زن در خيابان و تاكسي هر رفتاري را كه دلش ميخواهد داشته باشد، چرا بايد جايگاه فرد را از بين ببرد. اين اعتراض وقتي با صداي بلند همراه باشد، فرد متعرض به خودش اجازه اين كار را نميدهد. وقتي صدا خفه شود، به اين عنوان كه آبرويمان ميرود و نگران پسلرزهها هستند، چشمشان را روي اين قضيه ميبندند. اين بدترين اتفاق است كه از اين رفتارها بگذرند يا فرار كنند. شما خودتان حاضر شديد نحوه پوششتان را کنترل کنيد تا کسي به حريمتان وارد نشود، اما خيليها از اين حقشان نميگذرند. به نظر من كار خوبي ميكنند. من مسئوليت دو بچه و حرفهام برايم مهم بود. شايد از خودم محافظهكاري نشان دادم و در سن جواني چيزهايي را كه دوست داشتم برايم اتفاق نيفتاده، اما دختران بايد حق انتخاب داشته باشند و با كوچكترين تعرضي صدايشان را بلند كنند. بايد در كوچه و خيابان در برابر همه به اين تعرضات با صداي بلند فرياد بزنند. يكي از مشكلات اساسي در جامعه ما كه در تمام مكانها اين رفتار تكرار ميشود، به دلیل پنهانكردن و انكار ماست. انکار ماست که به آقايان اجازه ميدهد قدمبهقدم جلو بيايند و حريمهاي ما را خدشهدار كنند. بايد پذيرفت که زنان با هر شكل، لباس و آرايشي كه هستند، حق طبيعيشان است و كسي نبايد متعرضشان شود. مديرعامل شركت به شما تعرض كند، بايد در برابر همه و با صداي بلند اعلام كنيد. بايد اين رفتار را در جايي قطع كنيد. با درخفابردن اين رفتارها، باعث پررنگترشدن آنها ميشويد و روزبهروز اين رفتارها بيشتر ميشود و بهمرور اين تعرضات را حق طبيعي خودشان ميدانند. يعني شجاعت فردي مهم است. خيلي مهم. من هم مدام ميشنوم كه ميگويند اگر فلان كار را نكنيم، به ما كار نميدهند. خب به درك كه كار نميدهند. با تمام مشكلات، هزار كار ديگر ميتوانيد انجام دهيد. يعني عطاي سينما را به لقايش ببخشند. بله؛ يا اينكه اينقدر دانش خود را زياد كنند كه بدرخشند و دست اين افراد را كوتاه كنند. من خودم از اراك آمدم. قبل از انقلاب از سينماي آزاد، سينماي جوان و از 18سالگي وارد سينماي حرفهاي شدم. همه مسير را خودم شروع کردم و ادامه دادم. عدهای به تلويزيون رفتند و عدهای هم به سينما. آن زمان در سينما سالي يكي، دو فيلم بيشتر ساخته نميشد. اگر كاري بود، ميرفتيم و حاضر بوديم دستمزد هم نگيريم و فقط كار كنيم كه بتوانيم بمانيم تا انتخابمان كنند. دانشگاهها به دلیل انقلاب فرهنگي تعطيل بود. بعد از انقلاب فرهنگي، در كنكور شركت كردم و نفر اول دانشگاه تهران شدم. در مدت بيكاري كتاب ميخواندم، موسيقي گوش ميكردم و فيلمهاي VHS را ميديدم. براي شما گفتن اين حرفها شايد خيلي راحت باشد، دخترتان را وارد سينما كردهايد يا زماني همسرت در سينما بوده است. من پگاه را نياوردهام. ادامه موسيقي براي او مهمتر بود، اما حالا كه وارد سينما شده است، بهخوبي كار ميكند. اين يک واقعيت است که در خانوادههاي ما چيزي كه بيشتر از همه دست بچههاست، كتاب، موسيقي و فيلم است. بچهها از كودكي با اينها رشد کرده و علايق خود را پيدا ميكنند. اگر مسير شما به گونه ديگري بود، دخترانتان وارد حيطه ديگري ميشدند. هميشه هم اينطور نيست؛ دختر بزرگ من خيلي زيباتر از پگاه است و شغل ديگري دارد. او به دلیل درك خودش به انتخاب شغل ديگري رسيده است. علاقه پگاه موسيقي و فيلم بود و انتخابش ورود به سينما بود، اما خودم هدف و دغدغههايم را مشخص کرده بودم. همان زمان كه وارد سينما شدم، آقاي انتظامي حتما يادش است، در گراندسينماي آقاي هدايت دستيار صحنه و طراحي لباس بودم. يكنفره همه کارها را ميکردم؛ لباسها را ميبردم و اتو ميکردم، ميآوردم. آقاي انتظامي به من گفت تو خيلي جدي هستي. گفتم بله. گفت ميخواهي در سينما چهكار كني؟ گفتم تهيهكننده و كارگردان شوم؛ يعني از آن زمان ميدانستم هدفم چيست و قرار است كجا بايستم. كسي را هم نداشتم. اول مدير برنامهريز بودم، بعد تهيهكننده و بعد كارگردان شدم. ما فقط با كارمان و پشتکارمان، پلهپله بالا ميرفتيم و پشتوانهاي نداشتيم. همهجا هم سنگاندازي بود. در فيلم «زندان زنان» به من مجوز كارگرداني ندادند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.