|

بررسی بحران سوریه در میزگردی با حضور شیخ‌الاسلام، برزگر و ملکی

علیه برنده

سودابه رخش

بحران سوریه بعد از حدود هفت سال همچنان حی و حاضر است. داعش تضعیف شده و گروه‌های مخالف هم تقریبا در یک نقطه متمرکز شده‌اند اما درست زمانی که به نظر می‌رسید جنگ سوریه با هزاران کشته، زخمی و آواره نفس‌های آخرش را می‌کشد، جبهه دیگری گشوده شد. ترکیه به‌همراهی ارتش آزاد سوریه و با همراهی خاموش روسیه، عملیاتی نظامی را علیه عفرین، یکی از کانتون‌های تحت کنترل کردهای سوریه، آغاز کرد و بر پیچیدگی بحران سوریه افزود. این عملیات، نقش و اهداف کشورهای منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای، مذاکرات سوچی و سود و زیان‌های مشارکت ایران در سوریه محور میزگرد پیش‌روست که با حضور حسین شیخ‌الاسلام، مشاور محمد‌جواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران و سفیر سابق ایران در سوریه، کیهان برزگر، رئيس مرکز پژوهش‌های علمی و مطالعات استراتژیک خاورمیانه در تهران و صادق ملکی، دیپلمات پیشین وزارت امور خارجه برگزار شد. این میزگرد بهمن 96 برگزار شد.

بحث را با عمليات ترکيه در عفرين آغاز کنيم. عمليات ترکيه موسوم به «شاخه زيتون» هم بحران سوريه را پيچيده‌تر کرده و هم خود دچار ابهاماتي است که بايد تحليل و بررسي شود. به نظر مي‌رسد اين عمليات ترکيه، به عنوان يکي از اعضاي ناتو را در برابر آمريكا، يکي از قدرت‌‌هاي ناتو، قرار داده است. به نظر شما اين رويارويي تا چه حد جدي است؟ شيخ‌الاسلام: يک بار ديگر مردم کُرد در حال قرباني‌شدن هستند، قرباني توطئه قدرت‌هاي منطقه‌اي و جهاني که براي پيش‌بردن اهداف خود از آنها بهره‌برداري مي‌کنند. آمريكايي‌ها و متأسفانه در برخي موارد برادران ترک ما هم در عراق و هم در سوريه از اين انگيزه‌هاي استقلال‌طلبانه کردها استفاده مي‌کنند. ما فراموش نمي‌کنيم که مسئولان و دولتمردان ترکيه، خلاف قانون اساسي عراق، ارتباطاتي مستقل از حکومت مرکزي با مسئولان اقليم کردستان شروع کردند. در سوريه در قبال کردها قبلا اشتباهاتي شده بود. يعني همچنان که ترکيه به وجود مردم کرد اعتراف نمي‌کرد و آنها را ترک کوهي مي‌خواند، حکومت بعث هم در سوريه با مردم کرد برخورد مناسبي نداشت. پس از آغاز بحران سوريه دولت اين کشور متوجه شد که کردها مشکل نيستند و دعواي اصلي با تروريست‌هاست. به همين دليل همه نيروهاي امنيتي خود را از قسمت‌هاي کردنشين خارج کرد و پس از آن خلأ قدرتي به وجود آمد. نيروهاي کرد از اين خلأ قدرت استفاده کردند. آمريكايي‌ها هم از اين مسئله بهره‌برداري کردند. آنها متوجه شدند که کردها نيازمند اسلحه، آموزش و سازماندهي‌اند. آمريكايي‌ها مي‌خواستند در سوريه نيرويي داشته باشند که بتوانند به واسطه آن در سرنوشت سوريه ايفاي نقش کنند. اما با اين وضعيتي که اکنون به‌ وجود آمده، خوشبختانه آمريكايي‌ها دستاوردي ندارند. مسئله اين است که اين کردهاي سوريه از منطقه‌اي هستند که آقاي اوجالان، رهبر پ‌ک‌ک، براي سال‌هاي طولاني آنجا بوده است و در نتيجه با تفکرات او پرورش يافته‌اند و دنباله کردهاي ترکيه شده‌اند. در طول بحران سوريه، رقه براي دولت سوريه مهم نبود و فکر مي‌کرد هر وقت بخواهد مي‌تواند بر آن مسلط شود. به همين دليل اول به ديرالزور پرداخت که ارتباط بين عراق و سوريه را در رفت‌و‌آمدهاي داعش قطع کند. اين مسئله به آمريكايي‌ها فرصت داد که به ‌دست اين کردها بر رقه مسلط شوند و ادعا کنند که پايتخت داعش را آنها آزاد کرده‌اند. اين در حالي است که داعش خود زاييده آمريكاست. آنها که به‌ دنبال کردستان مستقل‌اند، يکي از مهم‌ترين ضعف‌هاي کردستان را عدم دسترسي به درياي آزاد مي‌دانند. براي رفع اين ضعف کردها تلاش کرده‌اند سه کانتون کردستان سوريه را به هم متصل کنند. اين مشخصا همان ادعاي ترکيه است. شيخ‌الاسلام: بله، طبيعي است که ترکيه اين موضوع را براي خود يک خطر راهبردي مي‌داند. خاطرتان است که در کوباني و منبج چطور عمل کرد. احساس مي‌کنم اکنون آمريكايي‌ها با ترکيه بر سر ساختاري که منفعت دو طرف را در نظر بگيرد، به توافق رسيده‌اند. غرب و ترکيه همواره تمايل داشته‌اند که شمال سوريه را منطقه پروازممنوع کنند. اين عمليات زماني خطرناک مي‌شود که خداي نکرده آنها بخواهند اين طرح را عملياتي کنند. من البته اطلاعات پشت‌ پرده‌اي ندارم و اين تحليل من است ولي به هر حال معقول نيست که آمريكا و ترکيه، دو عضو ناتو، مقابل هم بايستند. نشانه‌ها و گمانه‌هايي از هماهنگي مسکو و آنکارا در اين عمليات وجود دارد. به‌ويژه به اين دليل که بخش هوايي عفرين در اختيار روسيه بوده است و ترکيه بدون توافق با روسيه نمي‌توانست جنگنده‌هاي خود را براي بمباران مناطق عفرين وارد سوريه کند. نظر شما چيست؟ ملکي: براي جواب به اين سؤال بايد بحث را بازتر کنم. به‌طور کلي دستاورد عمليات‌هاي نظامي در مرحله اول در مذاکرات سياسي مورد بهره‌برداري قرار مي‌گيرد و پس از موفقيت در مذاکرات سياسي براي کشورها دستاورد اقتصادي به همراه خواهد داشت. زمين بازي در بحران و تحولات سوريه را بايد در سه سطح داخلي، منطقه‌اي و بين‌المللي بررسي کنیم. اگرچه اين سطوح در جاي خود اهميت دارد اما به علت روند جهاني‌شدن، بعد بين‌المللي آن اهميت ويژه دارد. اين سطوح بعضا با هم هماهنگ و گاهی نيز ممکن است در مواجهه با يکديگر دچار اصطکاک شوند اما سمت‌و‌سوي روند کلي بحران در نقطه نهايي به سمت کشور يا کشورهايی خواهد بود که در نظام بين‌المللي تعريف دارند. در حال حاضر دو کشور ايران و ترکيه در سطح منطقه‌اي درگير بحران سوريه هستند. اين دو کشور در بحران سوريه رودرروي يکديگر قرار داشتند، البته نشست سوچي و آستانه اين تقابل را کاهش داده است اما کم‌و‌بيش اين فضا بين دو کشور وجود دارد. من لازم مي‌دانم به سخنان مرحوم اجويت، نخست‌وزير اسبق ترکيه، اشاره‌اي داشته باشم. اجويت در سال 1999 وقتي آمريكايي‌ها اوجالان را گرفتند و به ترکيه تحويل دادند، اظهار کرد: «من درک نکردم چه شد که اوجالان را آمريكايي‌ها به ما تحويل دادند». پ‌ک‌ک پس از دستگيري اوجالان و خروج از فاز نظامي به فاز سياسي در ترکيه، از يک سو نفوذ سياسي خود را در ترکيه گسترش داد و از سوي ديگر فرصت يافت نيروهاي کردي را در عراق و سوريه سازماندهي کند. قدرت پ‌ک‌ک به اندازه‌اي در شمال عراق افزايش يافت که با وجود دولت اقليم، براي آنها رقيب سياسي و بعضا حتي تهديد امنيتي شد. در همين راستا حال با وجود هشدارهايي که اقليم از آنکارا درخصوص پ‌ک‌ک دريافت مي‌کرد، اقدامي عليه آنان انجام نمي‌داد. الان در سوريه هم همين اتفاق مي‌افتد. البته بخشي از عملکردهای کلي کردها نيز حاصل تقسيم نقش و براي حفظ هم­‌گرايي ميان کرد‌ها در مقابل دولت­‌های منطقه بود. با بحراني که ميان کردهاي سوري و ترکيه ايجاد شده و قبل از آن نيز ميان اربيل و بغداد ايجاد شد، شايد اين تلقي ايجاد شود که کردها درک درستي از معادلات قدرت ندارند و اکنون بار ديگر در حال قرباني‌شدن‌‌ هستند. بدانيم که شايد اين قرباني شدن نيز بتواند بخشي از هدف‌هاي آنها را در آينده تأمين کند. مورد تهاجم واقع‌­شدن در جغرافيايی که تعلق تاريخي به کردها داشته و دارد، مي‌تواند با ايجاد فضاي مورد ظلم واقع‌شدن براي آنان مشروعيت مداخله بين‌المللي در روند بلندمدت ايجاد كند. باز تأکيد مي‌كنم که سرکوب، حملات و تحميل تلفات زياد يعني مظلوميت و توجه نگاه‌هاي بين‌المللي به کردها، مي‌تواند براي آنان مشروعيت مطالبات ايجاد كند. تحولات خاورميانه و کردها را نبايد فقط با اتفاقات امروز تحليل کرد. نبايد تصور کنيم که مسئله تجزيه‌طلبي کردهاي عراق تمام شده يا با حمله به عفرين مسئله کردهاي سوريه تمام شده است. بايد اشاره کنم که ترکيه در عمليات عفرين به دنبال گسترش حوزه نفوذ ژئوپليتيک خود بوده و در اين راستا کردها بخشي از ابزار ترکيه هستند. ترکيه از منطقه‌اي به عمق 30 کيلومتر در طول و 70 کيلومتر در سطح حرف مي‌زند، ديوار حائلي که آنکارا با قدرت نظامي و با حمايت از داعش نتوانست به دست آورد، اکنون با پوشش و چتر حمايتي مذاکرات آستانه و سوچي آن را عملياتي مي‌کند. و روسيه هم يکي ديگر از چترهاي حمايتي ترکيه است؟ ملکي: توجه داشته باشيم که روسيه منافع بالاتر و بيشتري با ترک‌ها دارد تا با کردها. اگرچه روس‌ها و ترک‌ها با هم اختلاف دارند، اما آنکارا به قدري خوب بازي کرده که روسيه بين کردها و ترکيه، آنها را انتخاب کرده است. ترکيه براي حضور در معادلات بين‌المللي و از آن مهم‌تر منطقه‌اي توانسته است در سطوح مختلف براي خود ظرفيت­‌ سازي کند. ترکيه براي انجام عمليات عفرين در نظام بين‌الملل و منطقه‌اي ظرفيت سياسي- اقتصادي نسبي براي خود ايجاد کرده است. الان دمشق مي‌گويد عمليات ترکيه در سوريه مصداق تجاوز است. چرا ما آن را تجاوز تلقي نمي‌کنيم؟ بخشي از آن به دليل خوب­ بازي‌کردن ترکيه است. دو جناح اصلاح‌طلب و اصولگراي ايران در مسائل سياست خارجي با يکديگر اختلاف نظر دارند اما در مورد عمليات عفرين مي‌بينيم که دو جناح به جاي محکوم‌کردن آن، با تعلل در موضع‌گيري شفاف، اين عمليات را ناديده گرفته و عملکرد ترکيه را مصداق تجاوز اعلام نمي‌کنند. چه تضميني وجود دارد که اردوغان پس از پيروزي در عفرين براي ايران و منطقه خطرناک‌تر از کردها نباشد. به‌نظر من، نظام بين‌الملل و در رأس آن آمريكا هنوز به کردها نگاهي ابزاري دارد و به اين جمع‌بندي نرسيده‌اند که کشوري کردي تأسيس کنند. مهم‌ترين ملاحظات آمريكا در حرکت‌نکردن براي ايجاد دولت کُرد در منطقه، ظرفيتي به نام ترکيه است. ايران و عراق در اولويت‌هاي بعدي قرار دارند. ترکيه از عفرين به عنوان برگ برنده‌اي در مذاکرات آتي استفاده خواهد كرد. ترکيه متحد راهبردي آمريكا و غرب است و نسبت به ما براي روسيه ارزش‌هاي بالاتري دارد. بنابراین ما در مذاکرات سوچي و آستانه فقط همراهي کرديم. ابتکار را روس‌ها به خرج دادند، ترک‌ها موافقت کردند و ما هم همراهي کرديم. ترک‌ها در هيچ ابتکار منطقه‌اي از سوي ايران، ما را همراهي نخواهند کرد چون نگاه تاريخي ترکيه به ايران نگاهي تقابلي است و اين نگاه به همراهي ختم نمي‌شود. برخلاف کساني که مي‌گويند ترکيه در سوريه و عراق شکست خورده و ايران پيروز شده، من مي‌گويم ترکيه پيروز بوده است. براي اينکه جبهه مقاومت آسيب ديده است. براي اينکه براي اسرائيل امنيت ايجاد شده است. براي اينکه ما اکنون با دو کشور سوريه و عراق کلنگي مواجهيم. ما پيش از بحران سوريه و عراق، در اين دو کشور نفوذ بالايی داشتيم اما الان در ميان برخي از سطوح و بخش‌هايي از آنها نفوذ داريم. اگر تحليل از شرايط نداشته باشیم و در دام ديپلماسي فريب ترکيه و روسيه گرفتار شويم، مي‌تواند آسيب‌زا باشد. اکنون ما در بازسازي سوريه هم نقشي نداريم. در اين ميان ترکيه قدرت گرفته است. مشخص است که روسيه بين ايران و ترکيه، ترکيه را انتخاب مي‌کند. ترکيه احداث و راه‌اندازي سه نيروگاه هسته‌اي خود را به روسيه واگذار کرده است. با توافقات ميان مسکو و آنکارا مسير ترکيه جايگزين يا رقيب خط لوله گاز اوکراين خواهد شد. روس‌ها در مبادلات تجاري شريک دوم ترکيه هستند. قرار است موشک اس- 400 به ترکيه داده شود. همه اين روابط نشان مي‌دهد که مسکو و ترکيه سطوح روابط خود را ارتقا داده‌اند. بنابراين توافق اخير ترکيه و روسيه در عفرين هم تأمين‌کننده اهداف هر دو کشور است. بنابراین اين عمليات موقعيت ترکيه را که با شکست نظامي، مثلا با سقوط حلب، تضعيف شده بود، تقويت خواهد کرد. ما با ترکيه قدرتمندتري در مذاکرات آتي سوچي و آستانه مواجه خواهيم شد. آيا اين احتمال وجود دارد که روسيه در توافقي با ترکيه بخواهد موقعيت ايران را در سوريه تضعيف کند؟ کيهان برزگر: ببينيد به نظرم سه تحول مهم اتفاق افتاده که صحنه معادلات سوريه را تغيير داده‌اند. نخست، روي‌کارآمدن ترامپ و تغيير در استراتژي آمريكاست. ترامپ به‌ دنبال يک شريک ميداني در سوريه است تا به صورت نيابتي بحران سوريه را مديريت کند. با سياست «نخست آمريكا» ترامپ منابع کمتري را در خارج از مرزها به ‌کار مي‌گيرد. از اين لحاظ، نيروهاي کردي در شمال سوريه که جمعيت، سرزمين و قواي نظامي قابل ملاحظه‌اي دارند، بهترين نيروي نيابتي براي آمريكا در سوريه به شمار مي‌روند. نيروي کرد ويژگي خاصي هم دارد، يعني با هيچ‌کدام از کشورهاي منطقه مثل‌ ترکيه و کشورهاي عربي سازگاري ندارد و هم‌زمان تهديدي براي اسرائيل نيست. تنها جايي که از رفراندوم کردستان عراق حمايت کرد، اسرائيل بود. اين ويژگي براي آمريكا بسيار قابل‌توجه است. البته تفاوت‌هايي ميان کردهاي سوريه و کردهاي عراق از اين نظر وجود دارد. کردهاي سوريه بيشتر به ديدگاه‌هاي اوجالان؛ رهبر پ‌ک‌ک نزديک‌اند و به دنبال خودمختاري‌اند نه استقلال. کيهان برزگر: بله اما در مجموع آنها در همه جا در يک چيز توافق دارند و آن اينکه کشوري کردي و مستقل از آن خود داشته باشند. اختلاف اصلي بين احزاب و گروه‌هاي کردي در روش دستيابي به اين هدف در کوتاه­‌مدت يا بلندمدت است. مي‌خواهم بگويم که شريک جديد آمريكا در منطقه نيروي کردي است و همين درست نقطه چالش جديد با ترکيه است. تحول دوم مربوط به تغيير سياست ترکيه در بحران سوريه است که اکنون به نوعي ادامه سياست اين کشور نسبت به مسئله کردي بوده و به‌کلي عوض شده است. در ابتدا ترکيه خواهان تغيير حکومت اسد بود، ولي اکنون تحولات سوريه را از زاويه مسائل کردي و تهديدات امنيتي از ناحيه شمال سوريه مي‌بيند و همين تضادي ميان ترکيه و آمريكا ايجاد کرده است. راجع به سؤال اول شما، به نظر من اختلاف آمريكا و ترکيه عميق است و بيشتر هم خواهد شد. مسئله کردهاي سوريه به موضوع روز ترکيه تبديل شده است. بخش زيادي از بحث‌هاي رسانه‌هاي ترکيه اين روزها به اين مسئله اختصاص داده شده است. به ‌نظر مي‌رسد اين رسانه‌ها به صورت هدفمند مي‌خواهند موضوع کردي را برجسته کنند و اين بخشي از سياست اردوغان در راستاي تحت تأثير قراردادن سياست داخلي اين کشور به نفع تثبيت و گسترش قدرت خود است. درست است که ترکيه از لحاظ سازماني بخشي از ناتو است، اما پويايي‌هاي تحولات منطقه، سيستم اتحادها و ائتلاف‌هاي قديمي را به چالش مي‌کشد. اکنون انديشه‌هاي ضدآمريكايي در ترکيه در حال افزايش است. بنابراين دو تغيير اتفاق افتاده است؛ يکي تغيير در نوع سياست و نگاه آمريكا نسبت به چگونگي مديريت‌کردن بحران سوريه و ديگري تغيير در نگاه ترکيه به بحران سوريه از زاويه امنيت ملي و مسئله کردي. تغيير سومي هم وجود دارد و آن پيروزي‌هاي ميداني ائتلاف روسيه، ايران و دولت سوريه در جنگ حلب و اطراف آن است. اين تحول سبب شد ترکيه به روسيه و ايران در کنفرانس‌هاي آستانه و سوچي نزديک شود تا هم مواضع روسيه را نسبت به کردها متعادل کند و هم عمليات‌هاي نظامي خود را در مناطق کردي شمال سوريه در قالب «سپر فرات» يا «شاخه زيتون» مشروعيت ببخشد. موضوع ديگري که بر عمليات عفرين تأثير مي‌گذارد، سرنوشت استان ادلب است. ادلب تنها پايگاهي است که تمام نيروهاي ضد اسد در آن جمع شده‌اند. براي همين تعيين سرنوشت ادلب براي کل حکومت سوريه بسيار مهم است. بنابراين روس‌ها حتما براي عمليات عفرين علیه کردها به ترکيه چراغ سبز نشان داده‌اند. به نظر من سرنوشت استان ادلب و يکسره‌کردن کار مخالفان، اکنون مهم‌ترين اولويت اسد است، چون بر سرنوشت بحران سوريه تأثيری کليدي مي‌گذارد. تحليل‌هايي هم بود درباره اينکه ظاهرا توافقي ميان ترکيه و سوريه صورت گرفته است که سوريه مجوز عمليات عفرين را به ترکيه بدهد و از آن سو آنکارا ادلب تحت نفوذ خود را در اختيار دمشق قرار دهد. پس به نظر شما چنين توافقي صورت گرفته است. کيهان برزگر: ببينيد به‌ هر حال به نظر من سرنوشت بحران سوريه را شرايط ادلب تعيين مي‌کند. مسئله کردها در اولويت دوم حکومت سوريه است. چون دولت سوريه فکر مي‌کند به هر حال مي‌تواند در زمان ديگري به آنها برگردد. مهم الان حفظ سيستم دولت، نظام سياسي و يکپارچگي سوريه است. براي ايران و روسيه هم سرنوشت ادلب مهم است. البته روس‌ها نسبت به ادلب موضع ملايم‌تري دارند و مي‌گويند گروه‌هاي مخالف هم بايد در مذاکرات صلح شرکت کنند، اما ايران با توجه به نگاه ميداني‌اش مي‌گويد بايد سرنوشت ادلب با سرعت بيشتري مشخص شود. ايران بازيگر خاصي در بحران سوريه است، چون ميدان نبرد را در اختيار دارد، گروه‌هاي سياسي طرفدارش مثل حزب‌الله از آن انتظارات خاص دارند و اينکه ساير طرف‌هاي درگير مثل آمريكا و حتي ترکيه با نقش زياد آن موافق نيستند. همين باعث شده که نقش ايران مستقل باقي بماند و همين ويژگي سبب مي‌شود که روس‌ها هميشه به نقش ايران نياز داشته باشند. بنابراين معتقد نيستم که روسيه در توافقي با ترکيه، ايران را کنار بگذارد. درست است که در مدل روسي، تأمين منافع اصل است، اما مديريت بحران بدون نقش و همکاري با ايران براي روسيه هزينه‌ساز خواهد بود. شيخ‌الاسلام: من اعتقاد ندارم ما در سوريه و عراق باختيم. براي اثبات اين موضوع به چند نکته کلي اشاره مي‌کنم. آمريكايي‌ها در عراق بيش از پنج هزار کشته دادند. ده‌ها هزار مجروح داشتند. خرج زيادي در عراق کردند به‌ طوري که اقتصاد خودشان و جهان را به هم ريختند. همه اينها براي اين بود که صدام حسين را که دشمن ما بود، سرنگون کنند. خواستند در عراق قانون اساسي بنويسند، نشد. حالا اين عراق با ما دوست است. من نمي‌گويم ما مي‌توانيم هر کاري که بخواهيم در عراق بکنيم، چون عراق کشور مستقلي است اما در هر صورت با ما نمي‌جنگد. اسرائيل تا پيش از انقلاب تا بيروت پيش آمد. بشير جميل توسط اسرائيلي‌ها رئيس‌جمهوري لبنان شد. صبرا و شتيلا را قتل عام کردند. اما حالا لبناني‌ها نه‌تنها اسرائيل را از بيروت بلکه از کل لبنان بيرون کرده‌اند. پس اسرائيل در حال عقب‌نشيني است. اينها واقعيت است. اينکه آمريكا در عراق کشته داد، واقعيت است. البته تعداد زيادي از نيروهاي متحد ما هم در سوريه کشته شدند. شيخ‌الاسلام: ببينيد، زماني رئيس‌جمهوري و مقامات کشور ما ترور مي‌شدند. حالا ما نشسته‌ايم اينجا و بمب در ترکيه و افغانستان منفجر مي‌شود. البته ما خوشحال نيستيم که آنجا منفجر مي‌شود ولي خوشحالیم که اينجا بمب منفجر نمي‌شود. امنيت مهم‌ترين چيز است. در رابطه با سوريه زماني تصميم گرفتند که سوريه را ساقط کنند. رئيس‌جمهوري آمريكا به صورت رسمي گفت که بشار اسد بايد برود، رفت؟ پس مشخص مي‌شود که آمريكا باخته است. ما نمي‌خواستيم براي سوريه رئيس‌جمهور تعيين کنيم. ما فقط مي‌خواستيم آنهايي که به صورت علني خواستار سرنگوني دولت سوريه بودند، نتوانند اين کار را بکنند. ما از اول گفتيم که در سوريه اين مردم سوريه هستند که بايد سرنوشت خود را مشخص کنند. آنهايي که سال 2011 به صورت مسالمت‌آميز عليه دولت اعتراض کردند مردم نبودند؟ شيخ‌الاسلام: حکومت سوريه مشکل داشته است. حزب بعث حکومتي ديکتاتوري بوده است. اشتباهي که مسئولان حزب در ابتدا در درعا کردند، قابل بخشش نيست و پس از به‌سرانجام­‌رسيدن بحران سوريه آنها بايد محاکمه شوند. اما اين‌طور نيست که غرب و عربستان آمادگي نداشته است. گروه‌هاي تروريستي قبلا در عراق از سوي همين کشورها حمايت مي‌شدند و از دل همان حمايت‌ها داعش به وجود آمد. در بحران سوريه مسئولان قطر و ترکيه به ايران آمدند تا ما را متقاعد کنند که از حکومت سوريه حمايت نکنيم اما مسئولان ما پاسخ صريحي به آنها دادند. درباره ترکيه هم بايد بگويم که ترکيه حکومتي بود که ارتش اين کشور آن را اداره مي‌کرد، اما اکنون اسلام‌گراها در آن حکومت مي‌کنند. مخالفت‌نکردن با اسلام در اين کشور جزء اهداف ماست. اما نمي‌توان اين موضوع را ناديده گرفت که اردوغان ترکيه را به سمت ديکتاتوري پيش برده است. شيخ‌الاسلام: مگر قبلا ديکتاتوري نبود؟ شما مي‌گوييد روي‌کارآمدن اسلام‌گراها جزء اهداف شما بوده است، پس بايد درباره ديکتاتوري کنوني ترکيه هم جوابي داشته باشيد. شيخ‌الاسلام: نه؛ ديکتاتوري نيست. اکنون ترکيه ديکتاتوري است؟ بله، ترکيه بزرگ‌ترين زندان روزنامه‌نگاران است. آقاي اردوغان هرگونه صداي مخالفي را حذف مي‌کند. تنها حزب کردي سرکوب شده است. شيخ‌الاسلام: اين نظام بايد با آنچه بوده، مقايسه شود نه ايده‌آلي که در ذهن شماست. بله اين نظام همه اين چيزهايي را که شما گفتيد پيش مي‌برد اما به طور کلي تحولاتي در خاورميانه اتفاق افتاده که همه به نفع ما بوده است. ما در سوريه بسيار موفق بوديم. اهداف ما در سوريه شامل چهار بند بود. 1. بايد آتش‌بس اعلام شود. 2. به مناطق آسيب‌ديده رسيدگي شود. 3. گفت‌و‌گوي سوري- سوري شروع شود. 4. بر اساس نتيجه اين گفت‌و‌گوها رفراندوم برگزار شود. ما الان در سومين بند هستيم. ما موفق بوديم، ترکيه بدبخت است. اول مي‌خواست کار ديگري بکند، مي‌خواست حلب را بگيرد. توانست؟ ترکيه يک مشکل دارد و اينکه سياست خارجي‌اش را بر مبناي سياست داخلي مي‌چيند. ما اهدافي چيديم و به آن رسيديم. نگذاشتيم حکومت سوريه سقوط کند و گفت‌و‌گو هم‌اکنون در جريان است. در سوچي به شما قول مي‌دهم قانون فعلي سوريه اساس کار قرار مي‌گيرد و نه آن قانون اساسي که روس‌ها مي‌خواهند. همين قانون اساسي محل بحث است و مخالفان با آن مشکل دارند. شيخ‌الاسلام: ما کاري به مخالفان نداريم. ما با مخالفاني که در رياض نشسته‌اند، کاري نداريم. به‌هرحال در مذاکرات سوچي تنها نمايندگان 10 گروه مخالف حضور دارند و بخشي از گروه‌هاي مخالف مذاکرات سوچي را به دليل همين اختلاف‌نظرها تحريم کرده‌اند. شيخ‌الاسلام: نوکر عربستان، آمريكا و فرانسه بايد در سوچي باشد؟ مخالف را که نمي‌توان حذف کرد. چطور نوکر ترکيه را در مذاکرات قبول مي‌کنند؟ شيخ‌الاسلام: ما هر گروهي را که بيايد در مذاکرات قبول مي‌کنيم. ولي هر گروهي نيامد هم نيامد. به‌هر حال بسياري از گروه‌هاي مخالف با مذاکرات سوچي مخالف‌اند و آن را موازي مذاکرات ژنو که زير نظر سازمان‌ ملل است، مي‌دانند. مخالفان مي‌گويند مذاکرات سوچي، مذاکرات ژنو را تضعيف مي‌کند. شيخ‌الاسلام: خيلي صريح بگويم؛ مذاکرات ژنو تا حالا چه نتيجه‌اي داشته است؟ يکي از علت‌هاي آن اين است که دولت بشار اسد هيچ‌گاه نپذيرفته مذاکره رودررويي با نمايندگان مخالفان داشته باشد. شيخ‌الاسلام: مذاکرات رودررو نداشتند چون آنها را در سوريه صاحب قدرت نمي‌دانستند. چرا بايد با کسي که در رياض نشسته است، مذاکره کنند. حالا من از شما سؤالي دارم. فرض کنيم که مذاکرات در سوچي به نتيجه رسيد و فرض کنيم انتخاباتي برگزار شود. واقعا شما فکر مي‌کنيد بشار اسدي که در کنار ملتش جنگيده است، رأي نمي‌آورد؟ مي‌دانيد امير قطر به خود ما پيشنهاد کرد که 20 ميليارد دلار به اسد بدهد که کنار برود، کشتي‌هاي روسيه هم در درياي مديترانه بودند که بشار اسد را سوار کنند و ببرند به سوچي يا هر‌جا که دلش مي‌خواهد. اما او ايستاد. خب مردم به اين کسي که ايستادگي کرده رأي نمي‌دهند؟ آقاي شيخ‌الاسلام نيمي از 20 ميليون نفر جمعيت سوريه در اين جنگ آواره شده‌اند. هزاران نفر کشته شدند. بخشي از اين پيروزي نتيجه اين رنج‌ها هم بوده است. شيخ‌الاسلام: شلوغش نکنيد؛ 10 ميليون آواره عدد اغراق‌آميزي است. البته که بشار اسد در انتخابات پيروز خواهد شد. ولي اينکه به چه طريقي اين انتخابات برگزار مي‌شود، مسئله است. شيخ‌الاسلام: انتخابات آزاد. ببينيد؛ من به سوريه رفتم و ناظر انتخابات مجلس سوريه بودم. بله حزب بعث اشتباهاتي دارد اما مردم هم به اين حزب رأي دادند. در همان انتخابات به بخش‌هايي از سوريه که تحت کنترل مخالفان بود، صندوق رأيي برده نشد. شيخ‌الاسلام: بگذاريد يک چيز ديگر بگويم. مي‌دانيد کساني که از يک کشور خارج مي‌شوند، اصولا کساني هستند که با دولت مخالف‌اند. در لبنان وقتي براي انتخابات رياست‌جمهوري سوريه رأي‌گيري شد، آن‌قدر آدم آمد که روز اول همه‌چيز درهم ريخت. روز دوم استاديوم گرفتند که مردم بيايند و در استاديوم رأي دهند. اين آواره‌ها به بشار رأي دادند. بله؛ يکي از موفقيت‌هاي ما در سوريه حفظ حکومت سوريه است. آقاي ملکي؛ در اعتراضات اخير ايران، برخي از مردم نسبت به مشارکت جمهوري اسلامي ايران در جنگ سوريه و هزينه‌هاي آن اعتراض داشتند. به نظر شما سود و زيان اين مشارکت به چه ميزان بوده است و در حال حاضر سياست ايران در سوريه چگونه بايد باشد؟ ملکي: ابتدا اجازه دهيد من ملاحظاتم درباره صحبت‌هاي آقاي شيخ‌الاسلام را مطرح کنم و بعد به سؤال شما پاسخ دهم. ببينيد؛ برنده و بازنده‌‌بودن نسبي است. باور به آمريكا ساده‌لوحي است ولي انکار قدرتي به نام آمريكا نيز ساده‌لوحي بزرگ‌تري است. اينجا همه مي‌دانند که خاورميانه حاصل مهندسي‌ انگليسي‌ها و فرانسوي‌هاست. همان توافق‌نامه سايکس -پيکو که نيازي ندارد شرحش دهم و الان هم با ورود آمريكا از سال 2003 به عراق، مهندسي منطقه در دستان آمريكاست. دوستان مي‌گويند آمريكا داعش را ساخته و با کردها هم بازي مي‌کند، پس مهندسي منطقه در دست آمريكاست. آمريكا در شرايط مختلف راهبردهاي جايگزين دارد. بيش از چهار هزار کشته در عراق داشته که اينها آمريكايي نيستند، اينها اکثرا لاتين‌تبارهايي بودند که در ازاي گرين­‌کارت در عراق جنگيدند. برزگر: ولي جمعيت آمريكا کلا به همين شکل و از تبارهاي مختلف است. ملکي: نه؛ من اين‌­طور فکر نمي‌کنم. شيخ‌الاسلام: واقعيت‌ها را که نمي‌توان دست­‌کاري کرد. ملکي: واقعيت‌ها تک‌گويي‌هاي ما نيست. مي‌گوييد آمريكا پنج‌ هزار کشته داده و شکست خورده است. چه طنزي! آمريكا يک کشور را کلنگي کرده است. در بخش‌هاي مختلف اين کشور براي ما تهديد امنيتي ايجاد کرده است. اگر دورانديشانه نگاه کنيم، اکنون زود است که بگوييم چه کشوری پيروز بوده و چه کشوري بازنده. هنوز منطقه در حال گذر از بحران است. اما با توجه به شرايط فعلي تحليل مي‌کنم. مي‌گوييد آمريكا پنج هزار کشته داشته است. اکنون شرايط سوريه را ببينيد. سوريه قبل از اين بحران براي اسرائيل تهديد بود يا حالا؟ مي‌گوييد داعش را غرب ايجاد کرد. شايد بزرگ‌ترين خدمت داعش به غرب اين بود که افکار عمومي خاورميانه هر‌چه زودتر به نگاه سکولاريستي برسد. ما تا از بيرون به خودمان نگاه نکنيم، اوضاع همين است و يکي از نتيجه‌هاي اين تک‌گويي‌ها هم همين اعتراضات اخير است. البته من اين نگاه به سوريه را در اعتراضات تأييد نمي‌کنم ولي تأييدنکردن من دليل بر نبود اين اعتراضات نيست. آنها هم بخشي از جامعه‌اند که از شما مي‌خواهند در سياست خارجي روش‌هاي ديگري را به کار گيريد. بنابراین ما بايد نگاه خود را به نظام بين‌الملل تغيير دهيم. مشخص است که بزرگ‌­ترين مشکل آمريكا با ما استقلال‌طلبي ماست ولي آلماني‌ها، ترک‌ها، ويتنامي‌‌ها و بسياري از کشورها توانستند در عين اختلافات‌شان ظرفيت‌هايي اقتصادي ايجاد کنند. در سوريه داعش تا حدود زيادي تضعيف شده است اما با وجود ادامه مذاکرات سوچي و ژنو چنددستگي ميان مخالفان همچنان پابرجاست. فکر مي‌کنيد اصولا امکان توافقي سياسي وجود دارد؟ کيهان برزگر: به‌هرحال مذاکرات سوچي صرف­‌نظر از تمامي محدوديت‌ها و کاستي‌ها يک قدم رو به جلو است که بايد با نقش سازمان ملل در مذاکرات ژنو تکميل شود. اکنون سه کشور يعني روسيه، ايران و ترکيه هدايت مذاکرات را برعهده دارند، اما اين تمام ماجرا نيست، چون بايد اقتدار و مشروعيت سازمان‌ ملل پشت آن قرار بگيرد. به نظرم اين سه کشور در نهايت خواهان اين هستند که در مرحله بعد وارد سلسله‌مراتب موجود در سازمان ملل شوند. ولي مذاکرات سوچي الزاما مستقل از مذاکرات ژنو و وين نيست. البته طبيعي است کشورهايي که پيروزي‌هاي ميداني داشته‌اند، دست برتر و ابتکار عمل را در مذاکرات داشته باشند. اکنون روسيه در رأس است، نقش ايران کليدي است و ترکيه هم تشخيص داد که به خاطر مسائل کردي بايد به سمت ايران و روسيه بيايد. با روي‌کارآمدن ترامپ و تلاش او براي به‌حاشيه‌راندن ترکيه هم اين نزديکي بيشتر مي‌شود. ترکيه طبق تفکر آتاتورک سال‌ها تلاش کرده بود به نهادهاي غربي نزديک شود. حزب عدالت و توسعه که به قدرت رسيد، کوشيد در کنار اين نگاه، پويايي‌هاي جديدي ايجاد کند و جايگاه استراتژيک ترکيه را در منطقه بالا ببرد. تا حدودي هم موفق بود تا زماني که بحران سوريه، ترکيه را دچار زيگزاگ‌هاي جدي کرد. به نظر من ترکيه در جريان بحران سوريه دچار دودستگي داخلي شد و نفوذ استراتژيک خود در منطقه را هم از دست داد. ضمن اينکه چند ميليون پناهنده هم آنجا هستند. بنابراين ترکيه برنده بحران سوريه نبوده است. کشورهاي ديگر هم برنده نبودند. بحران سوريه براي همه کشورها هزينه ايجاد کرد. حالا طرف‌هاي درگير به اين نتيجه رسيده‌اند که به سمت همکاري براي حل بحران پيش بروند. شما پرسيديد سرنوشت سوريه چه مي‌شود. به نظر من سوريه اگر رهبري منسجم و واحد داشته باشد، خيلي بهتر مي‌تواند بر شرايط بعد از منازعه که همچنان خشن و تنش‌زا خواهد بود، مسلط شود. در غير اين صورت، شرايط در عراق طوری پيش می‌رود که گروه‌ها براي سهم‌خواهي در قدرت با يکديگر درگير مي‌شوند. فهم روسيه، ترکيه و ايران از يک کشور واحد و باثبات مشابه است. آنها معتقدند مهم‌ترين اصل حفظ حاکميت و تماميت ارضي سوريه است. مثلا مفهوم فدراليسم چرا براي ما، ترکيه و روسيه منفي است و آن را مساوي با تجزيه مي‌دانيم... . البته روسيه نگاه متفاوتي دارد. برزگر: نگاه روسيه هم‌­اکنون تغيير کرده و روس‌ها فدراليسم را با تضعيف کشور سوريه مساوي مي‌بينند. شيخ‌الاسلام: ببينيد، روسيه در قانون اساسي پيشنهادي خود براي سوريه کلمه «عربي» را از «جمهوري عربي سوريه» حذف کرده بود. آنها به اين دليل اين پيشنهاد را دادند که کشور فقط عرب نيست. برزگر: خب اين بيشتر به ‌معناي تمرکززدايي است. الزاما به معناي موافقت با فدراليسم نيست. شيخ‌الاسلام: بله روس‌ها به دنبال تمرکززدايي‌اند اما ما به دنبال مرکزيت هستيم. کيهان برزگر: ببينيد؛ هر کشوری راه‌حل مختص به خود را دارد. درباره ايران نمي‌توانيد چنين الگويي را پياده کنيد چون ايران هم کشوري دولت‌محور است. ترکيه هم همين‌طور است. بنابراين ما اينجا با مفهوم ثبات سروکار داريم. يک تفکر در ميان غرب و کشورهاي عربي وجود دارد مبني بر اينکه قدرت ايران در منطقه به خاطر ثبات آن است و اينکه اين ثبات خود در نتيجه تحولات بهار عربي و فروپاشي و تضعيف نهادهاي کشورهاي عربي است. يعني ايران از خلأ به‌وجودآمده استفاده کرد و بر قدرت منطقه‌اي خود افزود. به نظر من سياست برخورد تهاجمي ايران در جنگ عليه داعش، ارزش استراتژيکي را برايش به ‌وجود آورده است. ولي اينکه بحران سوريه تداوم پيدا کند و ايران به هزينه‌دادن ادامه دهد، به نفع منافع ملي کشور نيست. اين ارزش استراتژيک ايران بايد به تثبيت موقعيت و نقش منطقه‌اي ايران منجر شود. يعني پيروزي ميداني وقتي ارزشمند مي‌شود که با ديپلماسي فعال به نفع موقعيت يک کشور عمل کند. از اين لحاظ، نقش ايران در سوريه را بايد درست مفهوم‌سازي کرد. اشکال ما اين است که موضوع بحران سوريه را سطحي تعريف مي‌کنيم و خواسته‌ها و منطق استراتژيک را به خوبي ارائه نمي‌کنيم. ايران در جنگ با داعش خوب عمل کرده است. بهاي اين عملکرد بايد به ديپلماسي و امتيازگيري در صحنه بين‌المللي تبديل شود. به هر حال اقتصاد و منابع ايران آن­‌قدر بزرگ نيست که به تداوم عمليات نظامي عليه تروريسم بپردازد. ايران بايد استراتژي خروج از بحران سوريه به نفع منافع خود را داشته باشد و اين را هم با صداي بلند در صحنه منطقه‌اي و بين‌المللي طلب کند. اجازه بدهيد از بحث سوريه خارج شويم و به عراق بپردازيم. عراق امسال انتخاباتي در پيش دارد و چنددستگي ميان احزاب اين کشور هم به اوج رسيده است. تحليل شما از اين انتخابات چيست؟ شيخ‌الاسلام: قبل از اين بايد به شما بگويم که ما وارد بحران سوريه شديم تا از امنيت خودمان دفاع کنيم. ما مي‌فهميديم که داعش چيست. البته ايران قبل از ظهور داعش وارد بحران سوريه شد. شيخ‌الاسلام: بله ما در زمان جنگ به سوريه رفتيم. کار نظامي ما با سوريه قبل از اينها شروع شد. اما ما رفتيم به سوريه چون مي‌دانستيم داعش را در سوريه شکست‌دادن بسيار راحت‌تر از اين است که با داعشي مواجه شويم که سوريه و عراق را ساقط کرده و بعد به مرزهاي ما رسيده است. ما و حزب‌الله اگر در قُصير نمي‌جنگيديم، دمشق سقوط مي‌کرد. آنجا ما متوجه شديم که حماس متأسفانه در حال مبارزه عليه ماست. يعني همه چيزهايي که ما به آنها داديم، اسلحه و آموزشي که داديم را عليه خود ما استفاده مي‌کند. منظورم اين است که ما دوست نداشتيم در مسائل داخلي مردم سوريه دخالت کنيم يا علاقه‌اي به حفظ حکومت سوريه نداشتيم. عقل به ما حکم مي‌کرد که در جايي دورتر بجنگيم نه در ايران. اما درباره عراق. عراق بلاشک يک دموکراسي نوپاست. عراق به سمت ثبات رفته است. بنده قبول دارم که انگيزه‌هاي استقلال‌طلبانه کردهاي عراق ممکن است ادامه داشته باشد ولي تجربه همه‌پرسي کردستان عراق نشان داده که ما در چارچوب عراق موفق‌تر هستيم تا کردستاني مستقل. عراق هم دموکرات‌تر، هم مستقل‌تر و هم به ما نزديک‌تر خواهد بود. با توجه به اينکه برخي مي‌گويند انتخابات پارلماني عراق در انتخابات بعدي تعيين‌کننده است، رقابت بين حيدر العبادي و مالکي را چطور مي‌بينيد؟ شيخ‌الاسلام: ببينيد؛ ما اگر توافق نکرده بوديم عبادي نخست‌وزير نمي‌شد. در حال حاضر عامري رئيس بدر هم که در واقع پدر حشد الشعبي است، در انتخابات شرکت کرده و بخشي از نيروها به سمت او مي‌روند و از مالکي دور شده‌­اند. اين نکته به علاوه اينکه آمريكايي‌ها هم به عبادي تمايل دارند، مالکي را تضعيف کرده است. مالکي بسيار آدم توانايي است. اما به هر حال توافقي با غربي‌هاست. غربي‌ها از مالکي مي‌ترسند. البته عبادي هم ضد ما نيست. البته نه آن‌طور که مالکي با ماست اما به هر ‌حال ما ياد گرفته‌ايم که همه‌چيز را براي خودمان نخواهيم. ثبات در عراق مهم‌ترين چيز است. آقاي ملکي فارغ از روابط ايران و عراق، نظرتان درباره انتخابات پارلماني اين کشور چيست؟ ملکي: کشور عراق حاصل يک توافق مصنوعي بوده است. سه عنصر شيعه، سني و کردها، عناصري ناچسب بودند که ديکتاتوري صدام و حزب بعث آنها را به هم چسبانده بود و ما با کشور واحدي به اسم عراق مواجه بوديم. قبل از انقلاب ما با دو عنصر از اين سه عنصر اختلاف داشتيم. عراق به دليل تنگناي ژئوپليتيک با ما اختلاف داشت. بسترهاي جنگ ايران و عراق از قبل از انقلاب هم وجود داشت و بعد از انقلاب مسائل ديگري هم ايجاد شد. در دوره بعد از سقوط صدام هم ما توانستيم بين کردها و اهل تشيع ائتلافي ايجاد کنيم. آمريكايي‌ها به همراهي ترکيه و عربستان اين اتحاد راهبردي بين شيعيان و کردها را به هم زدند. اما سقوط موصل و عمليات منجر به خروج داعش، در حال شکل‌­دادن تحولات ديگري در عراق است. در واقع عراق واحد و قدرتمند در حال شکل‌گرفتن است. نمودهاي آن جدايي آقاي حکيم از مجلس اعلا و تشکيل حزب حکمت، نزديکي بيشتر عبادي به جريان‌هاي سکولار و تضعيف آقاي مالکي است. البته ما در زمان آقاي مالکي هم که متحد ايران بود، نتوانستيم قرارداد 1975 را احيا کنيم. ما و عراق هنوز در وضعيت آتش‌بس قرار داريم و قرارداد صلح امضا نشده است. در تحولات اخير در عراق به نظر مي‌رسد اين کشور سعي دارد از تعلقات مذهبي عبور کند و وارد فاز تقويت هويت ملي شود؛ هويت ملي عربي که کردها در کنار آن تعريف مي‌شوند. با توجه به چيدمان شيعيان در انتخابات اخير، آنها پيروز خواهند شد. ولي اين شيعيان بيش از آنکه دنبال هويت شيعه باشند، در پي غالب‌کردن هويت قومي خود و تعامل با بيرون‌اند. ايران از عراق حذف نمي‌شود ولي با توجه به تحولات از جمله نزديکي بغداد و رياض، اين عراق به طور نسبي از ما دورتر مي‌شود. برزگر: به نظر من آقاي مالکي مربوط به زمان خودش بود. توانايي لابي‌گري و اتصال مالکي با گروه‌هاي سياسي خوب بود. اما عراق اکنون نيازمند اعتمادسازي بين دولت خود و مردم است و اين کار بيشتر از فردي مثل عبادي برمي‌­آيد. عبادي يک فرد تکنوکرات است و مي‌خواهد عراق را به سمت فعاليت‌هاي اقتصادي، متحول‌کردن ساختارها و تقويت نهادهاي دولتي و قانوني پيش ببرد. به اعتقاد من مهم‌ترين مسئله براي عراقي‌ها اين است که بتوانند براي سرپانگه‌داشتن حکومت، بين گروه‌هاي سياسي نوعي ائتلاف به‌وجود آورند. عراق از جمله کشورهايي است که پتانسيل اين را دارد که به دليل اختلافات بين گروه‌هاي سياسي از هم بپاشد. عبادي چهره‌اي است که توانايي متعادل‌کردن سياست داخلي و روابط منطقه‌اي عراق را دارد. او هم‌زمان با ايران، ترکيه و عربستان روابط خوب دارد و به نقش روسيه و آمريكا اهميت مي‌دهد. ضمن اينکه نمي‌خواهد نشان دهد که خيلي به ايران نزديک است، با ايران روابط خوبي دارد. به ‌نظرم عراقي که ثبات داشته باشد، براي ايران هم خوب است. ايران هم اگر روابط خود را در قالب روابط با دولت عراق تعريف کند بسيار بهتر است تا اینکه با گروه‌هاي سياسي اين کشور و به طور مستقل ارتباط نزديک بگيرد. هرچند در شرايط وجود ناامني مثل حمله داعش اين ارتباط‌گيري بعضا اجتناب‌ناپذير مي‌شود، اما در شرايط ثبات بهتر است از آن پرهيز کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.