|

اصلاح‌طلبی در راه

محمد‌رضا تاجیک.استاد دانشگاه شهید بهشتی

1 درراه‌بودگی، در بیان دریدا، نوید آینده مطلوب را در خود دارد و با انتظار صرف و منفعلانه رابطه‌ای ندارد. آینده، اکنونی نیست که هنوز نیامده باشد؛ اکنون در خودش آینده است. اگر همواره درراه‌بودن چیزی را در پسِ ذهن خود داشته باشیم و زمان را به آینده امتداد دهیم، در هر لحظه، بی‌نهایت امکان نهفته است و هر لحظه می‌تواند به بی‌نهایت شکل گشوده شود. اکنون، دیگر امتناعی از گذشته نیست، بلکه رنگ‌وبوی آینده به خود می‌گیرد. آینده هم‌اکنون در حال روی‌دادن است. آینده همچون رسالتی است که باید بر دوش کشید. اصلاح‌طلبان امروز نیز باید سنگ آینده خود را بر دوش بکشند و در برابر تاریخ اکنون که حامل آینده آنان است، مسئولیت‌پذیر باشند. بنابراین تکلیف اکنونِ اصلاح‌طلبان -به بیان سورن کی‌یر کگارد- تنها این نیست که بدانند کیستند، بلکه این است که خودشان را بیافرینند. صرف‌نظر از اینکه چه بوده‌اند -به گفته ژان پل سارتر- اکنون باید تصمیم بگیرند چیز کاملا -یا حداقل در پاره‌ای سطوح و لایه‌های نظری و عملی- متفاوتی شوند. بنابراین اصلاح‌طلبان نخواهند توانست آن شوند که می‌خواهند، اگر آن بمانند که هستند. ره‌توشه این «رفتن» و «شدن»، نقد و پرسش‌گری مستمر است. به بیانی دیگر، تقدس «اصلاح‌طلبی در راه» به تقدس «نقد» و «پرسش» گره خورده است. از‌این‌رو، «اصلاح‌طلبی در راه» بیش از هرچیز یک کنش نقادانه و خلاقانه است؛ کنشی که با خلق و آفرینش امر نو و بدیع توأم با تماس با ناشناخته‌هایی عجین است که در آینده به بار می‌نشیند. 2 روایت امروز اصلاح‌طلبان، روایت واحد و یگانه‌ای نیست. شاید به آن سبب، در ذیل سایه فراخ گفتمانی اصلاح‌طلبی نیز رقص تفاوت‌ها، تمایزها و تکثرها (بازی‌های زبانی و گفتمانی گونه‌گون) برپاست. اگر نیک بنگریم، بسیاری از اصلاح‌طلبان امروز را در «هیچ‌کجا» و «هرکجا» می‌بینیم. این «ایستادن» از جنس «نایستادن» است. برای برخی از اصلاح‌طلبان، «رفتن» هدف است، نه رسیدن و ماندن؛ دفتر گفتمانی این گروه از اصلاح‌طلبان به روی تاریخ گشوده است و هر لحظه ورقی بر آن افزوده می‌شود. برخی دیگر، برای رسیدن به قدرت، آرام و قرار ندارند؛ کک قدرت افتاده توی تن و جانشان و آرامش و قرار را از آنان ربوده است؛ اینان تابعان قدرت‌اند، بنابراین هرکجا قدرت هست، آنان نیز هستند. به بیان دیگر، این عده در خود و در ساحت گفتمانی خود نیز متوقف نیستند و به تعبیر مولانا، سِرّ پنهان هستند اندر صدغلاف؛ ظاهرشان اصلاح‌طلب و باطنشان برخلاف. بعضی دیگر، اساسا نمی‌دانند کجا باید بایستند و چرا باید بایستند. اینان در فضای گنگ و گیج شبه‌گفتمانی خود سرگردان‌اند و نمی‌دانند اصلاح‌طلبی چیست و قلمرو و حریمش کدام است و توقفگاه‌هایش کجایند؛ این گروه از اصلاح‌طلبی تنها نامی را یدک می‌کشند و از این نام صورتکی ساخته‌اند برای پنهان‌کردن صورت و سیرت نااصلاح‌طلب خود. البته حکایت برخی اصلاح‌طلبان اصیل و «واقعا اصلاح‌طلب»، تا حدودی از حکایت اصلاح‌طلبان اسمی و رسمی جداست. اصلاح‌طلبان اصیل، اگرچه کماکان در نقطه کانونی گفتمان خود ایستاده‌اند و تلاش دارند از رهگذر نوعی محاسبه نفس و نقد خودآگاهانه و شجاعانه، مسیر پرفرازونشیب پیش‌روی را برای استمرار هژمونی گفتمانی (اتوس و لوگوس) خود هموار کنند، نیم‌نگاهی نیز به «سیاست واقعی» دارند و تلاش دارند قسمتی از راه‌حل مشکلات اکنون و آینده جامعه خود باشند و نقش تاریخی خود را در تحدید، توزیع، تصحیح، تلطیف، تکثیر و تسخیر قدرت ایفا کنند. این گروه از اصلاح‌طلبان در مسیر تاریخی چند دهه خود (پساانقلاب)، در گامی جلوتر -چه از نظر نظری و چه عملی- نسبت به گذشته ایستاده‌اند؛ ققنوس‌وار از خاکستر خود برخاسته‌اند، فضای حیاتی خود را بازتولید و فراخ‌تر کرده‌اند، نقش خود را وارد هر بوم نقاشی سیاسی- در تاریخ اکنون خود- کرده‌اند، رنگ خود را بر هر بوم نقاشی سیاسی پاشیده‌اند، مقبول‌ترین بازی سیاسی-گفتمانی در شهر و برترین آلترناتیو در هر انتخاب شده‌اند. از یک منظر، شاید این نقطه‌ای را که اکنون موقف اصلاح‌طلبان شده است، بتوان نقطه‌ای برزخی نامید؛ زیرا از این نقطه می‌توان راه به بهشت برد یا به جهنم. این نقطه می‌تواند گلستان اصلاح‌طلبان یا قبرستان آنان شود. امروز گشودن در و دروازه این یا آن را به خود اصلاح‌طلبان واگذاشته‌اند. 3 بی‌تردید، اصلاح‌طلبی یک گفتمان صرف روشنفکری تجریدی و انتزاعی نیست. اصلاح‌طلبی نوعی اتوس (منش و روش) و لوگوس (زبان) زیست سیاسی است. اصلاح‌طلبی یک پراکسیس است که در پرتو حکمتش می‌توان تدبیر منزل کرد. اصلاح‌طلبی یک گفتمان هژمونیک است که داعیه سیادت، هدایت، راهبری، توزیع و بازتوزیع امر محسوس -به بیان لاکانی- دارد. بنابراین، جریان اصلاح‌طلبی برای مانایی و پویایی خود نیازمند عرصه و فضای فراخ، جایی از لایه‌های زیرین اجتماعی تا رأس هرم قدرت، از ریزبدنه‌های فرهنگی و روشنفکری تا نهادهای مدنی و حکومتی، است. قبل 92، برخی در این عرصه و فضا دخل‌و‌تصرف کرده و تلاش کردند جریان اصلاح‌طلبی را از متن به حاشیه بکشانند و جایی دور -بسیار دور- از حوزه‌ و حریم قدرت و سیاست آن را محصور و محبوس کنند؛ غافل از اینکه جریان و گفتمان اصلاح‌طلبی فربه‌تر از آن است که در حصاری بگنجد و دیده و شنیده نشود؛ و غافل از اینکه ممکن است بتوان اصلاح‌طلب را رؤیت‌ناپذیر و بی‌صدا کرد و پس‌و‌پشت صحنه تئاتر سیاسی جامعه راند؛ اما نمی‌توان اصلاح‌طلبی را از صحنه خارج کرد؛ زیرا دیرزمانی است که تماشاگر منفعل تئاترهای سیاسی جامعه به تماشاگر فعال تبدیل شده و خود انتخاب می‌کند چه و چه‌کسی را ببیند و به کدام دیالوگ گوش فرادهد و آنچه را می‌بیند و می‌شنود، چگونه فهم کند. به‌هرحال، اخراج اصلاح‌طلبان از عرصه رسمی سیاست و قدرت یا تبعید آنان به حاشیه، صفرایی بود که سرکنگبین فزود و اصلاح‌طلبان را در معرض نوعی پرتاب‌شدگی به درون عالم ‌منشی، روشی، نظری و عملی خود کرد تا آن نقشی که تا دیروز نمی‌دیدند، ببیند و آن صدایی که نمی‌شنیدند، بشنود و خود را مخاطب نقد واساختی خود قرار دهند و تلاش کنند بدانند «چرا و چگونه و کجا غلط کردند راه» و بعد از این طریقت آنان کدام است، بدانند که سهم و نقش آنان در این اخراج و تبعید چیست، بدانند چه و چگونه شد که آن عمارت که ایشان کرده بودند، دفعتا به ویرانه‌ای تبدیل شد، بدانند چرا تاریخ آنان نیز از طبع و طبیعتی دیجیتالی برخوردار است و در فردای روز و روزگاران اصلاح‌طلبی می‌تواند تن و روح به جریانی اولترا-اصولگرا بسپارد، بدانند سرّ درون و برون بی‌قراری گفتمانشان چه بوده است و بدانند چرا و چگونه در معرض بحران هژمونی قرار گرفتند و جامه قدرت به‌در آوردند و تقدیم رقیب کردند. اما فردای بعد از انتخابات 92، برای اصلاح‌طلبان روز و روزگار دیگری بود. حکایت بعضی از اصلاح‌طلبان حکایت مسیحیانی بود که در پایان هزاره اول در انتظار ظهور مسیح و بازگشت دولت، شوکت و عزت ازدست‌رفته بودند؛ اینان چون مسیح را ندیدند، بر صورتی دیگر صورتکی مسیحایی زدند، در درون سینه مهرش کاشتند، صدا و ندای اصلاح‌طلبی‌اش پنداشتند، دل و جان را به کل به او بسپردند و امر او امر خود دانستند؛ شاید دگرباره خورشید اقبالشان بدمد و از تاریکی به‌درآیند و در دامان آفتاب سیاست و قدرت افتند. این عده که بازی مستقیم با کارت اصلاح‌طلبی را ناممکن می‌دانستند، تصمیم و تدبیر عقلایی را در قراردادند کارت خود زیر کارت «دیگری نه‌چندان دگر» قرار دهند تا اگر نمی‌توانند در و دروازه‌ای را به روی خود بگشایند، حداقل بازشدن دریچه و روزنه‌ای را تأمین و تضمین کنند. از منظر اینان، با کارتی که در دست نیست نمی‌توان بازی کرد؛ بنابراین گاه باید با کارت در دست دیگران بازی کرد، با پای دیگران دوید، با زبان دیگران سخن گفت و در ظاهر دیگران ظهور داشت. به تصریح آنان، در این بازی عقلایی هر آنچه حاصل شود -در تحلیل نهایی- یک گام به جلو است؛ اما در میان این‌‌گونه از اصلاح‌طلبان، این بازی عقلایی در همین یک گام به جلو متوقف نماند، و راه به دو گام و سه گام و... برد. در فرایند این نوع عقلانیت‌بازی/سازی شاهد نوعی گذر و گذار از «دیگری نه‌چندان دگر» به «دیگری نه‌چندان خودی» تا «هر دیگری‌ای که بتواند دگربودگی آنان را زیر سایه پاک‌کن خود قرار دهد و روزنه و دریچه‌ای به حریم قدرت به رویشان بگشاید» بودیم. بی‌تردید، اندیشیدن به نوعی ائتلاف و اتحاد سیاسی در شرایط خاص، تمهید و تدبیری مبتنی بر عقلانیت سیاسی است؛ اما بر اساس قواعد و احکام همین عقلانیت، زمانی که قصد کندوی زنبور عسل می‌کنیم، باید نیش زنبورها را نیز محاسبه کنیم و نیش و نوش و درآمد و هزینه و فرصت و تهدید را کنار هم بنشانیم و برایندی منطقی میان آنان حاصل کنیم تا آن که می‌کنیم یا نمی‌کنیم، با مهر عقلانیت ممهور شود. افزون بر این، باید دقت داشته باشیم در محاسبه هزینه، تهدید و نیش، ‌باید به هزینه‌ها و آفات روانی، روحی، اعتقادی، احساسی و... انسان‌هایی که به یک گفتمان و دقایق و ارزش‌های آن دل بسته و جان سپرده‌اند، نیز لحاظ شود. واضح‌تر بگویم، زمانی که به نام نامی عقلانیت سیاسی و برای ورود به بازی اربابان قدرت به محفل اغیار درمی‌آییم، باید هوش بداریم کدام عمارت‌های زیبا و مستحکم را به ویرانه تبدیل می‌کنیم. اگرچه با آنچه گفتم، نمی‌خواهم مدعی شوم که اصلاح‌طلبان در ائتلاف نخست خود با جریان اعتدال به بی‌راهه و کژراهه رفتند، بلکه می‌خواهم به ائتلاف‌هایی که در ادامه و در حاشیه این ائتلاف صورت گرفتند (یا خواهند گرفت) اشارتی کنم و نگاه‌ها را متوجه هزینه‌های چنین اقداماتی کنم. در فردای 92 که شرایط برای حضور مستقیم و غیرمستقیم اصلاح‌طلبان در عرصه سیاست و قدرت فراهم و امکان به‌نمایش‌گذاشتن منش و روش اصلاح‌طلبی در بازی قدرت میسر شد، اندک‌اندک صدای پای شقاق و فراق و فصل و فاصله نیز در میان برخی از اصلاح‌طلبان شنیده شد. عده‌ای در واکنش به آن عده از اصلاح‌طلبان که با دیدن اولین برکه‌های آب قدرت، نشان دادند شناگران ماهری هستند و چون به حوالی برج و باروهای قدرت رسیدند، تکثر، توزیع، تکثیر، تلطیف، تغییر و تحدید قدرت را فراموش کردند و جز خود در کاخ قدرت ندیدند و نپسندیدند و نپذیرفتند، بر طریقتی دیگر شدند و طرح «اصلاح‌طلبی از نوع دیگر» درانداختند و خود را به بازی قدرت تحمیل کردند. برخی دیگر، راه انفعال، ریزش، سرخوردگی و ناامیدی پیشه کردند و ساحت سیاست را ترک کردند. بعضی رادیکال‌تر شدند و در قاب و قالبی دگر درون قرار گرفتند و زبان به نقد واساختی و بازساختی گشودند و تن به طرد و حذف (اخراج) دادند. برخی دیگر به سازوکارها، تمهیدات و تدبیرهایی برای قرارگرفتن در جرگه بزرگان (ژنرال‌ها) و لحاظ‌شدن در بازی قدرت اندیشیدند؛ اما اگر از اصلاح‌طلبان درگذریم و نگاه خود را به شرایط و وضعیت اکنون جریان اصلاح‌طلبی کنیم، باید بگوییم امروز سناریو و نمایش‌نامه این جریان یک‌ بار دیگر روی پرده و صحنه رفته و اجازه نمایش یافته است. بسیاری به تماشای آن و نقادی زشت و زیبایش نشسته‌اند. از این منظر، شرایط جریان اصلاح‌طلبی در فردای 92، زیست در زیر نگاه خیره است. گستره این نگاه خیره، همان محضر مردم است. در این محضر باید زیبایی را پاس داشت: زیبایی منظر و نظر، زیبایی بازی و بازیگری، زیبایی صحنه و پس‌صحنه، زیبایی شکل و محتوا و... . 4 آنچه امروز روح لطیف اصلاح‌طلبی از آن در آزار و رنج است، بیش و پیش از آنکه امری برونی باشد، امری درون‌خیز، درون‌ساخت و درون‌پرورده است. امروز در میان برخی از منادیان اصلاح‌طلبی، شاهد تمایل و گرایشی فزاینده به ‌سوی نوعی انسداد، تصلب و انجماد گفتمانی هستیم. برخی گونه‌های پارادوکسیکال اصلاح‌طلب تلاش دارند از «گفتمان»، «ایدئولوژی» -آن‌هم از نوع ارتدکسی آن- بسازند و به‌ نام اصلاح‌طلبی آیات محکم نازل کنند و نص‌گونه بگویند و بنویسند. اینان تلاش دارند ‌دور گفتمان اصلاح‌طلبی هاله‌ای قدسی بکشند، آن را اخته کنند و آن را پایانی بدانند بر توالی و تکثر گفتمان‌ها. از نظر این عده، اصلاح‌طلبی همان است که آنان می‌گویند یا نمی‌گویند، می‌فهمند یا نمی‌فهمند؛ نه یک کلمه کم، نه یک کلمه زیاد. از‌این‌رو، در قاموس این بزرگان، هر خوانش دیگر و هر تلاش برای نوکردن گفتمان اصلاح‌طلبی، نوعی ریویزینیسم (تجدیدنظرطلبی) و بدعت تعریف می‌شود که باید نافی و عدوی آن بود. آفت دیگر که از درون شعله برکشیده است، آفت محصور و محدودکردن نظر و عمل اصلاح‌طلبی به کسب و حفظ ماکروفیزیک قدرت و ماکروپلیتیک است. عده‌ای در جریان اصلاح‌طلبی حیات و ممات هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و روش‌شناختی اصلاح‌طلبی را سخت به آموزه «در قدرت»بودن گره زده‌اند و برون از قدرت را مترادف با برون از حیات سیاسی خود فرض کرده‌اند. این‌ گونه‌های نادر اما پرجنب‌و‌جوش و عشقِ قدرت، از‌آن‌رو که برای نیل به قدرت پرهیزی از بهره‌برداری ابزاری از جریان اصلاح‌طلبی و یأس‌های آن ندارند -که متأسفانه روز‌به‌روز به تعداد آنان افزوده می‌شود- بسیار آفت‌زا هستند. آفت دیگر از وجود ذی‌جود کسانی برمی‌خیزد که از عقلانیت سیاسی حربه‌ای ساخته‌اند تا با آن مسیر را به روی/سوی خود و امیال و اهداف خود هموار کنند. آسیب بعدی از جانب کسانی است که در ساحت و قلمرو فراخ جریان اصلاح‌طلبی در پی درانداختن طرح نوعی سانترالیسم غیردموکراتیک یا برادر بزرگ‌تری یا پدرخواندگی هستند. اینان که خود افتخار مهتری، بزرگی و ژنرالی را به خود اعطا کرده‌اند، لحظه‌ای از این‌همان‌کردن خود و خرده‌گفتمان خود با کل جریان اصلاح‌طلبی بازنمی‌ایستند و با ادبیاتی توتالیتاریسمی همواره به‌ نام ملیت و تمامیت اصلاح‌طلبی و اصلاح‌طلبان (و حتی مردم) سخن می‌گویند و آن را که در این کلیت و تمامیت نگنجد، دگر درون تعریف کرده و حذف و طرد می‌کنند. به بیان دیگر، این عده همان‌هایی هستند که به‌ نام اصلاح‌طلبی، فرزندان، رهبران و خود جریان اصلاح‌طلبی را می‌خورند و جنبش را در مسیر و معرض نوعی ترمیدور قرار می‌دهند. آفت و آسیب جدی و مهلک بعد از سوی کسانی است که به ظاهر واعظ احکام اصلاح‌طلبی، اما در باطن صفیر و دام آن‌اند. کسانی که بر سر هر کوی و برزن اصلاح‌طلبی فریاد برآورده‌اند که بهر اصلاح‌طلبی جان سپاریم، سر دهیم، صد هزاران منّتش بر خود نهیم. حیف می‌آمد ما را که آن جریان پاک، در میان جاهلان گردد هلاک. شکر خدا را و خلق را که ما، گشته‌ایم آن کیش حق را رهنما. اینان همان اصلاح‌طلبان اصلاح‌شده و دروغینی هستند که به صف اصلاح‌طلبان درآمده‌اند تا با کژنظری و کژعملی خود چشم‌های مردمان را بشویند تا صورت و سیرت زیبا و فریبای اصلاح‌طلبی را واژگونه ببینند. اما آن دستِ از برون، همان دستی است که تلاش دارد بنمایاند که هر عمارت که اصلاح‌طلبان کرده‌اند، عمارت نیست، ویران کرده‌اند. همان دستی است که قلمی سیاه برداشته و روی هر نقش و نقاشی سپید و رنگین اصلاح‌طلبان خط می‌کشد. همان دستی است که تلاش دارد با نقب‌زدن به درون جریان اصلاح‌طلبی، ارزش‌های آن را استحاله کند، جنگ اصلاح‌طلب علیه اصلاح‌طلب به‌راه اندازد و با برجسته‌کردن دگر درون، دگر برون را از میدان مصاف گفتمانی آنان خارج کند. همان دستی است که تلاش دارد با ناهموارکردن مسیر تصمیم و تدبیر اصلاح‌طلبان، آنان را با بحران کارآمدی، مقبولیت و مشروعیت مواجه کرده و در خط سیر استمرار سیادت و هژمونی آنان انقطاع ایجاد کند. همان دستی که تلاش دارد «صدا» و «سیما» را از اصلاح‌طلبان بگیرد و آنان را صامت و رؤیت‌ناپذیر کند و خود برای آنان و به‌جای آنان سخن بگوید. همان دستی است که تلاش می‌کند در لوح نقاشی افکار عمومی، تصویری زشت، کریه، دیو و ددی از اصلاح‌طلبان نقاشی کرده تا در پشتوانه مردمی آنان خلل و خدشه ایجاد کند. 5 بی‌تردید، آینده دور و نزدیک اصلاح‌طلبان تابعی است از اراده معطوف به آگاهی و بصیرت امروز آنان. فردای اصلاح‌طلبی امتداد امروز آنهاست. به بیان دیگر، اصلاح‌طلبان فردا آن را درو می‌کنند که امروز کشت می‌کنند. اصلاح‌طلبان امروز در پرتو یک اقبال و انتخاب مردمی، به مؤثرترین، مقبول‌ترین و پرتوان‌ترین بازی در شهر (بازی و بازیگر مسلط) تبدیل شده‌اند. مردم اراده کرده‌اند که یک‌ بار دیگر گوی و میدان را به آنان واگذارند. اکنون، این بسیاران مردم در نقش تماشاگران فعالی ظاهر شده‌اند که نقادانه به تماشای بازی و بازیگری بازیگران مطلوب و محبوب خود (اگرچه گاه نقیضی و از سر ناچاری) نشسته‌اند، تا شاهد گل‌کردن، گل‌زدن، گل‌کاشتن و گل‌نخوردن آنان باشند. این تماشاگران فعال این‌بار تماشای چشم و گوش و هوش خود را بر «کنش» این بازیگران متمرکز کرده‌اند، نه بر «کلام» و «شعار» آنان. برای آنها، آن سخن شنیدنی و باورکردنی است که از دهان کنش برون آید و در دفتر تجربه زیسته و وضعیت انضمامی هرروزه آنان معنا یابد. بنابراین، آینده اصلاح‌طلبان در گرو سخن‌گفتن با زبان کنش (تدبیر) با مردم است. این کنش، لاجرم باید کنش موفقیت‌آمیزی باشد. افزون بر این، اصلاح‌طلبان باید با همین زبان عمل نشان دهند که آنچه را می‌گویند، می‌زیند و برای تحقق آنچه با مردم عهد کرده‌اند، لحظه‌ای اسیر حاشیه‌ها نمی‌شوند و به مکتب فرافکنیسم نمی‌پیوندند و چون رایحه قدرت به مشامشان می‌رسد، تحول حال و احوال و مقال نمی‌یابند. به اعتقاد نویسنده، آینده میان‌مدت و دور اصلاح‌طلبان سخت در گرو آینده نزدیک آنان (چهار سال آینده) است. چنانچه اصلاح‌طلبان در این مجال بی‌نظیر و بی‌بدیل تاریخی‌ای که نصیبشان شده، نتوانند عمر سیاسی (در قدرت) خود را از هشت سال افزون‌تر کنند، باید تعطیلات تاریخی دیگری را تجربه کنند. مدت این تعطیلات، زمان بازگشت از تعطیلات و شرایط بعد از بازگشت را نه تو دانی و نه من. این تنها ورقی از دفتر فردای اصلاح‌طلبان است؛ ورق‌های دیگر که از هم‌اکنون باید در آنها خطی نوشته شود و نقشی نقاشی شود، ورق‌هایی هستند از جنس گفتمان‌سازی، جریان‌سازی، فضاسازی، کادرسازی، نخبه‌سازی، اعتمادسازی، مقبولیت/مشروعیت‌سازی، یا ورق‌هایی هستند از جنس سرمایه انسانی، اجتماعی، نمادین و اندیشه‌‌سازی. اصلاح‌طلبان باید نخست خود را از جنس آینده‌ای بکنند که انتظار و اراده‌اش را دارند و این ممکن نمی‌شود مگر برای نوکردن پوست و پوسته گفتمانی و تشکیلاتی خود؛ پوست بیندازند و بستر را برای نوعی چرخش گفتمانی، انسانی و تشکیلاتی در میان خود مهیا كنند. 6 بی‌تردید، ساختن فضاهای جدید جز از رهگذر تأملی نقادانه به گذشته و حال (شیوه و نحوه مواجهه و نقش‌آفرینی اصلاح‌طلبان در فضاهای دیروز و امروز خود) میسر نمی‌شود. به بیان دیگر، فضاسازی جدید ممکن و میسر نمی‌شود مگر اینکه اصلاح‌طلبان قبل از آنکه آفتاب نعمتشان زیر میغ رود، رگ‌هایشان هوشیار شود و قبل از آنکه چنان در چنبره انسداد و انجماد گوش و جان گرفتار آیند که نتوانند آب خوش از شوره‌آب، سِحر را از معجزه، زهر را از تریاق بشناسند، چاره‌اندیشی کنند و برای پرسش‌هایی مانند پرسش‌های ذیل پاسخی بیابند: چه زمانی و در چه شرایطی در ساحت یک گفتمان، سرگنگبین صفرا می‌فزاید، روغن بادام خشکی می‌افزاید، هلیله قبض می‌شود، اطلاق می‌رود، آب همچون نفت آتش را مدد می‌شود؟ چه زمان و در چه شرایطی کارگزاران یک گفتمان هرچه می‌کنند از علاج و دوا، رنج افزون می‌شود و حاجت ناروا؟ در چه حال و احوالی حاملان و عاملان یک فراگفتمان که خود را بسیج عالمی می‌پندارند و هر الم را در کف خود مرهمی فرض می‌کنند، بار دیگر غلط می‌کنند راه؟ چه حادث می‌شود که گاه در وادی یک گفتمان کار از کار برنمی‌خیزد و مشکل از کس حل نمی‌شود، بی‌قیل و قال؟ در چه حال و احوالی اصحاب یک گفتمان سیادت‌ و سروری‌طلب، رنگ و رو و نبض و قاروره جامعه را نمی‎بینند و علاماتش و اسبابش را نمی‌پرسند و نمی‎شنوند؟ در چه شرایطی هر دارو که این اصحاب می‌کنند، عمارت نیست، ویران می‌کنند؟ در چه حال و احوالی آنان درد را می‌فهمند و درمان نمی‌دانند و آنگاه که درمان را می‌یابند، درد، دردِ دیگری است؟ چه می‌شود و چه نمی‌شود که با وجود اینکه هریک از آنان مدعی است که مسیح عالمی است و هر الم را در کفش مرهمی است، همسری با انبیا برمی‌دارد و اولیا را مانند خود می‌پندارد، هنگام تشخیص الم و تجویز مرهم، در تعطیلات تاریخی به‌سر می‌برند و همیشه تدبیرشان دیر می‌شود؟ در چه شرایطی حکیمان گفتمان‌ساز/پرداز از تدبیر عاجز می‌شوند و پابرهنه جانب هر حشیش می‌دوند؟ در چه حال و احوالی آنان از ندامت «آه» می‌کشند و ریش برمی‌کنند؟ چه زمان و در چه وضعیتی یک گفتمان بر این حکم و قاعده می‌شود که بی‌صداع و با ‌فروخت و با خرید می‌توان به مائده‌های زمینی رسید و درِ قدرت و ثروت بر خود فراز کرد؛ اصحاب یک گفتمان افزون‌بین و احول می‌شوند از مَیلان و خشم؛ غرض‌ها و مرض‌های گونه‌گون و قدرت‌آلود هنر گفتمانی را می‌پوشاند و صد حجاب از دل به سوی دیده حاملان و عاملان آن می‌کشاند؛ تاریخ شتابان می‌رود و گفتمان سنگین‌پا و خسته، از رفتن بازمی‌ماند، گفتمان به دین و آیین قدرت ظاهر می‌شود، گفتمان چنان بی‌روزن می‌شود که دیدن حال و شنودن قال مردمان ممکن نمی‌شود، دیگر کسی را حیف نمی‌آید که آن گفتمان پاک در میان جاهلان گردد هلاک، دیگر کسی درنمی‌یابد که دیگر دور گفتمانش نیست و کس را انگیزشی برای شنودن اسرار کیش او به جان نیست، دیگر کسی فضل گفتمان را نجستندی از او، عیب ظاهر را نجستندی که کو، دیگر کسی از آنکه موش قدرت تا انبار گفتمانش حفره زده است و از فنش آن انبار ویران شده است، غم و هراسی به دل ندارد، دیگر کسی ‌عنایتی به اینکه اول باید دفع موش کند، و آنگه در جمع گندم جوش کند، ندارد، دیگر خداوندگارِ گفتمانی همان‌گونه که خداوند هر شبی از دام تن، ارواح را می‌رهاند و می‌کَند الواح را، روح گفتمان را از تن آن نمی‌رهاند و لوح ذهن و نقش و خاطر حک‌شده بر درودیوار گفتمان خود را برنمی‌کند؟ در گام دوم، اصلاح‌طلبان باید بر این باور و آیین شوند که «فضا» ساختنی است نه دادنی. بنابراین، با اتکا به «تحلیل مشخص از شرایط مشخص» و درک واقعی امکانات و مقدورات اکنون و فردای خود، تلاش کنند ممکن‌ترین و درعین‌حال مطلوب‌ترین فضای بازیگری و نقش‌آفرینی خود را بسازند. این فضاها صرفا نباید جایی در ساحت سیاست و قدرت مرسوم و مألوف منظور شوند، بلکه باید تمام ساحت‌ها، اعم از ساحت اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، قومیتی، هنری و... به‌مثابه بستری مهیا برای این فضاسازی در نظر گرفته شوند. بی‌تردید، این فضاها (چه واقعی و چه مجازی) باید ربطی معنادار، وثیق و تنگاتنگ با فضاهای روحی، روانی، احساسی، اندیشگی، رفتاری، هویتی و جنسیتی نسل جوان ما در دهه پیش‌روی داشته باشد. 7 تاریخ، توالی بی‌قراری گفتمان‌هایی است که حاملان و عاملانش بی‌خبر از حال درون مردمان گشتند و رنجش آنان را از سودا و صفرا فرض کردند و از زاری آنان به زار دل و روح و روان آنان نرسیدند، خفته از احوال مردم روز و شب بودند، یا اساسا در اندیشه مردمان شدن را آفتی پوپولیستی پنداشتند و دامان گفتمان خود را از نقش توده‌های مردم پیراستند. امروز اصلاح‌طلبان بیش و پیش از هر روز دیگر نیازمند آن هستند که با ترمیم و تکمیل گفتمانی خود، بر دامنه فراگیری، استعداد و امکان سقف‌گونگی و چترگونگی آن بیفزایند؛ باشد که انبوه مردمان را در آغوش گیرد و با زبانی از سر مهر و فهم و تفهیم و تفاهم با آنان رابطه برقرار کند. به بیان دیگر، اصلاح‌طلبان باید تلاش کنند تمام سرای ایران را سرای گفتمانی خود کنند و هر فرد ایرانی را به‌ عنوان عضوی از خانواده گفتمانی خود پذیرا باشند. برای تحقق این مهم، آنان در نخستین گام باید اندکی از منش و روش و زبان نخبه‌گرایانه خود فاصله بگیرند و شبکه مویرگی خود را در نقاط دور و حاشیه‌ای (برون از شهرهای بزرگ) بگسترانند. در دومین گام تلاش کنند نهادهای مردمی ازدست‌داده را دوباره به دست آورند و در سومین گام، در بازتقریر و بازتدوین گفتمان خود، دقایقی را لحاظ کنند که با وضعیت انضمامی و زندگی روزمره توده‌های مردم رابطه معنادار برقرار کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.