کتاب
شیما بهرهمند: با تولید انبوهِ کتاب در سالیان اخیر، نمیتوان شِمایی دقیق و واقعی از وضعیت انتشار و فروش و تجدیدچاپ کتاب ارائه کرد. اما گذشته از رشد کمی کتاب، واقعیت آن است که در کیفیت و نیز تیراژ شاهدِ هیچ تغییر جدی و بنیادی نیستیم، مگر رخدادی در وضعیت سیاسی-اجتماعی یا سیاستِ فرهنگی افتاده است که منتظر چنین تغییری باشیم! پس مانند هر سال با چاپِ ترجمههایی درخور از ادبیات جهان ازسوی چند مترجم شاخص مواجهایم و نیز، تکوتوک در ادبیات داستانی ایران داستانی مطلوب درمیآید و متوسطِ تیراژ همچنان در همان حد هزار نسخه و چهبسا کمتر است. در ادامه چند کتاب معرفی میشود که مشتی است نمونه از خروار که از بهترینهای کتاب بود در سالی که رفت و البته جاماندههای بسیاری هم هست.
سياستِ فرهنگ برگزیده نوشتههای فرهنگی آنتونیو گرامشی ویراستاران: دیوید فورگاکس، جفرى نوول-اسمیت ترجمه: احمد شایگان، محمود متحد، حسن مرتضوى، اکبر معصومبیگى، فیروزه مهاجر نشر آگاه واقعيت اين است که هنوز آثارِ مهم آنتونيو گرامشي به فارسي درنيامدهاند، گرچه از دهه چهل اين متفكر ماركسيست در ايران شناسايي و مقالاتي از او ترجمه و منتشر شد در مجلاتي چون «جهان نوِ» رضا براهني يا «آرشِ» آلاحمد-کاظميه با ترجمه مقالاتي از او در باب روشنفکر ارگانيک و نيز مقالاتي در باب ادبيات و هنر با ترجمه منوچهر هزارخاني. اخيرا نيز «برگزيده نوشتههاي فرهنگي آنتونيو گرامشي» بههمت چندين مترجم در ايران درآمد كه شِمايي کلي از پروژه فكري گرامشي بهدست ميدهد. گرامشي براي مواجهه با سرمايهداري پيشرفته غربي و نيز پديده فاشيسم، از اقتصاد سياسي و تاريخ و فلسفه و فرهنگ خاصه ادبيات و تئاتر وام ميگيرد تا پرترهاي از متفكري بسازد كه نه فيلسوف فرهنگ و نه فيلسوف سياسي، بلکه چيزي بيش از اين هر دو است و گرامشي در تمام پروژه فكري در مقامِ انكار و ردِ اين دعوي جاافتاده در روزگار ماست كه فرهنگ و سياست، دو ساحتِ پرت افتادهاند و البته اين متفكر در ادبيات و هنر يا به فلسفه و اقتصاد و سياست نيز، بهدنبال جايگاهي است که آن موضوع در حيطه مناسبات اجتماعي-تاريخي اشغال ميکند و بهتعبيري گرامشي بهجاي آنكه در جايگاهِ عافيت، هر تكاثر هنري و ادبي را بررسد، در پيِ آپاراتوس حاكم است يا آن خطوربطِ فكر و اجتماعي كه سر از هنر و ادبيات درميآورند. قابل انكار نيست كه گرامشي در ايران بيشتر بهعنوان فيلسوف سياسي شناخته ميشود اما اسميت در مقدمه اين کتاب، گرامشي را «بزرگترين نويسنده مارکسيست درباره فرهنگ» دانسته است و به اين اعتبار شايد انتشار برگزيده نوشتههاي فرهنگي آنتونيو گرامشي، موجب شده باشد تا ما با گرامشي ديگري نيز مواجه شويم، گرچه گرامشي در اين كتاب مانند ديگر هممسلكان خود، توليدات فرهنگي را در پيوند با بافتار تاريخي آن در نظر دارد و دليل توجه گرامشي به فرهنگ عاميانه، نه جانبداري از اين نوع فرهنگ، بلکه بيرونکشيدن روح زمانه از درون آن است.
نه روز پيدا بود نه شب با شب يكشنبه محمدرضا صفدري نشر نيماژ «سينه به زمين، پاهايم كشيده، سرم مانده بود توي چاله درخت، جوي آب يخ بسته بود. نه روز پيدا بود نه شب. پيادهرو. يك لنگه كمد ايستانده شده در كنار درخت. خودش بود. همان كمد چوبگردويي كه ميخواستيم از پلهها ببريمش بالا.» داستانِ «با شب يكشنبه» محمدرضا صفدري، با اين جملات آغاز ميشود. يكي از نُهداستانِ مجموعهداستاني بههمين نام. داستاني كه در اسفند 1386 نوشته و به ابراهیم گلستان تقدیم شده است. داستان با جابجايي اثاثيه خانهاي آغاز ميشود. «خودش بود. همان کمد چوبگردویی که میخواستیم از پلهها ببریمش بالا... آنیکی لنگهاش هماندازه همین بود. بددست بود. خسته خسته هم نشده بودیم، راهپله هم تنگتر نشده بود اما بازی درمیآورد. میترسیدیم زخم بشود. از اول هم پای درخت ایستانده بودندش. اول دشکها و چیزهای دیگر کشاندیم بالا و این کمد ماند. چندبار دستم پیش رفت که سروتهش کنیم، اما باز چیزی دیگر میدیدیم؛ بستهای شکستنی یا سبکتر. بسته را که میگذاشتم به شانهام، آنیکی شانهام لنگر میخورد. بسته را مینهادم به شانه چپ، باز همان بود. بد میشد اگر کسی میدید شانهام میلرزد. میترسیدند بسته از شانهام ول شود یا یک سر یخچال کوبیده شود به دیوار... یک روز لنگر خورد و کار را از دست دادم. یکی دیگر را به جایم بردند. من ماندم سر جایم تا کسی از دور بیاید صدایم کند. اول از دور نگاهنگاه میکردند و ما از لب جوی آب نیمخیز میشدیم. بخت کسی بلند بود که دستی از پشت سر بنشیند روی شانهاش: تو بیا. این خواب خوشی بود که کم پیش میآمد...» اين سرگذشتِ راوي داستان است كه تمام زاروزندگياش در چهارچرخهاي كوچك جا ميشود و در پستويي تاريك، در بياباني روزگار ميگذراند.
فريادهاي نيما صد سال دگر تصحیحِ سعید رضوانی و مهدی علیائیمقدم انتشارات فرهنگستان زبانوادب فارسی بيش از نیمقرن از مرگ نیما میگذرد، اما هنوز از معمار شعر مدرن فارسي هنوز اوراق پراکندهاي برجا مانده است كه به قالب کتاب درآيند، ازجمله اين اواراق، دفتري از شعرهاي منتشرنشده او است كه با عنوان «صد سالِ دگر» در مجموعه ادب معاصرِ فارسی فرهنگستان زبانوادب فارسی و بهتصحیح سعید رضوانی و مهدی علیائیمقدم استنساخ شده و به قالب كتاب درآمده است. نيما پيشتر در كتاب «مقدمه خانواده سرباز» خود خلقِ چنين شعرهايي را خبر داده بود: «اگر کتاب بیرقها و لکهها را قبل از این کتاب (خانواده سرباز) منتشر کرده بودم، بهتر از این مقدمه زوایای مبهم این راه را نشان میداد، ولی کتاب حاضر هم منظور مصنف را جلوه میدهد. اسم این کتاب فریادهاست. یعنی یک هماهنگی که از فریادهای مظلوم و حامیاش در میدان مبارزه بهوجود بیاید. فریادهایی که شبیه به موجهای دریا سرد یا مثل شعلههای حریق گرم، تیره و عبوس و در هر دو حال منقلب باشد. آن فریادها این صفحات را مرتب کرده است. کتاب من آن میدان است، محلِ هیاهوی بدبختهایی است که خوشبختها از فرط خوشحالی و غرور آنها را فراموش کردهاند. خانواده سرباز و امید مادر که جداگانه هم منتشر میشوند سطرهای ممتد این میدان بهشمار میروند، دو جز متفاوت این کتاب هستند که بدبختیهای وارده را از دو جهت ترمیمپذیر حکایت میکنند.» اينك، بعد از سالياني «اميد مادر» در دفترشعر اخير منتشر شدهاند، و جاي شگفتي است كه از ميان مصححان و منتقدان و شارحان نيما كسي در اين سالها از اين شعر بلند سراغي نگرفته، اشارهاي به آن نكرده است. به هر تقدير اين شعر بلند از شعرهاي محوري و خواندني مجموعه حاضر است و گويا آثار ديگري نيز از نيما برجا مانده كه بناست استنساخ شوند و البته جاي عجب نيست كه مجموعه نخستي كه از ميان اين اواراق پراكنده و درهمبرهم نيما انتخاب و چاپ شده است، دفتر شعري از او است، كه نيما طبعا به شاعرياش بلندآوازهتر است تا ديگر فرمهاي نوشتاري كه گويا داستانهاي كوتاه و نقد شعر و ادبيات و جستار و مقالات و نمايشنامه باشند.
جهانِ وهم بالزنها محمدرضا كاتب نشر هيلا محمدرضا كاتب با «هيس» و بعدتر «پستي» و «وقت تقصير» بهعنوان نويسندهاي به مخاطب ادبيات داستاني شناسانده شد كه رمانهايي پيچيده در فرم و محتوا مينويسد و بههيچ روي تن به سادهنويسيِ بابشده در اواخرِ دهه هفتاد و دهه هشتاد نميدهد. رمانِ اخير او «بالزنها» كه امسال در آستانه نمايشگاه كتاب درآمد اما، روايتِ سرراستتري دارد. از آن پيچيدگيهاي هميشگي آثار كاتب خبري نيست گرچه جهانِ پيچيده كاتب در لايههاي ديگر رمان به زيست خود ادامه ميدهد. قتل، جنايت و خشونت دنياي معاصر بهعنوانِ مضامين ثابت آثار كاتب همچنان در رمان حضوري پررنگ دارد. راوي رمان دختري است كه طعمه مردي قرار ميگيرد با نامِ «تردست» كه در تمام رمان بهدنبال موجودي غريب يا قاتلي است. اما بهسياق ديگر آثار كاتب، ماجرا به يك فريب ساده ختم نميشود. رمان جنایی است و حالوهوای رمانهای نخست كاتب را تداعی میكند. در عين حال كه با رمانهاي اخير او «رامكننده» و «بيترسي» نيز بينسبت نيست. تردست در پيِ «صید» یا «ارباب» است و راوی را طعمه قرار میدهد تا «صید» را بهدام بیندازد اما همهچیز پیچیده میشود. نقشها تغيير ميكنند، صید و صیاد مدام جابجا ميشوند و تکهای از هريك در ديگري متبلور ميشود و این تغييرات جهانِ غريب و خشني را ميسازد كه كاتب خودْ درباره آن ميگويد: «ما گم شدهایم چون افسانههای ما گم شدهاند. گاهی ما طوری درباره جهان حرف میزنیم انگار یک چیز ثابت است. در صورتیکه چنین جهان قاطع، مشخص و همهگیری وجود خارجی ندارد. جهان ما برخلاف آنچه فکر میکنیم میتواند چیزهای غیرعادی بسیاری را در خود جا دهد.» و این خیال در «بالزنها» حولِ محور جهانی خوفناك ساخته میشود. در رمان چیزها، چنانكه راوي ميگويد آن چیزهايی نیستند که در ظاهر اتفاق افتادهاند، مهم، معنای این اتفاقهاست، معنایی که وجه تمثيلي به اتفاقات ميبخشد. با چراغ و آينه حدیث مرده بر دار کردن آن سوار که خواهد آمد هوشنگ گلشیری نشر نيلوفر «حدیث مرده بر دار کردن آن سوار که خواهد آمد» اثر هوشنگ گلشيري پس از سالياني با اين عنوانِ فرعي درآمد و بيشك از مهمترين آثارِ ادبيات داستاني امسال بود. اين اثر با زبان نابي كه گلشيري در مواجهه با نثر قديم و متون كهن بهدست ميدهد ازپس دیگر تجربههای داستانی گلشیري، بهقولِ براهنی «نوع ادبی را بههم ریخت». این متن كه در كنار چند متن دیگر مینشیند و پنجگانهای را میسازد، نشانگرِ تلقی مدرن گلشیری به ادبیات و تاریخ است. او در این متون، و در يكي از نسخِ آن يعني «حدیث مرده بر دار کردن آن سوار که خواهد آمد» تاریخ را احضار ميكند تا روايتي بسازد از ذهنیات انسان معاصر ایرانی، و در اين مسير از هيچ منبعي، از اسطوره و واقعیات تا مناسبات خیالی در نميگذرد. از تفاوتهاي نسل گلشيري يكي هم اين است كه خودْ براي هرگونه مواجهه با متونشان چراغ و آينهاي در دست دارند كه بهكارِ مخاطبِ معاصر و بعدها ميآيد. گلشيري نيز در چندين مقاله مسئله خود را در برخورد و سروكلهزدنِ مدام با نثر و مكتوبات كهن شرح ميدهد. مسئله او یکی بر سَر همان امر قصهگویی قدما است و دیگری كه مسئله معاصرتري هم هست آنچيزي است كه از این نقلها به ما رسیده است؛ بخشهایی که هربار بهنقل از سلسله راویان میآید و قصهسازان بعدی با کنارهمچیدن آن قصهای ساختهاند. و همين کنارهم چیدهشدنِ سطوح متفاوت از روایات متفاوت و حتی متباین مسئله محوري گلشيري است. او براي آغاز به اين داعيه بيهقي ارجاع ميدهد: «غرض من آن است که تاریخ پایهای بنویسم و بنایی بزرگ افراشته گردانم چنانکه ذکر آن تا آخر روزگار بماند.» به همين سياق بود كه گلشيري در «حدیث مرده بر دار کردن آن سوار که خواهد آمد» بنايي افراشت، كه امکانات یا شگردهای داستانی ادبیات کهن را بهخدمت گرفت، اما سیاستِ متن خود را ساخت. گلشيري به بيان ديگر اسطوره را بهكار ميگيرد تا اسطورهزدايي كند. واقعیتِ اسطورهواری را بنا میکند با تكيهبر فاکتهای تاریخی و اسطورهها بيآنكه اولویتي نسبت براي هيچكدام در نظر بگيرد، براي ساختن روايت گلشيري كه مرزهاي واقعيت و خيال را مدام درهم ميتند، فاكت يا اسطوره و خيال در نسبتي برابر قرار ميگيرند و هر نوع اولويتِ تاريخِ رسمي برهم ميخورد تا روايتي ديگر خلق شود.
شطحياتي در دستور فعل محمد رضاييراد نشر بيدگل «جمله بدون فعل ناقص و بيمعناست... فعل حركت زبان هست و اين سلولِ معنادار، اين حركت برميگرده به نهاييترين و گمشدهترين هويتِ تاريخي ما؛ به افعال، به افعال گمشده.» افعال در نظر مؤلفِ نمايشنامه متفاوت و خواندني رضاييراد، «فعلِ» تنها جزئي از زبان هستند كه هرگز زير بار واژههاي قرضي نرفتهاند. بهقولِ فرهاد، معلمِ ادبيات و شخصيت محوري نمايشنامه فعل، «اينها تنها بخشي از زبان هستن كه در طول تاريخ دربرابر همهچيز مقاومت كردهن و عليرغمِ همهچيز زنده موندهن. به همين دليل فسيلهاي زندهاي هستن كه آخرين بقاياي زبان، آخرين سلولِ معنادار زبان رو حفظ ميكنن. انگار كه فعلها مثل يهجور گروه مقاومت باشن عليه...» همين حرفهاست كه آدمهاي نمايش را تسخير ميكند از شيوا، معلم ادبيات مدرسه و همكار فرهاد تا ليلا شاگردِ خوب فرهاد كه شيفته موضوع پاياننامه فرهاد، فعل ميشود و زندگي خود را بر سر عشق به فرهاد و دريافتن حقيقتِ افعال ميگذارد. «ليلا: (خطاب به فرهاد) براي عشق بايد از چه فعلي استفاده كرد؟ عشقورزيدن، عاشقشدن، عاشقيكردن؟ ورزيدن، شدن، كردن ربطي به خود عشق نداره، ميآد ميچسبه به عشق، اما فعل خود عشق چيه؟... اون فعلي كه فعل نهايي عشق باشه، هيچكدوم اينها نيست انگار. عربها فعل بهتري براش دارن: عَشِقَ، خودِ خود كلمه فقط.» اين شطحيات از ذهنِ فرهاد رسوب ميكند در ذهنِ ليلا و تمام زندگياش را بهتسخير درميآورد. فرهاد سالياني درگير مفهوم فعل است، بخشي از زبان كه در طول تاريخ مقاومت كرده و هنوز مقاومت ميكند و همين فعل، همچون بختك ميافتد روي تمام زندگي او و سرنوشت او را يكسر تغيير ميدهد. دستآخر يك سوال ميماند براي آدمهاي نمايش: سيمين افراشته/ مدير مدرسه، پريسا يزداني/ نماينده كلاس، گلخانم/ سرايدار، شيوا پرتوي/ دبير ادبيات، ترانه علايي/ مربي تئاتر و آقاي آرش/ پدرِ ليلا آرش، دانشآموزي كه افسانه اين نمايش يا درام عاشقانه را ساخت و نيز براي مخاطبان، و آن سوال اين است كه چطور «فعل»، حقيقتِ «فعل» ميتواند جان آدمي را بگيرد؟ شايد درستترين تعبير درباره نمايشنامه حاضر همين تكجملهاي باشد كه در پشتجلد كتاب آمده: «نمايشنامه فعل درامي عاشقانه است، اما بهشكل يك جمله درهمريخته طولاني كه فعلهايش جابجا شدهاند.» زمستان ناخشنوديِ شاه ريچارد سوم ويليام شكسپير ترجمه عبدالله كوثري نشر ني «ريچارد سوم» از بلندترين تراژديهاي شكسپير بعد از «هملت» اثري است كه عبدالله كوثري مترجم بنام ما در ادامه پروژه ترجمههايش از تراژديهاي كهن سراغ آن رفته است و ترجمهاي درخشان از آن بهدست داده است. در نسبت اين اثر با ديگر ترجمههاي كوثري از تراژديها همين بس كه او در مقدمهاي درباره نمايشنانه ريچارد سوم مينويسد «ريچارد سوم نشانههايي از سبك تراژديهاي سنكا را در خود دارد. براي مثال تكههايي از تكگوييهاي ريچارد خواننده را به ياد گفتارهاي آترئوس در نمايشنامه توئستس مياندازد و در جاي ديگر سخنان دوشس يورك كموبيش همان گفتار هكوبه در زنان ترواست.» و كوثري همين اواخر نمايشنامههاي سنكا را در دست داشت و به فارسيِ درخوري برگرداند. اين نمايشنامه شكسپير با تكگوييِ ريچارد آغاز ميشود در لندن، حواليِ برج لندن. «حاليا زمستان ناخشنودي ما/ در پرتو اين خورشيد يورك به تابستاني بشكوه بدل شدهست/ و ابرهاي تيره غرّان فراز سر خاندان ما/ به ژرفاي اقيانوس فرو رفتهاند./ اكنون پيشاني ما به گلتاج پيروزي آراسته است/ و حربههاي فرسودهمان به يادگار به ديوار آويخته./ شبيخون بيامانمان به ديدارهاي شاد/ و لشكرنماييهاي هولآورمان به رقصي موزون جاي پرداخته است...» كتاب يك مقدمه مترجم دارد شاملِ اشارهاي به دليل ترجمه اين اثر شكسپير و نيز ترجمههاي ديگري كه از «ريچارد سوم» در زبان فارسي موجود است. و مقدمهاي ديگر درباره نمايشنامه ريچارد سوم كه وجوه مختلف اين اثر شكسپير را نشان ميدهد. نمايشنامه ريچارد سوم در سال 1592-3 نوشته شده و در قياس با هملت و شاهلير و مكبث و اتللو از كارهاي اوليه شكسپير بهشمار ميرود و از حيث تاريخي به دوران سلطنت ريچارد سوم آخرين مرحله جنگ گلها بازميگردد و با كشتهشدن ريچارد بهدست هنري تودور ملقب به ريچموند، پايان ميگيرد. كوثري در مقدمه خود به علاقهاش به شكسپير اشاره ميكند به سالهاي دبيرستان او برميگردد و اينكه شكسپير از نويسندگاني بود كه در همان اوايل نهضت ترجمه در ايران به سراغش رفتند. از ناصرالملك در دوران مشروطه تا عمادالسلطنه و نيز ترجمه رضا براهني و ميرشمسالدين اديبسلطاني از «ريچارد سوم». كوثري اين ترجمه را با «ستايش و احترام» تقديم كرده است به «بهرام بيضايي، از پهلوان اكبر... تا امروز».
گذشته هرگز نمرده است! ركوئيم براي يك راهبه ويليام فاكنر ترجمه شاپور بهيان نشر نيلوفر «ركوئيم براي يك راهبه» اثر ويليام فاكنر، از رمانهايي است كه در روزهاي آخر سال منتشر شد. مخاطب فارسيزبان فاكنر يكبار ديگر بخت آن را داشته است تا اثر ديگري از فاكنر را با ترجمهاي درخور، اينبار از شاپور بهيان بخواند. «ركوئيم...» را بهنوعي ادامه رمان «حريمِ» فاكنر خواندهاند. زيرا شخصيت تمپلِ در «حريم» سر از رمان «ركوئيم...» درميآورد و رمان بر محورِ زندگي و گذشته او شكل ميگيرد. در حريم، تمپلِ هفدهساله و دانشجوي سال اول دانشكده از قطاري كه او را براي ديدن بازي بيسبال ميبرد پايين ميپرد و با گوان، طبق قرار فرار ميكند؛ گوان مست است و ماشين را به درختي ميكوبد. سرانجام اين دو سر از خانهاي درميآورند و شاهدان قتلي ميشوند. چيزي از گذشته يعني نامههايي عاشقانه كه از تمپل برجا مانده است و خطاب به رِد، گماشته قاتل نوشته شده است، از گذشته تمپل راهي به رمان «ركوئيم...» پيدا ميكند و داستانِ رمان اخير را شكل ميدهد. در رمان جملهاي هست كه گويي نشانگرِ رويكردِ فاكنر به تاريخ و گذشته است، درواقع جمله «استيونس» -يكي از شخصيتهاي داستان- را به حساب فاكنر گذاشتهاند، آنجا كه ميگويد: «گذشته هرگز نمرده است. اصلا نگذشته است.» مسئله اصليِ گوينده اين جمله اين است كه بگويد گذشته تمپل همچنان زنده است و او ميخواهد «بودِ» او را «هست» نشان دهد. اما اين عبارت با يكي از درونمايههاي فاكنر ناسازگار است زيرا عبارت ديگري هست از فاكنر كه باعث دردسر شده است: «زمان يك موقعيت جاري است كه جز در آواتارهاي موقتي مردم وجود ندارد. چيزي بهعنوان بود وجود ندارد. فقط هست است؛ اگر بود وجود داشت، اندوه و غمي نبود.» چنانكه مترجم رمان در مقدمه رمان مينويسد، از ظاهر جمله چنان برميآيد كه گذشته بخشي از حال است و زندهتر از آن است كه ما از رفتن آن حسرت بخوريم. اما دقت بيشتر نشان ميدهد كه تفاوت مهمي وجود دارد. چون فاكنر در اصل دارد ميگويد گذشته مرده است. اگر گذشته وجود داشت، اگر حالا ميبود، ما هيچ درك درستي از واقعيت نداشتيم. اهميت گذشته مربوط است به نتايجي كه براي ما در امروز بهبار آورده است و بخشي از تراژدي وضعيت بشري در اين است كه ما نميدانيم اعمال يا ديگران در امروز، فردا چه نتايجي برايمان بهبار ميآورد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.