|

بازگشت به زیمروالد: بازاندیشی در انترناسیونالیسم

فرانکو براردی.ترجمه: نیما عیسی‌پور

در آغاز قرن بیستم، فرهنگ پیشرو و خاصه فوتوریسم - هم در روایت ایتالیایی و هم در روایت روسی‌اش - گویای مدرنیزاسیونی بود که خطوط اصلی دو جنبش مختلف را یکی در حوزه زیباشناسی و دیگری در عرصه تخیل اجتماعی ترسیم می‌کرد: نخستین جنبش به نقد جهان‌وطنی سنت مشغول بود و دومی نیز ناسیونالیسم و پرخاشگری سیاسی را پیشه خود کرده بود. در اولی آیرونی، رواداری و گشودگی را می‌شد سراغ گرفت و در دومی شور و اشتیاقی شدید به همراه عدم رواداری را. این دوگانگی خبر از کنش سیاسی‌ای می‌دهد که بعدها جنبش‌های انقلابی بعد از جنگ بین‌الملل اول وارد کارزار مبارزات کردند. همزیستی یونیورسالیسم و ناسیونالیسم به درجات مختلف خود را در تجربه آوانگاردهایی نشان می‌دهد که توأمان برنامه و اتوپیای خود را دنبال می‌کردند. خواهم کوشید این دوگانگی را در تجربه انقلاب شوروی و علی‌الخصوص در استراتژی نه‌چندان منسجم ولادمیر لنین پی بگیرم. هرچند، نقطه‌شروع من بزنگاه کنونی است، یعنی صد سال پس از ظهور و بروز آن تجربه. از آنجا که مورخ نیستم، پس ترجیحا بگذارید رویدادهای سال 1917 را از منظر حال به پرسش گیرم: از منظر امکان‌هایی که آن رویدادها به آینده سیاسی جهان گشوده‌اند، و عمدتا آن قسم امکان‌هایی که این رویدادها بر باد داده و فرو بسته‌اند. اکنون، یک‌صد سال پس از انقلاب شوروی راهی برای خروج از این تاریک‌ترینِ شب‌ها نمی‌بینیم. پس واجب و لازم است که به این افراطی‌ترین (و لعنت‌شده‌ترین) پروژه سیاسی همه اعصار، یعنی کمونیسم، بپردازیم، پروژه‌ای که متأسفانه با تجربه انقلاب روسیه یکی گرفته می‌شود تا آگاهی سیاسی زمانه‌ ما آن را نپذیرد و انکار کند.

در تاریک‌ترینِ شب‌ها کمونیسم تنها کوشش معقول برای جلوگیری و پرهیز از بربریت و قتل‌عام در سرتاسر کره خاکی و تنها اقدام در جهت بازتوزیع ثروت جهانی بوده، کوششی که برای اجتناب از انتقام خون‌بار وارثان خفت‌و‌خواری ناشی از استعمار صورت گرفته است. متأسفانه کمونیسم نیز تداوم سبک سیاسی اقتدارگرایانه‌ای بوده که عمیقا در فرهنگ روسی ریشه دارد و خود نیز تحمیل مدل نظارت اقتدارگرایانه بر حیات اجتماعی بوده است. از زمانی‌که افق جنبش کمونیستی در جهان با تجربه اقتدارگرایانه روسی‌اش یکی گرفته شده، ناکامی کمونیسم در شوروی نیز به ناکامی تجربه کمونیسم در جهان گره خورده و آن را تشدید کرده است. شکست جنبش کارگران و محوشدن دورنمای کمونیسم که در همان سال‌ها رخ داد هر چند ناشی از علل متفاوت اما لازم و ملزوم هم بود. این شکست موجب نابودی هرگونه زمینه مشترک احتمالی میان طبقه تحت بهره‌کشی در غرب و میلیاردها انسان سرکوب‌شده به عنوان وارثان تاریخی پنج قرن آزگار استعمار شد. جدایی طبقه کارگر غربی از خیل عظیم سرکوب‌شدگان کشورهای تحت استعمار اکنون منجر به فاجعه‌ای سیاسی‌ شده است که تهدیدی برای آینده نوع بشر محسوب می‌شود. مردمانی که از عواقب اَشکال طولانی بهره‌کشی امپریالیستی در رنج و عذاب بوده‌اند، امروز بی آنکه چشم‌انداز سیاسی روشنی پیش رویشان باشد سر به شورش می‌گذارند و ناگزیر به هر سلاحی که به دست‌شان برسد، حتی شده عملیات انتحاری، توسل می‌جویند تا بتوانند انتقام این تحقیر بی‌پایانِ تحمیل‌شده از سوی دژخیمان ددمنش را از آنان بستانند. کارگران غربی، بدون یک افق استراتژیک برای رهایی اجتماعی، و نیز ناتوان از تشخیص بهره‌کشی به‌مثابه تقدیر جمعی‌ و زمینه هویتی مشترک‌شان، در حال پیروی از برنامه‌های ناسیونالیستی‌اند تا بتوانند خود را از آثار جهانی‌شدن برهانند و خاصه چپ نئولیبرال را (به درستی) به خاطر مسئولیت‌اش در دامن‌زدن به فلاکت و ناتوانی سیاسی‌شان مجازات کنند. فی‌الواقع، چپ نئولیبرال جامعه را از امکان برخورداری از هرگونه خلاصی از تقدیر تحمیل‌شده ازسوی سرمایه‌داری مالی محروم کرده و تنها چیزی که برای کارگران باقی گذاشته کلیشه‌های طبقه متوسط است. حال طبقه کارگر غربی به دنبال آن است که در قسمی ترامپیسم جهانی غرور سیاسی جدیدی بیابد که از اساس استوار است بر اَشکال هویتی ناسیونالیستی و نژادپرستانه. هدف من از این کنکاش رو به پس این نیست که نوعی ارزیابی تاریخی از وقایع و رویدادهای گذشته ارائه کنم، بلکه می‌کوشم درباب فاصله‌مان از 1917 غور کنم و نوعی صورت‌بندی ارائه کنم از یک استراتژی برای فرایند بسیار ضروری خروج از سرمایه‌داری و آینده‌ای صلح‌آمیز برای این سیاره خاکی. البته خروج از سرمایه‌داری مدرن چیزی کم از یک تراژدی نخواهد بود، زیرا گره‌های کورِ خشونت استعمارگران بدون ایجاد جراحت‌های دردناک باز نخواهد شد. این واقعیتی است که از 1914 تا به اکنون در برابر چشمان‌مان بوده است، در آن زمان با بالاگرفتن نزاع و درگیری امپریالیستی آتش یک جنگ ژئوپلیتیک میان ملت‌ها شعله‌ور شد و راه را برای وقوع انقلاب‌های خشونت‌آمیز اجتماعی هموار کرد. هرچند، ابعاد این تراژدی صد سال پیش چندان روشن و قابل‌پیش‌بینی نبود، و حتی حالا نیز یکسره پیش‌بینی‌پذیر نیست. مع‌ذلک، صد سال پیش سرمایه‌داری و مدرنیته تا حدی از هم قابل‌تمییز بودند و می‌شد راه خروج از سرمایه‌داری را در چارچوب انسان‌شناختی مدرنیته متصور شد و درک کرد. امروزه دیگر یافتن یک راه خروج سیاسی از سرمایه‌داری موضوعیت ندارد، چرا که در چارچوب انسان‌شناختی فعلی، که مُهر رژیم ارتباطی پست‌مدرن بر آن خورده، تصمیم‌گیری سیاسی جای خود را به نظارت خودکار یا اتوماتیک داده است. در این مقطع، به نظر می‌رسد پایان‌دادن به سرمایه‌داری صرفا با پایان‌یافتن کل تمدن بشری قابل‌تصور باشد. از این‌رو، به پرسش‌کشیدن انقلاب 1917 شوروی و شکست آن شرط لازم برای تخیل‌کردن درباب خارج‌شدن از سرمایه‌داری به دو معنای سیاسی و انسان‌شناختی است. در سال‌های دهه 80 قرن پیش، کلماتی نظیر پست‌مدرن و پسااستعماری ظفرمندانه به قاموس فرهنگی راه یافتند، این امر تلویحا نشانگر این بود که توگویی خروجی آرام و صلح‌آمیز از اَشکال کلی مدرنیته مهیا بود. اما در واقع این‌گونه نبود، زیرا میراث پانصد سال بهره‌کشی جهانی و تمرکز ثروت توسط غرب مشتمل بر روندهایی است که به نظر غیرقابل‌بازگشت می‌آید: روندهایی نظیر تخریب محیط زیست، تحلیل‌بردن زندگی اجتماعی و تجاوز نظام‌مند به سپهر روانی افراد. به میانجی کاربرد گسترده پیشوند «پسا» از همان سال‌های دهه 80 تا به حال تلاش شده که از تلفات این تراژدی پرهیز شود؛ به هر حال، این تلفات هزینه جهشی است که استحاله تکنولوژیکی تولید و ارتباطات اجتماعی با خود به همراه می‌آورد. حال، در صدمین سالگرد انقلاب اکتبر، رویدادی که آن را حرکتی به سوی خروج از سرمایه‌داری مدرن (اما نه الگوی انسان‌شناختی مدرنیته) به حساب می‌آورند، در همان حال که به‌شکلی رو به پس ابعاد ناکامی کمونیسم و عواقب آن را مرور می‌کنیم، نمی‌توانیم از ادراک سیر گردباد آشوب در عرصه ژئوپلیتیک و اجتماع شانه خالی کنیم. تاریک‌ترینِ شب‌ها بر سرتاسر کره خاک سایه می‌گسترد: از فیلیپین گرفته که در آن رودریگو دوترته سربازان را به تجاوز به حداکثر سه زن و کشتار افراد مظنون به خرید و فروش مواد مخدر فرا می‌خواند تا هند تحت زمامداری نورِندرا مودی هندوی ناسیونالیستی که دستش به خون آغشته است، تا ترکیه، جایی که در آن هزاران معلم توسط دیکتاتور اسلام‌گرا و فاشیست از کار خود اخراج شده‌اند، تا مجارستان و لهستان، تا ایالات متحده و انگلستان، مردم در حال دست‌و‌پنجه نرم‌کردن با درجات مختلفی از اقتدارگرایی، نژادپرستی و خشونت هستند. آیا راهی برای خروج از این وضعیت وجود دارد؟ آیا مسیری وجود دارد که ما را به دموکراسی بازگرداند؟ من که فکر نمی‌کنم. خنثی کردن شرایط ذهنی هجوم این تیرگی در مخیله نمی‌گنجد، امحا و نابودی شرایط اجتماعی‌ای که نفرت به بار آروده در حال حاضر غیرممکن به نظر می‌رسد. باید قبول کنیم که وضعیت موجود را چهل سال رقابت نئولیبرالی رقم زده است: ما ناگزیر باید به خاستگاه این جریان بازگردیم. شخصی می‌گفت شعار «سوسیالیسم یا بربریت» فقط بازی با کلمات نبود، بل پیشگویی روشنی بود از آنچه قرار بود رخ دهد.

سوسیالیسم یا بربریت مه 68 قله پیشرفت و بالندگی بشری است، قله دموکراسی به‌مثابه مشارکتی انتقادی؛ از آن زمان تا‌کنون ما همواره در حال تجربه و زیستن تکامل رو به عقب، پسرفت سیاسی و تحلیل‌رفتن جامعه بوده‌ایم. در تجربه جنبش مه 68، نوع بشر توانست به حداکثر همگرایی بین دانش تکنولوژیکی و آگاهی اجتماعی دست یابد. از آن زمان تا به حال، شاهد بوده‌ایم که قدرت تکنولوژیکی همواره رو به گسترش بوده، در حالی‌که، آگاهی اجتماعی ملازم با آن در قیاس رو به افول بوده است. در نتیجه، تکنیک در حال حاضر قدرت و سیطره فزاینده‌ای بر حیات اجتماعی دارد، در حالی‌که جامعه دیگر قادر نیست خود را اداره کند. در بزنگاهی که 68 نام‌گذاری‌اش می‌کنیم، انتظار می‌رفت آگاهی اجتماعی بر تغییر تکنولوژیکی سلطه و نظارت یابد و آن را در راستای خیر مشترک هدایت کند. اما در آن مقطع دقیقا‌ خلاف آنچه انتظار می‌رفت رخ داد: احزاب چپ و اتحادیه‌ها تکنولوژی را نه فرصتی برای برتری‌یافتن و گردن نهادن به مصلحت و نفع جامعه بل یک تهدید قلمداد کردند. رهایی از کار بی‌کاری لقب می‌گرفت و چپ نیز خود را درگیر مقابله با یک استحاله تکنیکی بی‌پایان کرد. وقتی دموکراسی ناتوانی خود را در مهار و اداره تغییر تکنیکی- انسان‌شناختی به اثبات رساند، مقررات‌زدایی از امور مالی و تکنولوژیکی با فرایند دیرپای تخریب اَشکال از پیش موجود آگاهی اجتماعی همراه و هم‌داستان شد. به‌عنوان یکی از آثار خصوصی‌سازی نئولیبرال، نظام آموزشی منقاد الزامات سود شد و بدین ترتیب تفکر انتقادی نیز از تحقیق و تحول فاصله گرفت. در آن مقطع، چنددستگی در آگاهی اجتماعی و نوآوری تکنولوژیکی موجب تعمیق هرچه بیشتر این شکاف شد. برای دنبال‌کردن ریشه‌های تاریخی این چنددستگی و انشعاب می‌باید به انقلاب روسیه و شکست نظرگاه کمونیستی بازگردیم. می‌گویند سالی که نکوست از بهارش پیداست، تصمیم انقلابی لنین نیز داغ این شکست را از همان ابتدا بر پیشانی داشت. پرسش اینجاست: چرا نسل سیاسی برآمده از دل تجربه مه 68 فرصت لازم برای پیوند‌زدن همبستگی اجتماعی به تغییر تکنولوژیکی را از کف داد؟ به زعم من، پاسخ این پرسش چیزی نیست جز ناتوانی جنبش 68 در رهانیدن خود از بند سنت مبارزاتی مبتنی بر انقلاب 1917. در سال‌های دهه 1960 ترکیب جدیدی از کار در حال ظهور بود که متکی بود بر آموزش همگانی و کار فکری، اما همان زمینه فرهنگی به‌ارث‌رسیده از انقلاب روسیه در مقام ذهنیت غالب روشنفکران و کنش‌گران 68 تداوم پیدا کرد بی آنکه این تغییرات جدید را به رسمیت بشناسد.

1914 و 1917 در سال‌های جنگ جهانی اول، لنین به دو حرکت شجاعانه دست زد: نخستین حرکت را در 1914 در زیمروالد انجام داد. جنگ در حال شروع بود و سوسیالیست‌های آلمانی و فرانسوی در پارلمان‌های دول ملی در حال نزاع‌شان به قبول جنگ رأی دادند و به خاطر منافع ملی‌شان به آرمان اَنترناسیونالیسم خیانت کردند. لنین نه فقط به این خیانت روی خوش نشان نداد، بلکه رابطه خود را نیز با انترناسیونال دوم قطع کرد. او دومین اقدام متهورانه خود را در آوریل 1917 هنگامی به انجام رساند که به روسیه بازگشت و برای انقلاب بلشویکی اقدام کرد. خواهم کوشید از همین حرکت دوم به ریشه‌های فاجعه کمونیسم در قرن بیستم بازگردم، زیرا همین حرکت بود که موجب شد سوسیالیسم با یک دولت ملی یکی انگاشته شود و پرولتاریای جهان را ناگزیر ملزم کرد که انقلاب را درون مرزهای ملی به تصور درآورد و خودآیینی خود را با کلماتی در سر بپروراند که از قاموس ملی به‌ عاریت‌گرفته شده‌ است. از منظر رشد و تحولی بلندمدت، انقلاب روسیه موجب فروبستگی سازمان‌دهی اجتماعی در میان نیروهای طرفدار انترناسیونالیسم شد، نیروهایی که زیر آتش جنگ امپریالیستی در حال رشد فزاینده‌ای بودند؛ از این‌رو، روح جنگ ملی نشانه بارز سال‌های حکومت استالین بود، غافل از این‌که فاشیسم در حال ظهور و بروز بود و آنچه زمینه را برای بال و پر دادن به آن مهیا می‌کرد شکست جنبش کارگران و هراس بورژوازی از تهدید بلشویسم بود. در 1914، لنین پا از عقل سیاسی دولت ملی مدرن، و حتی ماکیاولی و هابز، فراتر گذاشت. مؤلف کتاب «امپریالیسم آخرین مرحله سرمایه‌داری» با جداکردن راه خود از مصالحه ملی احزاب سوسیالیست آلمان و فرانسه در تلاش بود تا راهی به سوی فرایند اتحاد کارگران صنعتی با مردمان زیر یوغ استعمار، یا همان فرایند انحلال و فروپاشی ملت‌ها و شکل‌گیری کُند و بطئی خودگردانی فراملی کارگران در یک مقیاس بین‌المللی، بگشاید. در 1917، لنین رجعت کرد به قوانین پابرجای دولت ملی و منافع خودآیین طبقه کارگر را احاله کرد به قوانین مرتبط با جنگ ملی. وقتی در سال‌های دهه 60 و 70 امکان جدیدی برای خیزش مشترک و جمعی سرکوب‌شدگان و استثمارشدگان جهان ظهور کرد، میراث انقلاب روسیه نقش دوپهلو و ابهام‌آمیزی بازی کرد، و جنبش را ناگزیر واداشت به تکرار تجربه و شکستی لنین‌وار. میراث و خاطره بلشویسم داتشجویان و کارگران خیزش جهانی مه 68 را بدین سمت سوق داد که عمدتا بر حمله به دولت متمرکز شوند، در حالی‌که فرصت لازم برای کنش پساسیاسیِ از آنِ خود کردن دانش و تکنولوژی را از دست می‌دهند. حال در قرن جدید، میراث لنین به تمامی محو شده است و ما نیز هم خاطره 1914 را از کف داده‌ایم و هم خاطره 1917 را. با نگاه به تجربه قرن پیش، ما می‌بایست بتوانیم دو لحظه را از هم تمییز دهیم، تا به معنای انترناسیونالیسم دیگر بار فعلیت بخشیم، ضمن آنکه نظریه و توهم سوبژکتیویسم سیاسی را به کناری بگذاریم. تجربه دهه 70 ایتالیا بهترین مثال برای این خطای تاریخی است: جنبش خودآیین، از حیث فرهنگی، بسیار فراتر از حد و حدود لنینیسم بود، اما طرفداران لنین موفق شدند سوبژکتیویسم و حزب‌پرستی خود را به دولت تحمیل کنند، و بدین ترتیب جنبش را تا حد ممکن سیاسی‌‌ کردند و عاقبت با خشونت و ارعاب آن را نابود کردند.

جنگ داخلی در مقیاسی جهانی در سال 2016، در اوج بحران جهانی‌شدن، در حالی‌که در بریتانیا مردم در حال رأی‌دادن به برگزیت بودند و آمریکایی‌ها نیز به حرف‌های ترامپ گوش می‌دادند، زبیگنیو برژینسکی مقاله‌ای را به چاپ رساند تحت عنوان «حرکت به سوی یک صف‌آرایی جدید جهانی»: «استعمارگران و ثروت‌جویان عمدتا اهل اروپای غربی (کشورهایی که امروزه، حداقل هنوز به طور موقت و با تردید، نسبت به هم‌زیستی گروه‌های نژادی مختلف گشوده باقی مانده‌اند) با قتل‌عام فجیع نیاکان نه‌چندان دور‌شان دو یا سه قرن کشتار مردمان تحت استعمار را، آن‌هم در مقیاسی قابل‌مقایسه با جنایات نازی‌ها در جنگ جهانی دوم، رقم زده‌اند: کشتاری که مرگ صدها هزار و بلکه میلیون‌ها قربانی را به همراه داشت. ابراز وجود سیاسی تقویت‌شده توسط خشم و اندوهی فروخفته نیروی قدرتمندی است که حال رو آمده و تشنه انتقام است، نه فقط در خاورمیانه مسلمان بلکه حتی احتمالا فراتر از آن. بخش عمده‌ای از داده‌ها را نمی‌شود دقیقا تأیید کرد، اما سر جمع بسیار تکان‌دهنده هستند. فقط با طرح مثال‌هایی چند می‌شود عمق فاجعه را آن‌گونه که باید نشان داد. در قرن شانزدهم، عمدتا به دلیل بیماری‌ای که کاشفان اسپانیایی با خود به سوغات به مکزیک امروز بردند جمعیت بیست و پنج میلیونی امپراتوری آزتِک به تقریبا یک میلیون نفر کاهش یافت. به همین ترتیب در آمریکای شمالی، حدودا نود درصد جمعیت بومی در عرض پنج سال تماس با مهاجران اروپایی عمدتا به دلیل ابتلا به بیماری‌های جدید مردند. در قرن نوزدهم، جنگ‌های متعدد و کوچ‌های اجباری بر تعداد کشته‌ها صد هزار نفر افزود. در هند، در حد فاصل بین 1867-1857، ظن آن می‌رود که انگلیسی‌ها در پی تلافی شورش‌های 1857 نزدیک به یک میلیون غیرنظامی را به قتل رساندند. استفاده کمپانی هند شرقی از کشاورزی هندی برای پرورش تریاک بر چین تحمیل شد که نتیجه‌اش مرگ زودرس میلیون‌ها چینی، بدون احتساب تلفات جنگ‌های تریاک اول و دوم بود. در کنگو، که ملک شخصی پادشاه بلژیک لئوپولد دوم بود، بین سال‌های 1890 و 1910 ده الی پانزده میلیون نفر به قتل رسیدند. در ویتنام، محاسبات اخیر نشان می‌دهند که مابین 1955 تا 1975 بین یک تا سه میلیون غیرنظامی کشته شدند. اما در جهان اسلام، در قفقاز از 1864 تا 1867 نود درصد سرکیسی‌ها به زور مجبور شدند خانه‌ و کاشانه‌شان را ترک کنند و در جای دیگری اسکان یابند، به همین دلیل سیصد هزار تا یک میلیون نفر یا از گرسنگی تلف شدند یا کشته شدند. بین 1916 تا 1918، ده‌ها هزار مسلمان تُرک وقتی به زور توسط مسئولان وقت مجبور شدند از مسیر رشته کوه‌های آسیای مرکزی به چین بروند جان خود را از دست دادند. در اندونزی، مابین سال‌های 1835 تا 1840، اشغال‌گران هلندی به تقریب سیصد هزار غیرنظامی را کشتند. در الجزایر، در پی یک جنگ داخلی پانزده‌ساله از 1845-1830، سبعیت و بی‌رحمی فرانسوی‌ها، قحطی و بیماری یک و نیم میلیون الجزایری، نزدیک به نیمی از جمعیت کشور، جان خود را از دست دادند. در کشور همسایه لیبی، ایتالیایی‌ها بالاجبار سیرنایکی‌ها [ساکنان شمال شرقی لیبی به مرکزیت بنغازی] را به اردوگاه‌های کار اجباری گسیل داشتند، جایی که هشتاد هزار تا پانصد هزار نفر مابین سال‌های 1927 تا 1934 تلف شدند. در همین سال‌های اخیر، تخمین زده می‌شود که اتحاد جماهیر شوروی از 1979 تا 1989 در افغانستان حدودا یک میلیون غیرنظامی را کشته باشد؛ دو دهه پس از آن، ایالات متحده در طول پانزده سال جنگ در افغانستان بیست و شش هزار غیرنظامی را به کشتن داد. در عراق، ایالات متحده و متحدانش صد و شصت و پنج هزار نفر را در سیزده سال گذشته کشتند (تفاوت در تعداد کشته‌شدگان توسط قدرت‌های استعماری اروپایی در قیاس با تلفات حمله‌های ایالات متحده و متحدانش در عراق و افغانستان در نتیجه استفاده کارآمدتر از نیرو و تا حدی تغییر در هنجارهای جهانی رقم خورده است). به همان اندازه که ابعاد این قساوت‌ها تکان‌دهنده و حیرت‌انگیز است، غرب نیز با سرعتی اعجاب‌آورتر این وقایع را به دست فراموشی سپرده است» (The American Interest, June 2016). بله می‌دانم که این نقل قول کمی طولانی بود، اما حق‌اش بود که آن را بخوانیم، زیرا به ما یادآوری می‌کند که باید دیون‌مان را بپردازیم، دیونی که فقط مالی نیست، بل تاریخی نیز هست. از قضا، تسویه حساب دیون تاریخی به مراتب دشوارتر است. آنچه برژینسکی با کلامی به‌غایت شجاعانه می‌کوشد توصیف کند، پس‌زمینه یک‌جور پایان بازی آخرالزمانی است: تحقیرشدگان گذشته اکنون در شرایطی به سر می‌برند که درصدد انتقام‌گیری از تحقیر گذشته‌اند. ارتش انتقام‌جویان متشکل از فوج صدها میلیون جوان بی‌کار است که به آنان قول دموکراسی و رفاه داده‌ شده، اما جز جنگ و فلاکت نصیب‌شان نشده است. آنها به جز جان‌شان چیزی برای از دست دادن ندارند و حاضرند همان را هم در ازای انتقام از کف بدهند، هرچند نباید از نظر دور داشت که برای نخستین‌بار در تاریخ اینان به سلاح‌های کشتار جمعی نیز دست یافته‌اند. بی‌فایده است که از این میلیون‌ها انسان که به سیم آخر زده‌اند بخواهیم عقلانی تأمل کنند و کنش خود را در مسیری سیاسی به جریان اندازند: آنان فقط انتقام می‌خواهند و انتقام‌شان نیز چیزی جز تخریب و ایجاد اختلال در جریان زندگی عادی در شهرهای غرب نیست، یعنی از بین‌بردن اعتماد میان مردم، آنان می‌خواهند ترس را به جملگی شئون حیات روزمره تسری بخشند. بله، واقعیت نیز این است که آنان دارند در این جنگ پیروز می‌شوند. برآمدن ترامپ را نیز می‌شود در چارچوب قسمی واکنش شدید برتری‌جویانه که آتش آن را هراس از افول در جملگی امور و دورنمای درگرفتن یک جنگ داخلی در مقیاسی جهانی شعله‌ور ساخته است درک کرد. کارگران سفیدپوستی که در طی دهه‌ها زندگی‌ زیر سیطره هژمونی لیبرال چپ میانه فقیرتر شده‌اند، اکنون علیه دموکراسی و جهانی‌شدن به پا خاسته‌اند. مادامی‌که این جدال جهانی‌گرایان نئولیبرال را در مقابل ناسیونالیست‌های ضد جهانی‌شدن قرار می‌دهد، برای حیات اجتماعی و صلح چیزی جز نشستن به انتظار عواقبی ویرانگر در کار نخواهد بود. تنها ظهور یک نیروی سوم، یعنی همبستگی آگاهانه کارگران ورای محدودیت‌های ملی است که می‌تواند فاجعه نهایی را بی‌اثر سازد. بر اساس دورنمای موجود، پیش‌گویی من این است که ظهور چنین نیروی در شرایط فعلی ناممکن است. علی‌رغم آنچه گفته شد، به قول جان مینارد کینز، امر محتوم عموما روی نمی‌دهد چون امور پیش‌بینی‌ناپذیر سیطره دارد. امروز دیدن و تشخیص این امر محتوم کاری است سهل و آسان: نشانه‌های جنگ جهانی سوم به گونه‌ای هویدا گشته که با دو جنگ پیشین متفاوت است، آن‌هم در حالی‌که مجتمع رسانه‌ای-فنی بر شبکه‌ای از اذهان بیش از حد مرتبط با هم سیطره دارد. این جنگ قرار نیست بین قدرت‌های امپریالیستی در بگیرد، بلکه جنگ داخلی گسترده و فراگیری خواهد بود که بین گروه‌ها، قبایل، مردمان و گروه‌های مذهبی، زیر لوای عطشی سیری‌ناپذیر برای انتقام‌جویی در خواهد گرفت. از آنجا که این بن‌بست در نتیجه فروپاشی انترناسیونالیسم رخ داده است شاید فقط بازگشت آگاهی انترناسیونالیستی (که در وضعیت کنونی بسیار نامحتمل به نظر می‌رسد) بتواند منظر آخرالزمانی پیش‌روی‌مان را به کلی محو کند. محو‌شدن افق کمونیسم از صحنه ژئوپلیتیک شکل‌گرفتن این آگاهی را ناممکن کرده است و بی‌ثباتی کار در جهان نئولیبرال همبستگی اجتماعی را به خطر انداخته است. در چنین شرایطی، انتقام‌جویی ستمدیدگان کشورهای مستعمراتی نمی‌تواند ائتلافی با طغیان طبقه کارگر غربی علیه نظم موجود شکل دهد. هیچ تصمیم سیاسی‌ای نمی‌تواند بار این میراث و آثار جراحت دردناکی را که در افق قرن بیست‌و‌یکم خودنمایی می‌کند از میان بردارد. آنچه می‌توانیم انجام دهیم این است که شرایط لازم برای دوران پساآخرالزمانی را بیافرینیم. از این نظر نخستین رسالت ما رهایی‌یافتن از بند اسطوره 1917 است، البته در صورتی‌که بین لنین زیمروالد و لنین پتروگراد فرق بگذاریم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.