|

عليه حافظه

شيما بهره‌مند .دبیر گروه ادبيات و كتاب

ادبیاتِ سالیان اخیر ما در وجهِ غالب خود، در مواجهه با حافظه، رویکردی ارتجاعی داشته و به نوشتن از حافظه و بازسازیِ محتویات حافظه در داستان‌ها بسنده کرده است. انباشت داستان از محتوای حافظه یا همان نقل حافظه سکه رایجِ داستان‌نویسی ما شد، حال آن‌که در ادبیات مدرن، مقوله «فراموشی» اهمیت بسزایی دارد و اصلا، کارِ قصه‌نویس تلاشی است در جهت اینکه گذشته به‌شکل محتوای حافظه بدل نشود. نمونه شاخصِ این رویه، پروست است که هرگونه تداعی و‌ یادآوری و حافظه ارادی را طرد می‌کند تا نشان دهد داستان ازقضا آن‌چیزی است که از دسترس حافظه در امان مانده است. آنچه ادبیات ما در دورانِ گذشته در دهه‌های چهل و پنجاه و حتا در دهه شصت در مواجهه با تاریخ و گذشته خود ‌کرد، نمونه‌ای است از تلاش برای رسیدن به این تلقیِ مدرن که با اتکا بر محتوای حافظه نمی‌توان داستان خلق کرد. رضا براهنی در رمان‌هایش، با ارجاع به گذشته و تاریخ ما سعی در خلق روایتِ خاموشان یا شکست‌خوردگان از تاریخ دارد. در نقد ادبی نیز براهنی از نقل حافظه سر باز می‌زند و تلاش می‌کند به‌میانجی‌ تئوری با نقد ادبی به‌عنوان یک فرمِ ادبی جدی برخورد کند. و براهنیِ شاعر هم هست که در مقامِ برساختن زبانی نو برای شعری تازه برمی‌آید و ازقضا حرف‌وحدیث و نقد بسیار نسبت به این وجهِ کاری براهنی در فضای ادبیات اخير ما پدید آمده است، انگار هرگونه فراروی و گذار از وضعیت صلب و خمودِ شعر امروز پیش از همه نیاز به مواجهه و تعیین نسبت شعر با ایده براهنی و نيز رویایی و شاملو و نیما دارد، خاصه آن‌که شعر معاصر خود را در دوگانه‌ شعر زبان یا شعر ساده تعریف می‌کند که یک‌سرِ آن بی‌تردید رضا براهنی در مقامِ شاعر و تئوریسین شعر است. این ثلاثیِ براهنی است: منتقد، داستان‌نویس و شاعر. نویسنده-روشنفکری که چاپ آثارش در ایران حکایتی غریب دارد و ازجمله آنها رمانِ «روزگار دوزخی آقای ایاز»، که تا سالیانی در دست نبود و تنها تکه‌هایی از آن در «جنون نوشتن» و «شهروند» منتشر شده بود و تنها کتابی با عطف نازک به‌نام «ایاز» بود، اُفست فصلی از رمان. و امسال یکباره نسخه کامل رمان یعنی قول اول آن در چهارصدوچند صفحه، بازهم به‌شکل اُفست درآمد و همین انتشار بهانه‌ای شد برای مرور نیم‌قرن کارِ دکتر رضا براهنی در عرصه نقد ادبی و قصه‌نویسی و شعر، در آستانه هشتادودو سالگی، شاعری که در «آنچه نوشته‌ام»، انگار پیش‌تر زوالِ تدریجی حافظه‌اش را دیده بود: «دردی که آدمی حس می‌کند بی‌انتهاست/ ...گرچه روحم تبلور ویرانی است/ اما، ذهنم غریب‌ترین چیزهاست/ هر روز گفتن این چیزها برای من از روز پیش دشوارتر شده است/ من حافظ تمامی ایام نیستم/ اما/ حتی اگر بمیرم/ چیزی نمی‌رود از یادم/ عمری گذشته است و نخواهد آمد/ عمر همه نه عمرِ من تنها/ من خاطرات عالم و آدم را در دایره در باغ کاشته‌ام/ آن دایره در باغ/ محصول حس زندگانی من بود...» براهنی گرچه حافظ تمامی ایام نیست اما ذهن او غریب‌ترین ذهن‌هاست در نوشتن و در خلق سیاستِ ادبیات.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.