افشین شاهی، استاد روابط بینالملل دانشگاه «بردفورد» بریتانیا به «شرق» گفت:
آینده خاورمیانه بر خاکسترهای سوریه بنا ميشود
ایالات متحده آمریکا در قرن 21 سیاست خارجی خود را بر یک استراتژی کلان پایهریزی كرد که از آن به نام «چرخش به آسیا» یاد ميكردند؛ منظور از آسیا در این سیاست همان منطقه شرق و جنوب كهنترين قاره جهان است که ایالات متحده ترجیح میداد این منطقه را جزئی از منطقهای بزرگتر به نام آسیا-پاسیفيك بداند؛ اما با ورود دونالد ترامپ به كاخ سفيد اين سياست نيز در كنار ديگر سياستهاي آمريكا به فراموشي سپرده شد. اكنون چين به شدت در تلاش است تا خلأ بهوجودآمده از نبود آمريكا را نهتنها در اين منطقه، بلكه در تمام جهان پر كند. اين تلاش پكن در شرايطي است كه رهبران اروپايي نيز نميتوانند با عبور از شكاف داخلي، زمام امور را در دست بگيرند. روسيه نيز به تمامي معطوف به بحران سوريه شده و تلاش ميكند در خاورميانه حرف آخر را بزند. افشین شاهی، استاد روابط بینالملل دانشگاه «بردفورد» بریتانیا با اشاره به افول نقش رهبري آمريكا در جهان، ميگويد، «دورانی که ایالات متحده درصدد بود از سرمایههای هنگفت خود برای حل مشکلات جهان استفاده كند، به پايان رسيده و اين مسير در نهايت به اضمحلال نقش تاريخي آمريكا ختم ميشود». او كه اکنون بهعنوان پژوهشگر ميهمان در مؤسسه دانشگاهی اروپایی در ایتالیا، فعاليت ميكند، ميگويد، نقشآفرینی بسیار جدی روسیه در بلندمدت، موقعيت مسكو را در خاورمیانه مستحکمتر خواهد کرد و بعيد نيست كه ترامپ براي پركردن خلأهاي داخلي و خارجي دست به جنگافروزي بزند.
رهبري ايالات متحده در يك سال زمامداري ترامپ تا چه اندازه دستخوش تغيير شده است؟ اجازه دهید قبل از اینکه وارد جزئیات شويم به یک تصویر کلی بپردازيم؛ با پایان جنگ جهانی دوم و تغییرات ساختاری در نظام بینالملل، ایالات متحده همواره به دنبال آن بود که تصویري ویژه از خود بهعنوان ناجي آزادی، دموکراسی و حقوق بشر به نمايش بگذارد و خود را پیشتاز فرایند دموکراتیککردن دنیا معرفی کند. اینکه این تصویر در ۷۰ سال گذشته تا چه اندازه با واقعیت همخوان بوده، بحث جداگانهای است، اما فقط سياستهاي دونالد ترامپ در يك سال گذشته اين تصوير را خدشهدار نكرده است؛ رویدادها، فعل و انفعالات، بحرانها و تمامی مسائلی كه ایالات متحده درگیر آنها بوده، تصویر آمریکا را به عنوان مهد و منشأ ارزشهای دموکراتیک خدشهدار کرده است. پس جاي تعجب نیست که در نظرسنجی اخير تنها 30 درصد مردم جهان، رهبري ايالات متحده بر جهان را تأیید کردهاند. اين ميزان در زمان باراك اوباما 48 درصد بود که نشان میدهد حتی ریاستجمهوری آمریکا، وجهه و رهبری آمریکا، در نیمی از دنیا زیر سؤال بود. اضمحلال نقش رهبری در جهان با ازدستدادن گفتمان رهبری آغاز میشود. به گمان من، گفتمانی که ترامپ آن را نمایندگي ميكند و در حال تبدیلشدن به گفتمان غالب سیاست خارجي آمریکاست، تفاوتی بنیادین با گفتمان ایالات متحده بعد از فروپاشی شوروی دارد. بعد از گذار نظام بینالمللی از نظام دوقطبی جنگ سرد به نظامی تکقطبی به رهبري آمریکا، واشنگتن خود را فاتح جنگ خانمانسوز ایدئولوژیکی دید که روابط بینالمللی و ساختار سیاسی قرن بیستم را شکل داده بود. در سالهای آغازین بعد از جنگ سرد، ایالات متحده نقشی تعیینکننده در گفتمان سیاسی جهان ایفا ميکرد که شاید بیش از هر زمانی اعتمادبهنفس آمریکا برای بازی در نقش پلیس جهان را افزایش داد. این اعتمادبهنفس به حدی بود که فیلسوف آمریکایی، فرانسیس فوکویاما، پیروزی نظام سرمایهداری و گفتمان لیبرالدموکرات آمریکا را پایان تاریخ دانست. امروز حتی در غرب هم این دیدگاه پذیرفته شده که آمریکا نقش قاطع و تعیینکننده خود را در گفتمان لیبرالدموکرات از دست داده است. چه كشورهايی از مزاياي افول نقش رهبري آمريكا بهره ميبرند؟ با وجود اینکه هم اوباما و هم ترامپ به دنبال سیاست چرخش به سوی آسیا بوده و هستند، در عمل نفوذ ایالات متحده در آسیا افول محسوسی داشته است. بدون شک در یک سال اخير شاهد انحطاط تاریخی آمریکا بودیم و تزلزل نقش ایالات متحده در نظام بینالملل، زمینه توسعه نفوذ بازیگران دیگر را به وجود آورده که چین بارزترین نمونه است. در نظرسنجیای که به آن اشاره شد، پكن با 31 درصد آرا از ایالات متحده پيش افتاد. پیشتازی چین از ایالات متحده صرفا به اين نظرسنجي محدود نميشود؛ امروزه چین ۱۴ درصد از صادرات جهانی را در اختيار دارد، در حالي كه سهم ایالات متحده تنها ۱۰ درصد است. از سوي ديگر، نیاز آمریکاییها روز به روز به وامهایی که از سوي چین به نظام مالی این کشور تزريق میشود، افزايش مييابد. سالهاست که چین بخشي از درآمد خود را صرف خرید اوراق قرضه ایالات متحده میکند و امروز، اين كشور بزرگترین طلبکار آمریکاست که در آینده میتواند جدا از تبعات اقتصادي، چالشهاي امنیتی و سیاسی هم برای ایالات متحده به وجود آورد. هرچند آمریکا همواره ابرقدرت بیهمتای نظامی محسوب میشود، اما رشد چشمگیر اقتصادی چین در سه دهه گذشته باعث توسعه روزافزون نیروهای دفاعی و نظامی این کشور نيز شده است. به گمان من، ایالات متحده، حداقل در آسیا، دیگر ابرقدرتي بیرقیب نیست. توسعه نظامی و اقتصادی چین روز به روز نقش تاریخی ایالات متحده در آسیا را کمرنگتر خواهد کرد، تا حدی که بیشتر از هر زمان دیگری در هفت دهه گذشته، امروز سرنوشت تایوان در هالهاي از ابهام قرار گرفته است. هرجومرج امروز در واشنگتن فرصت تاریخی برای پكن است. خروج آمريكا از پيمان «تیپیپی» اين فرصت را در اختيار رئیسجمهوري چین گذاشت تا با صراحت اعلام کند که از این به بعد كشورش محافظ اصلی بازار آزاد است. او در حقيقت ميخواهد ايفاگر نقشي باشد که در۷۰ سال گذشته در اختيار ایالات متحده بود. البته رهبری جهان تنها متکی به ظرفیتهای نظامی و اقتصادی یک کشور نیست. کشوری که مدعی رهبری جهان است، باید از ظرفیتهای عظیم قدرت نرم نيز برخوردار باشد. در سال گذشته بیشتر از هر زمان دیگری از پایان جنگ جهانی دوم، قدرت نرم ایالات متحده افول کرد. بنابراين جاي تعجب ندارد که اضمحلال قدرت نرم واشنگتن، شرایطی را به وجود آورده که در نظرسنجی اشاره شده، عنوان رهبر برتر به آلمان داده شد. اين تغيير رهبري، جهان بهويژه خاورميانه را به چه سمتي هدايت ميكند؟ بيشك بيشترين تأثير در خاورميانه بوده است، اما قبل از خاورميانه بهتر است به غرب بپردازيم. در ۵۰ سال گذشته شكاف تاريخي بين ايالات متحده و اروپا تا اين اندازه مشهود نبوده است. اختلافات جدي بر سر چند موضوع، این شکاف کمسابقه را به وجود آورده است؛ یکی از مهمترین آنها خروج از پیمان تغييرات اقليمي پاريس بود که براي اروپا ارزشی بسیار ویژه دارد. خروج آقای ترامپ از این پيمان به نظر من زمينه اصلي اين شكاف تاريخي را به وجود آورد. همچنين خروج ایالات متحده از سازمان یونسکو نشان داد آمريكا مانند گذشته به دنبال نقشآفريني جدی در نظام بینالملل نیست. وعدههای انتخاباتی ترامپ، انتقادات شدید او از ناتو و برخي از سیاستهای ديگرش، مانند ورود به جنگ نیابتی با ترکیه، یکی از متحدان مهم پیمان ناتو، ظرفیتهای امنیتی غرب را به مخاطره انداخته است. از سوي ديگر، در ۵۰ سال گذشته بريتانیا همواره مدعی بوده که رابطه ویژهای با ایالات متحده دارد. ترزا مِی در هفتههای آغازین زمامداری ترامپ به واشنگتن رفت و او را به دیدار رسمی از بریتانیا دعوت کرد، ولی سیاستهای جنجالبرانگیز ترامپ، مانند به اشتراکگذاشتن ویدئویی از یک گروه شبهفاشيستي در توییتر و مسائل جنجالی دیگر مانع دیدار او از لندن در سال اول زمامداریاش شد. از سوي ديگر، موضع آلمان هم روز به روز در برابر ایالات متحده جدیتر و قاطعتر شده است. آنگلا مركل آشكارا ميگويد ما نمیتوانیم براي همیشه متكي به رهبری آمریکا باشيم و باید بر قوای امنیتی- سیاسی اروپا تكيه كنيم. اين سخن صدراعظم آلمان با پیشینه تاریخی برلين در قبال واشنگتن فاصله زیادی دارد. همچنین، موضوع ایران هم اين شکاف تاریخی را عميقتر کرده است. پس ميتوان گفت اروپا بيش از گذشته به دنبال نقشآفريني است؟ هرجومرج در ایالات متحده، اروپا را بیش از همیشه مطمئن كرده که برای حل مسائل کلان امنیتی یا سیاسی ديگر نمیتواند متکی به واشنگتن باشد. همانطور که اشاره کردم، خانم مرکل بر این مسئله تأكيد كرده است. اين مسير در نهايت به اضمحلال نقش تاريخي آمريكا ختم ميشود؛ خصوصا در چارچوپ و مقطع تاریخی خاصی که ما در آن به سر میبریم. اگر به سیاستهای کلی اروپا در چند سال گذشته در خاورمیانه نگاه کنیم، متوجه ميشويم كه بزرگترین دستاورد آنان برجام بوده است. برجام نتیجه حدود ۱۰ سال رایزنی بین ایران و قدرتهای اصلي جهانی از جمله بریتانیا، فرانسه و آلمان است. اين اتحاديه هر چقدر در اين مسير نقش پررنگي را ايفا كرده، در بحران عراق، يمن و سوريه نقش حاشيهاي و كمرنگي داشته است. همين عدم نقشآفريني باعث شده روسیه فضای جدیدی را برای پرورش منافع استراتژیک و سیاسی خود در منطقه بيابد. طبق گفته شما، آمریکا ديگر خواهان نقشآفرینی نیست؛ این مسئله از شخصیت ترامپ سرچشمه میگیرد یا سیاست کلی آمریکا در حال پوستاندازي است؟ به طور تاریخی، آمریکا به دنبال نقشآفرینی در جهان بوده و خود را در مقام پلیس جهان ميبيند. بعد از جنگ جهانی دوم، آمریکا به يكي از دو ابرقدرت جهان تبدیل شد و بعد از سقوط اتحادیه جماهير شوروی و تکقطبیشدن جهان، عملا چارهای جز نقشآفرینی جدی در مسائل ریز و درشت نداشت که جزء مکملی از هویت سیاسی ایالات متحده بود. اما از زمان آغاز دولت ترامپ، او مکررا تأكيد ميكند که دوران نقشآفرینی اينچنيني ایالات متحده باید به پایان برسد. دورانی که ایالات متحده از سرمایههای هنگفت اقتصادی خود برای حل مشکلات جهان استفاده ميكرد و اكنون اولویت اصلی برای آمریکاييها، بايد تنها آمریکا باشد. اما با وجود اینکه ترامپ اعتقاد دارد سیاستهای خارجی آمریکا باید بر این مبنا تصویب شود، اما سیاستهاي خارجی او در یک سال گذشته به وضوح نشان داد که به شعار خود يعني «نخست آمريكا» چندان وفادار نبوده و تنها در همان روزهای نخست به یکسری از وعدههای انتخاباتی خود عمل کرد؛ مانند ممنوعيت ورود شهروندان هفت کشور مسلمان يا خروج از پیمان تیپیپي. ترامپ نهتنها نتوانست جايگاه آمريكا را در جهان و خاورميانه تقويت كند، بلكه در تنش بین قطر و عربستان سعودی نقش بسیار مخربی را بازی کرد. به باور من استراتژي ایالات متحده به شکلی خواهد بود كه تنها رضايت 35 درصد از رأيدهندگان آمریکا، یعنی حاميان اصلي و پایگاه انتخاباتی ترامپ را جلب كند و به گونهای اتخاذ نخواهد شد كه منافع کوتاهمدت یا بلندمدت اين كشور را به دنبال داشته باشد. پس تغییر سیاستهاي واشنگتن بیشتر از نگاه ترامپ سرچشمه میگیرد؟ در ۵۰ سال گذشته هیچ وقت شاهد چنين هرجومرجی در دستگاه ديپلماسي ایالات متحده نبودهايم. به طور مثال، موضع اصلي ایالات متحده در مسائلی مانند برجام و بحران بين قطر و عربستان سعودی تا مدتها مشخص نبود. وزارت خارجه یک حرف میزد، وزارت دفاع حرفي ديگر و در نهايت مواضع ترامپ و خصوصا تویيتهاي او كاملا متناقض با يكديگر بود. وزارت خارجه هفتهها و ماهها برای تدوين و تنظیم سیاستی وقت و بودجه صرف ميكند و ترامپ در یک تویيت صبحگاهی کلیات آن را به چالش میکشد. اين رفتارها چارچوب وزارت خارجه آمريكا را به طور كامل دگرگون كرده است. بله. وزارت خارجه ایالات متحده در یک سال گذشته شاهد تغییرات بنیادین بوده است. اينطور كه به نظر ميآيد، آقاي ركس تيلرسون در حال اعمال یکسری سیاستهای ریاضتی و رادیکال در اين وزارتخانه است كه باعث خروج حدود ۶۰ سفیر باسابقه از اين وزارتخانه شده و با وجود اینکه یک سال از انتخابات میگذرد، هنوز بعضی از سفارتخانههاي آمریکا در جهان خالی است. همچنين تعداد متقاضيان ورود به اين وزارتخانه به شکلی باورنکردنی کم شده است. از سوي ديگر، بسياري از سفرای سابق و افراد حاضر در اين وزارتخانه در هفتهها و ماههای گذشته اعتراف کردند که دستگاه ديپلماسي آمريكا دچار هرجومرج بسیار جدی است و اگر سياستهاي كلان این وزارتخانه بازنگري نشود، براي ايالات متحده تأثيرات بلندمدت خطرناكي خواهد داشت. کارگزاران جهانی در این هياهوي ترامپ تا چه اندازه سهيم هستند؟ همانطور که گفتم، بازیگران عمده جهان مانند چین در حال استفاده از خلأ بهوجودآمده هستند. از نظر من، حضور پررنگ چين بار معنايی خاصی دارد. وقتی رئيسجمهوري کشوری رسما کمونیستی به وضوح اعلام کند كه از اين به بعد کشورش پرچمدار تجارت آزاد است، یعنی اینکه چین نهتنها از جاي خالي آمريكا در آسيا در حال بهرهبرداري است بلكه به گسترش نفوذ خود در تمام جهان چشم دوخته است. تزلزلی که امروز ما در دستگاه سیاست خارجی آمریکا میبینیم، بدون شک مورد استقبال قدرتهای جهانی دیگر قرار میگیرد. روسيه چطور؟ موضوع روسیه به نظر من تا اندازه زیادی تکرار مکررات است، چون به شکل واضحی مسكو عملا برنده قسمتی از منازعات جدی در خاورميانه است و رياستجمهوري آقای ترامپ تنها اين روند را تسريع كرد. در اين ميان تنها امتيازي كه ترامپ در خاورميانه كسب كرده، شكست داعش بوده است. اين تغيير نقش تا چه حد برای خاورمیانه مخرب است؟ پرسش بسيار سختی است. روسيه از همان ابتدا تلاش كرد مانع از سرنگوني بشار اسد شود. اكنون نيز استراتژي مسكو بر مبنای اجراي سیاستهای امنيتي بلندمدت در خاورميانه و بهويژه در سوريه تدوين ميشود. ميبينيم با وجود اینکه جنگ هنوز به پایان نرسیده و حتی امکان دارد وارد فاز جدیدی شود، مسکو برای تشکیل پایگاههای نظامی بلندمدت از بشار اسد تعهد گرفته است. در حقيقت كرملين امروز در حال منفعتبردن از سرمايهگذاري پنج سال گذشته خود است که از همان ابتدا هويدا بود. در واقع، حمايت و جانبداری آقای پوتین از بشار اسد براي حمايت از حکومت دمشق نيست، بلكه در راستاي سیاستهای کلان امنیتی كرملين است. هرچند مسكو در مسائل ديگر به غير از برجام و سوريه چندان به دنبال نقشآفريني جدي نبوده اما به گمان من آینده خاورمیانه روی خاکسترهای جنگ داخلی سوریه بنا خواهد شد و این نقشآفرینی بسیار قاطع و جدی روسیه در بلندمدت، جايگاه و موقعيت مسكو را در خاورمیانه مستحکمتر خواهد کرد. پس یارکشی ترامپ با عربستان و اسرائیل برای مقابله با مسكو، جلب نظر اعراب خليجفارس و در نهايت حفظ جايگاه واشنگتن در منطقه است؟ فکر نمیکنم پشت سیاستهای فعلی آقای ترامپ برنامهریزی بلندمدتي وجود داشته باشد و باور ندارم سیاستهای چند ماه گذشته او درخصوص نزدیکی بیشتر به اسرائیل و عربستان در راستای یارگیری منطقهاي باشد. اين تصميمات در راستاي سیاستهای داخلی ایالات متحده اتخاذ ميشود. البته شايد بتوان رياض را تا حدودي فاكتور گرفت اما به نظر میرسد تصميم بهرسميتشناختن اورشليم، تا حد زیادی براي جلب نظر حاميان اصلي ترامپ گرفته شده است. به باور من اين تصميم لزوما تضميني براي كسب منافع کوتاهمدت و بلندمدت در منطقه یا حتي فراتر از منطقه نيست. بسياري از کارشناسان آمریکایی بر این باورند که این تصمیم منافع واشنگتن در خاورمیانه را به شکل جدی به خطر مياندازد. گمان میکنم مسئله نزدیکترشدن ترامپ به محمد بنسلمان نيز بیشتر تصمیم شخصی است. او و دامادش در چند ماه گذشته ارتباط نزدیکی با بنسلمان برقرار کردهاند و این سیاست لزوما بر مبنای اهداف حسابشده يا سیاستگذاری بلندمدت در خاورمیانه نیست. به باور من تنها نقطه مشترک سیاست خارجی ایالات متحده، اسرائیل و عربستان، شكست سياستهاي منطقهاي ايران و در شرایط ایدهآل ازبینبردن برجام است. در همین رابطه، منافع تجاری خانواده ترامپ و اطرافیانش نقش مهمی در شکلدهی اين سیاست ايفا ميكند. داماد ترامپ، از بانفوذترین اعضای کاخ سفید، مناسبات تجاری عمیقی با اسرائيل بهخصوص در معاملات ملکی دارد. يا شرکتهای مرتبط با خاندان ترامپ که تحت مدیریت یکی از فرزندان او هستند، مناسبات تجاری گستردهای با عربستان سعودی دارند. چنین روابطی باعث شده نیویورکتایمز، یکی از مهمترین روزنامههای آمریکا، درباره گرهخوردن سیاستهای آمریکا با منافع تجاری خاندان ترامپ هشدار دهد. اين احتمال وجود دارد که در آينده نزديك جايگاه عربستان با كشوري ديگر مانند عراق عوض شود؟ در شرایط فعلی شواهدی در دست نیست که ایالات متحده به دنبال جایگزینی عربستان سعودی با عراق باشد. تمامیت سیاسی عراق برای واشنگتن بسیار پیچیده است و مراودات و مناسباتی که به شکل تاریخی بین این دو كشور وجود داشته، بسیار مستحکم و چارچوب آن نيز مشخص است. عراق در 10 سال گذشته معضلی جدی برای سیاست خارجی آمریکا بوده و همچنين بخشي از حاکمیت عراق با ایران گره خورده است. از سوي ديگر، بغداد نيز حاضر نیست این رابطه تاریخی و تنگاتنگ را حداقل در شرایط فعلی با کشور دیگری معامله کند؛ بغداد فراموش نکرده که در فاز اولیه و بسیار سرنوشتساز تقابل با داعش، نقش تهران به مراتب بسیار حیاتیتر از نقش واشنگتن بود. اكنون اكثر مشاوران ترامپ افراد نظامي هستند. تا چه اندازه اين احتمال وجود دارد كه او براي حفظ موقعيتش دست به جنگ بزند؟ از همان روزهای ابتدای زمامداری ترامپ، از سوی بسياري از کارشناسان این گمانهزنیها شنیده میشد که ترامپ از سیاست خارجی برای تثبیت موقعیت داخلی خودش وام ميگیرد و از جنگ و جنگافروزی به عنوان ابزاري برای پرکردن شكافهاي داخلی خود استفاده ميکند. به همين دليل برخي از تصميمات او مانند خروج از تیپیپی، خارجشدن از توافق اقليمي پاریس، مخالفت با برجام يا بهرسمیتشناختن اورشلیم بيشتر جنبه داخلي دارد تا سياست خارجي. بنا بر همین دلایل محتمل است كه ترامپ در سالهاي باقیمانده ریاستجمهوریاش دست به جنگافروزی هم بزند. يكي از مواردي كه اين گمانهزنيها را تشديد ميكند، كاهش محبوبيت او در افكار عمومي آمريكاست. و در آخر، بزرگترین نگرانی شما براي سال آتي چیست؟ بزرگترین نگرانی من نابودي برجام است که تبعات آن نهتنها براي خاورمیانه بلکه براي تمامي جهان بسیار منفي خواهد بود. بحران هستهای کرهشمالی بيشتر بر همسایگانش و حداکثر قاره آسیا تأثیرگذار خواهد بود؛ حال اتخاذ هر تصميم اشتباهي از سوي ترامپ در قبال برجام، امكان توافق با کرهشمالی را نيز به بنبست ميكشاند و در عین حال میتواند مسابقه تسلیحاتی جدیدي را هم در خاورمیانه رقم بزند. به نظر من در چهار ماه آینده تمام نگاهها حتي نگاه اروپایيان و دنیای عرب به توافق غرب با تهران خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.