نگاهي به روابط پیش روی اروپا با ايران
کشاکش بر سر حفظ برجام
حميد کريمنيا.کارشناس روابط ايران و اروپا
مهمترين موضوع چالشبرانگيزي که در سال گذشته بر سر راه روابط ايران و اروپا قرار داشت، بحث بر سر برجام، همکاريهاي اقتصادي و مالي و مسئله امنيت منطقهاي و همکاريهاي احتمالي ميان اين دو بوده است. موضع اروپا در توافقنامه برجام همواره تأكيد بر اجراي کامل و تداوميافتن آن است؛ اما بعد از فرافکنيهاي دولت ترامپ نسبت به آن و تهديدات معمول، دولتهاي اروپايي امضاکننده معاهده برجام، تحت تأثير اين فشارهاي سياسي قرار گرفتند. در اينجا اشاراتي به رويکرد کلي اروپا در سياست منطقهاي و زاويه آن با آمريکا شده و چرایي موضعگيريهاي بعضا متناقض آنان در ذيل اين رويکردها روشنتر ميشود. در رويکرد سياست خارجي اتحاديه اروپا مسئله امنيت و حفظ آن موضوع اصلي اتحاديه در سياست خارجي است. اروپا با توجه به نزديکي به خاورميانه، بيشتر تحت تأثير تحولات جاري اين منطقه است. نکته ديگر، وابستگي آن به نفت و انرژيهاي فسيلي و تضمين تداوم جريان آن است؛ بهخصوص که روسيه به دليل صدور گاز به اروپا، در اين بخش فشارها و تضييقاتي را بر آنان اعمال ميکند. در مسئله برجام و تأكيد بر حمايت از آن، موضوع امنيت اروپاييها و صدور نفت ايران اهميت خاصي پيدا کرد. به همين دلیل، نظر اروپا با آمريکا در اين دو نکته، در نقطهنظرات راهبردي تفاوتهايي ايجاد کرد. اتحاديه اروپا همواره سعي داشته است به عنوان يک عامل تعيينکننده امنيت در صحنه بينالمللي نقشي ايفا کند؛ اما از نظر ملاحظات استراتژيک با آمريکا، تحت تأثير برخي مؤلفههاي جاري در روابطش با اين کشور قرار گرفته است. از نظر فدريکا موگريني، مسئول سياست خارجي اتحاديه، اروپا بايد بتواند صلاحيتهاي خود را در صحنه جهاني اجرا کند و اين بهلحاظ اضطرار ژئوپلیتيک اروپاست؛ درحاليکه آمريکا اصرار به هماهنگي اروپا دارد. در بحث تداوم يا برچيدهشدن برجام از سوی آمريکاييها، اروپا در گفتوگوهاي خود نقش ايران در منطقه را برخلاف آمريکاييها در نظر ميگيرد و از اين نظر، منافعش در نزديکترشدن با ايران است. در اين نزديکشدن به ايران، موضوع برجام و تأكيد بر آن در جايگاه ويژهاي قرار ميگيرد. نکته ديگري که در اين رابطه وجود دارد، اهميتدادن به توافقات بينالمللي است که اروپا همواره بر آن تأكيد داشته است؛ درحاليکه آمريکا چندان به هر توافقي تن در نميدهد. بااینحال آمريکا، اروپا را مخير کرده است که ميان رابطه با ايران در چارچوب يا خارج از برجام و داشتن همکاري با آمريکا، يکي را انتخاب کند. اروپا به اين دليل که همبستگيهاي استراتژيک و عميقي با آمريکا دارد، در چارچوب همکاريهاي بلوک غرب ملاحظاتي را نسبت به آنان دارد. از این نظر، تصميمات دولت ترامپ تا حدود چشمگيري بر سياستهاي اروپايي تأثير خواهد گذاشت. ازاينسو، تلاش کردند ايران را نيز به نحوي متقاعد کنند که بهنوعي نسبت به مخالفتهاي آمريکا درباره برجام، هماهنگيهايي به عمل بياورد. ازاينرو، در مهلت سهماهه بعد، دولتهاي اروپايي درصدد هستند راه تازهاي را براي جلوگيري از خروج آمريکا از برجام بيابند؛ درواقع قصد بر اين است که در اين مدت، بر مؤلفههاي خارج از برجام تکيه داشته باشند تا هم برجام لغو نشود و هم فشارهاي آمريکا نيز اجابت شود. براي مثال، دراينباره بحث حقوق بشر و موشکهاي بالستيک از آن جمله است که همواره مورد مناقشه آمريکاييها بوده و جاي مانور بيشتري را براي اروپاييها باز ميکند. يکي ديگر از ملاحظات اروپاييها نسبت به برجام و جمهوري اسلامي ايران، نفت و روابط روبهگسترش تجاري با ايران است که جزء علايق دو طرف محسوب ميشود. موضوع تأمين نفت و گاز يکي از زيرمجموعههاي تعاملات امنيتي اروپا محسوب ميشود که بعد از برجام در دو سال گذشته خريد آن از ايران رشد داشته است. بعد از توافق برجام، جريان صادرات نفت ايران به اروپا جاري شد و از 700 هزار بشکه نفت و ميعانات در سال 95، به حدود 1/4 ميليون بشکه در سال جاري رسيد. ازاينرو، هرگونه وقفه در برجام لطمهاي در اين بخش براي اروپا خواهد بود. بنابراين اروپاييها يک چالش جدي ميان منافع امنيتي منطقهاي خود در خاورميانه و ايران، با متحد آمريکایيشان خواهند داشت که ايجاد تعادل در آن مشکل به نظر ميرسد.
نگاهي به مواضع اروپا فرانسه؛ اين کشور ضمن تلاش براي گسترش روابط تجاري و اقتصادي خود با ايران، سعي کرده است از وضعيت ناهنجار منطقهاي، فرصتي را براي تثبيت موقعيت خود در خاورميانه فراهم آورد. تلاشهاي تجار فرانسوي بعد از برجام حاکي از علایق فرانسه به توسعه روابط تجاري در بازار ايران است. ايران نيز ضمن استقبال از آن، خواهان روابطي عميقتر و اصوليتر بوده و هست. فرانسه در سال گذشته تلاش کرد در فضاي بيثبات منطقه در جريان جنگ سوريه و فشارهاي عربستان به فرانسه چه در لبنان و چه در سوريه و نمايش استعفاي سعد حريري به شکلي نقش منطقهاي خود را احيا کند. اکنون نيز از اين زاويه به روابط خود با ايران مينگرد. وزير خارجه فرانسه در ديدار اسفند از تهران، زمينه سفر رئيسجمهوري اين کشور را فراهم كرد. گرچه فرانسه با نگاهي به نظرات آمريکا در رابطه با موشکهاي ايران و بحث سياستهاي منطقهاي ايران در لبنان و سوريه، همسو با آمريکاييها عمل ميکند؛ اما به حفظ برجام نيز اصرار دارد. آلمان؛ اين کشور نيز همواره روابط نسبتا باثبات تجاري با ايران داشته که بعد از برجام نيز سير فزايندهاي به خود گرفته است. به گفته وزير خارجه آلمان، اين کشور علاقه و اهميت خاصي براي رابطهاش با ايران قائل است. اين روابط داراي فرازونشيبهاي کمي بوده و به حد بحراني نرسيده است. اکنون بعد از تأييد برجام و حمايت از اين توافق، اين کشور نيز موضوع گفتوگو بر سر موشکهاي ايراني را در يک مذاکره جداگانه مطرح کرده است. اين کشور عضو دائم شوراي امنيت نيست و بنابراين ملاحظات آن در چارچوب نظرات پنج عضو دائم نميتواند تعيينکننده باشد؛ اما به عنوان يک کشور مهم در اتحاديه اروپا، داراي نقش تعيينکنندهاي در روابط اتحاديه و ايران است. انگليس؛ بعد از بازگشايي مجدد سفارت اين کشور که تقريبا همزمان با امضاي برجام بود، روابط به سمت ذوبشدن يخها جلو رفت و از همه بيشتر در روابط تجاري دو کشور نمود تازهاي پیدا کرد. بااينحال، آنگونه که در برجام براي رفع موانع فعاليتهاي بانکي پيشبيني ميشد، اقدامی صورت نگرفت. واقعيت اين است که روابط دو کشور از ابتداي انقلاب بسيار سيال و داراي نوسانات شديدي بوده است. سفر وزير خارجه اين کشور به تهران براي بازگشايي مجدد سفارت، دومين ديدار وزير خارجه بعد از برجام بود. انگليس نيز مانند شرکاي اروپايياش بهطور کامل از برجام حمايت کرده و از خروج آمريکا ناخشنود است؛ اما روابط دو کشور در برجام خلاصه نميشود. دو کشور در بسياري از مسائل داراي ديدگاههاي دور و نزديک هستند. انگليس نقش ايران در خاورميانه را داراي اهميت راهبردي ميداند و مقامات اين کشور بارها به آن اذعان داشتهاند. همکاريهاي امنيتي در مقابله با تروريسم، چه در منطقه يا در حوزه اروپا که اين کشور بهشدت تحت تأثير آن بوده، درصورتيکه دو کشور در تعريف آن به يک مفاهمه برسند، از مواردي است که ميتواند درباره آن بحث شود. در رابطه با محيط زيست که باز دراينباره زمينههايي براي کار، چه در سطح منطقهاي و چه بينالمللي، وجود دارد. اختلافات عميقي که از گذشته وجود داشته نيز در حوزه روابط مدنظر است. روابط دوجانبه چنانچه از گذشته تابهحال وجود داشته، از يک سياليت خاصي برخوردار است و چنانچه سياستهاي راهبردي هر دو کشور تدوين نشود، نميتوان چندان به سطح پذیرفتنیای در ايجاد ثبات خوشبين بود. بااینحال، به گفته منابع رسمي دو طرف، روابط تجاري دو کشور در دو سال گذشته رشد چشمگيري داشته که نشان از ظرفيت بالقوه آن است.
چشمانداز آينده روابط ايران و اروپا با توجه به گذشته، بايد جمهوري اسلامي ايران در قبال شرکاي اروپايي از موقعيت حسابشده و از جايگاه استراتژيک خود در منطقه با اين کشورها وارد گفتوگو شود. اروپا به ايران به عنوان يک کشور مهم و داراي نقشي تعيينکننده نگاه ميکند؛ از اين نظر، آنها بايد در ملاحظات منطقهاي خود، اعم از تجاري و امنيتي، وادار شوند روي اين کشور حساب ويژهاي باز کنند. کشوري که بارها توان خود را در ايجاد ثبات در منطقه به اثبات رسانيده و بايد هرگونه راهبرد اروپایی محاسبات لازم را در اين رابطه بهعمل بياورد. حتي اگر آمريکاييها در طرحهاي منطقهاي خود از عوامل ديگر مانند عربستان و اسرائيل بهره گيرند، اروپا با توجه به اينکه تلاش دارد ملاحظات امنيتي و تجاري خود را داشته باشد، بايد در تعاملات خود با آمريکا بهطور جدی به اين موضوعات فکر کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.