|

عربستان روي تيغ اصلاحات

عباس پرورده.کارشناس مسائل خاورميانه

سال 1396 براي عربستان به‌لحاظ سياسي نقطه‌عطفی از بدو تأسيس پادشاهي سعودي بود. اين کشور عرب با خاندان سلطنتي سالخورده و سبک حاکميت اليگارشي مبتني بر آموزه‌هاي وهابي، مبادرت به اقداماتي کرد که در فضاي «سنت‌سالار» اين کشور محافظه‌کار عربی، ساختارشکنانه محسوب مي‌شود. درحالي‌که پيامدهاي چنين اصلاحاتي همچنان پيش‌بيني‌ناپذيرند، انگيزه‌ها و پيامدهاي آن از نظر تأثيرات منطقه‌اي نيز مهم هستند. نيازي به توضيح نيست که اقداماتي که در چند سال گذشته در عربستان انجام‌ شده است، «خاستگاهي خاورميانه‌اي» داشته‌اند؛ به اين معني که ريشه در تعاملات موجود در منطقه دارند و عموما از تحولات منطقه‌اي از يک‌ سو و مطالبات داخلي از سوي ديگر پيروي مي‌کنند. ضمن اينکه به دلیل تغييراتي که در جهان عرب رخ ‌داده، عربستان رهبري جهان عرب را هم براي خود متصور شده است. همين تصور رهبري عربي، اکنون هزينه‌هاي زيادي براي رياض ايجاد کرده؛ تا‌جايي‌که مقامات سعودي را مجبور به تغييراتي کرده که در سال‌هاي گذشته از آن با عنوان «اصلاحات» نام‌ برده شده و اين اصلاحات با شتاب تحولات منطقه‌اي در سال 2017، سياست داخلي اين کشور را نیز تحت تأثير قرار داد و منجر به تغييراتي شد که از بدو تشکيل حکومت سعودي، بي‌سابقه بوده است. ضمن اينکه پس از بررسي تحولات منطقه‌اي و تأثيرات آن در داخل و واکنش‌هاي سياست خارجي عربستان به مجموعه اين عوامل، بايد ديد عربستان در سال‌هاي آتي در چه جايگاهي قرار خواهد گرفت. اگر بخواهيم فرازهاي مهم تغييرات در عربستان را در سالي که گذشت دسته‌بندي کنيم، شايد بتوان چهار گروه عمده تغييرات را تعيين کرد که عبارت‌اند از: 1- تغييرات در ساختار حکومتي با وليعهدي محمد بن‌سلمان و پاک‌سازي بخشي از بدنه سياسي؛ 2- اعطاي امتيازات مدني به مردم به‌ویژه زنان که در تاريخ اين پادشاهي بي‌سابقه بود؛ 3- درگيري سياسي علني با متحدان سنتي خود در خليج‌فارس، به‌ویژه قطر که منجر به قطع روابط و تحريم اين کشور و آغاز ازهم‌پاشيدگي شوراي همکاري خليج‌فارس شد. 4- علني‌کردن ائتلاف با اسرائيل با انگيزه ايران‌ستيزي. اين چهار گروه تحولات با يکديگر مربوط بوده و در تأثير و تأثر متقابل قرار دارند. براي فهم بهتر آنچه در عربستان در حال وقوع است، دانستن پيشينه آنچه با عنوان اصلاحات در اين کشور روي داده، ضروري است.

تبارشناسي 4 دهه اصلاحات تاريخ کوتاه اصلاحات در عربستان را مي‌توان به چهار مقطع بر اساس چهار دهه تقسيم کرد که مهم‌ترين ويژگي آن «شتاب‌زدگي» و «واکنشي‌بودن» است. تغييرات در عربستان را در چهار دهه گذشته مي‌توان به چهار مقطع اصلي تقسيم کرد که آغاز آن، ريشه در سال 1979، هم‌زمان با اوج‌گيري انقلاب اسلامي در ايران از يک ‌سو و تصرف مسجدالحرام در بيستم نوامبر 1979 به دست يکي از شورشيان افراطي وهابي دارد. مقطع اول: از دهه 1980 آغاز شد که نتيجه ترس حکومت سعودي از انتشار انقلاب اسلامي 1979 ايران بود و بي‌آنکه راهبرد آينده‌نگرانه و منسجمي ترسيم شود، به شکل واکنشي درصدد مديريت چالش‌هاي موجود آن زمان، ازجمله مطالبات شيعيان و فشارهاي تندروهاي وهابي بر سلطنت، برآمد. در اين مقطع اگرچه حکومت گام‌هايي در راستای برآوردن مطالبات شيعيان برداشت، اما به درخواست‌هاي سياسي آنان پاسخ مثبتی نداد. از سوي ديگر، تصرف خانه خدا در مکه به دست «جهيمان العتيبي»، يک وهابي تندرو منتقد سلطنت، تا حدودي الهام‌بخش سرخوردگي شورشيان از آنچه آنها فساد اخلاقي خاندان حاکم و انحراف از اصول مذهبي مي‌پنداشتند، شد و سعودي‌ها را به اختصاص منابع بيشتري برای مؤسسات و بنيادهاي مذهبي ازجمله تأسيس نهادهاي جديد ديني واداشت. اين امر تأثير درخور توجهي بر سياست خارجي عربستان که در پي خاموش‌کردن نداي انتقادات داخلي و مفري براي جنگجويان اسلامي جسور خود بود، داشت. پس از آن بود که تشويق هزاران سعودي از سوی حکومت به شرکت در جهاد عليه اتحاد شوروي در افغانستان و حمايت از انواع متعدد دعوت‌هاي مذهبي در خارج صورت گرفت و در نهايت منجر به پديده «جهادي‌هاي عرب» در افغانستان و پاکستان شد؛ گروه‌هاي جهادي عربي‌ای که پايه‌گذار ديگر گروه‌هاي افراطي جهادي در دهه‌هاي بعدي شدند که طالبان، القاعده و داعش شناخته‌شده‌ترين‌های آنها هستند. مقطع دوم: پس از ثبات سياسي و شکوفايي اقتصادي دهه 1980 در عربستان، به دنبال حمله صدام‌حسين به کويت و حمله آمريکا به عراق در 1991 که عربستان به شکل گسترده‌اي آن را تأمين مالي کرده بود و منجر به تأسيس پايگاه‌هاي نظامي آمريکا در خاک عربستان شد، مجدد کاخ سلطنتي از سوي گروه‌هاي متعددی براي انجام اصلاحات تحت فشار قرار گرفت؛ اما اين‌بار فشارها از سوي لابي‌هايي در درون حاکميت موسوم به «سکولار» يا «ليبرال» بود که سرآغاز «عريضه‌نويسي» در پادشاهي سعودي بود. در اين عريضه‌ها، منتقدان خواستار ايجاد نهادهاي جديد با هدف بازکردن نظام سياسي و مجال مشارکت بيشتر مردم بودند و بر ليبراليسم سياسي و نهادي تأكيد شده بود. هم‌زمان تندروهاي مذهبي نیز آنچه را به‌عنوان غربي‌کردن کشور و تبعيت و تسليم در قبال ايالات متحده مي‌پنداشتند، محکوم کرده و بر تقويت قدرت روحانيون و نقش اسلام در خط‌مشي حکومت اصرار ورزيدند. خاندان سلطنتي مانند سال 1979 به فشارهاي رو‌به‌رشد با يک سياست دو‌وجهي واکنش نشان داد. از يک سو سرکوب قدرتمندترين عناصر ناراضي و به‌ويژه هدف قراردادن معارضان اسلام‌گرا را تا اواخر دهه 90 در دستور کار قرار داد و از سوي ديگر، در راستای تسکين و همدلي با گروه‌هاي مختلف تلاش کرده و ژست و اعتبار سياسي چشمگیری به آنها داد. اين سياست، صدور قانون اساسي در سال 1992 و تشکيل مجلس شورا در سال بعد را که جنبه مشورتي داشت، شامل مي‌شد که گام‌هایي سمبوليک محسوب شده و رهاورد اندکي داشت. اين استراتژي دووجهي براي مهار فشارهاي داخلي و خارجي، محدودکردن دامنه سازش و اطمينان‌دادن به خاندان سلطنتي برای حفظ انحصار خود بر قدرت سياسي، تدوين و اجرا مي‌شد.

مقطع سوم: عربستان پس از حملات يازدهم سپتامبر 2001 القاعده به نيويورک، خود را آماج سياست‌هاي تند خارجي، به‌ویژه از سوی آمريکا ديد؛ زيرا 15 نفر از 19 هواپيمارباي تروريست انتحاري اين حمله، شهروندان سعودي بودند. در شرايطي که مقامات آمريکايي از انتقاد آشکار به رياض خودداري مي‌کردند، اما در محافل خصوصی از موضوعاتي مانند حمايت مالي و اطلاعاتي مؤسسات خيريه اسلامي از گروه‌هاي جهادي عربستاني اظهار نگراني مي‌کردند؛ تا‌حدي‌که در مواردي ماهيت روابط عربستان و آمريکا زير سؤال رفت. در صحنه داخلي، درحالي‌که حملات يازده سپتامبر لرزه بر اندام مقامات سعودي افکنده بود، بسياري از گروه‌هاي اصلاح‌طلب ازجمله ليبرال‌ها، اسلام‌گرايان و شيعيان اين حملات را فرصتي مناسب برای تشديد فشار براي تغييرات سياسي، اجتماعي و آموزشی قلمداد کردند. فشارها عموما در قالب عريضه‌نويسي‌هايي به ملک عبدالله بود که در آنها خواستار برداشتن گام‌هايي به سوي تأسيس سلطنت مشروطه، تفکيک قوا و آزادي بيان بودند. پاسخ حکومت به مطالبات اصلاح‌طلبانه در اين مقطع با ژست نسبتا باز و غيرمتعصبانه بود. اميرعبدالله در سال‌هاي 2003 و 2004 سه دوره نشست گفت‌وگوي ملي با اصلاح‌طلبان برگزار کرد و اين گردهمايي‌ها شکستن گفتمان يک‌طرفه مربوط به دهه‌هاي قبل را به‌ نمايش گذاشت. اگرچه وقتي بحث حکومت مشروطه مطرح شد، صبر مقامات سرريز شد و متوسل به تهديد و حتي بازداشت اصلاح‌طلبان شدند، اما در نهايت انتخابات 2005 شهرداري‌ها و اعطاي شناسنامه به زنان در 2004 که پيش از اين فاقد شناسنامه بودند، در کنار مهار گروه‌هاي تندرو مذهبي مهم‌ترين دستاوردهاي اصلاحات مقطع سوم بود. مقطع چهارم: اين فصل از اصلاحات در عربستان را مي‌توان توفاني‌ترين دوره تغييرات دانست؛ چون هم‌زمان با سال 2011 و شروع انقلاب‌هاي عربي بود که نه‌تنها سعودي‌ها، بلکه همه دولت‌هاي عرب را به واکنش واداشت. با گسترده‌شدن دامنه اعتراضات مردمي در جهان عرب، در وهله نخست عربستان سياست محافظه‌کاري و فشار بر گروه‌هاي تندرو داخلي را در پيش گرفت، اما با ورود اعتراضات به مرحله نظامي و گسترش گروه‌هاي مسلح و جهادي در ليبي، سوريه و عراق، عربستان درصدد استفاده از فرصت ايجادشده برآمد و با سياست يک تير و دو نشان، پتانسيل گروه‌هاي تندرو مذهبي داخلي را به ‌سوي جهاد در سوريه و عراق متوجه کرد و با اين اقدام، هم جنگ‌هاي نيابتي با ايران را افزايش داد و هم جهت‌نماي توجه مشکلات داخلي خود را رو به بيرون تغيير داد. اين سياست سعودي‌ها چندان دوام نداشت و با شکست نيروهاي نيابتي آن در عراق و سپس سوريه، فشارهاي داخلي با شتاب بيشتري گريبان مقامات سعودي را گرفت. اين در حالي بود که عربستان از دو سال پيش، خود را درگير جنگ پرهزينه و بدون پيروزي در يمن کرده بود که تنگناهاي اقتصادي عربستان را مضاعف کرده بود. بنابراين بار ديگر رفتار شناخته‌شده واکنشي سعودي‌ها در برابر تحولات داخلي و خارجي بروز کرد و اين‌بار براي کاهش فشارهاي داخلي، در اقدامی بي‌سابقه، محمد بن‌سلمان که 32 سال دارد، در نظام پادشاهي سالخوردگان به وليعهدي منصوب شد و پس از آن اصلاحات شتاب‌زده با اعلام مبارزه با فساد، رشد اقتصادي، آزادي‌هاي مدني، آزادي‌هاي زنان و ساير اقدامات آغاز شد. امتيازاتي که در سال گذشته به زنان عربستاني اعطا شده، در تاريخ اين کشور سابقه نداشته است؛ ازجمله حق رانندگي با خودرو و موتورسيکلت، حق فتوا، آوازخواني در اماکن عمومي، حضور در کنسرت‌هاي موسيقي و استاديوم‌هاي ورزشي. زنان عربستاني از ابتداي سال ميلادي 2018 توانستند با حضور در استاديوم‌هاي ورزشي، مسابقات را از نزديک تماشا کنند، سينماها پس از نزديک به چهار دهه بازگشايي خواهند شد، کنسرت‌هاي موسيقي و نمايش‌هاي مد در شهرهاي مختلف عربستان برگزار مي‌شود و تابوي آوازخواني زنان در تلويزيون دولتي شکسته شده است. شايد شکل و ظاهر جامعه عربستان سعودي در چند ماه گذشته به اندازه دهه‌ها و حتي قرن‌ها تغيير کرده باشد، اما همه اين امتيازات نشانه‌هايی ظاهري از حقوق مدني هستند و در عمق سياست‌هاي عربستان، اتفاق خاصي نيفتاده است. به اين معني که هنوز در عربستان ميزان اختيارات سلطنت، پارلمان، انتخابات، قانون اساسي، تعيين بودجه سالانه و شفاف‌سازي نحوه هزينه‌ها در دولت و خاندان سلطنتي و در نهايت توزيع مناصب حکومتي، به شکل قانونمند وجود ندارد. در رأس نظام سياسي عربستان، خاندان سلطنتي قرار دارد که جايگاه آن از سال 1932 به نحو درخور توجهي برجسته شده است. اعضاي بلندپايه خاندان آل‌سعود که بیشتر آنها از فرزندان و نوادگان ملک عبدالعزيز بن‌سعود، بنيان‌گذار سعودي، هستند، پست‌هاي مهم حکومتي ازجمله وزارت، اميري مناطق، استان‌ها، شهرهاي عمده و همچنين سمت‌هاي ديپلماتيک و امنيتي را در اختيار دارند. چنين وضعيتي، اصلاحات انجام‌شده را ظاهري نشان می‌دهد که ريشه نداشته و صرفا براي خاموش‌کردن هيجانات ناشي از مطالبات مدني بوده است. هم‌اکنون نيز مبارزه با فساد در عربستان که با دستگيري ده‌ها شاهزاده و سرمايه‌دار اين کشور در جريان است، به دليل فقدان دستگاه قضائي مستقل و رسانه‌هاي آزاد، فرايند چنين اقدامي همچنان مبهم و توجيه‌نشدنی است و حتي به شائبه‌هايي درباره اقدامات تلافي‌جويانه و بهره‌برداري‌هاي سياسي عليه رقباي محمد بن‌سلمان را دامن زده است. زیرا خبرهايي از ميزان ثروت محمد بن‌سلمان در رسانه‌هاي معتبر بين‌المللي منتشر شده که نمايشي‌بودن اين اقدامات را تأييد مي‌کند. اوايل دسامبر 2017 روزنامه «نيويورک‌تايمز» فاش کرد وليعهد عربستان يک کاخ فرانسوي را در سال ۲۰۱۵ به قيمت ۳۰۰ ميليون دلار خريداري کرد و آن را گران‌قيمت‌ترين خانه در جهان توصيف کرد. از اين گذشته، با توجه به ساختار سنتي و وجود نهادهاي مذهبي که همچنان از پايه‌هاي مشروعيت خاندان سعودي به‌شمار مي‌روند، آينده چنين اصلاحاتي نيز با چالش‌هاي اجتناب‌ناپذيري روبه‌رو است. در شرايط سياسي کنوني، هيچ حاکم سعودي‌ای نمي‌تواند بدون اينکه واکنش نهادها و مؤسسات ديني را مورد ملاحظه قرار دهد، به فکر تغيير عمده سياسي بيفتد. شخصيت‌هاي رسمي و غيررسمي مذهبي بر گفتمان غالب مدارس، دانشگاه‌ها، مساجد و راديو و تلویزيون تحت نظارت دولت حاکم هستند. به‌طور سنتي مؤسسات روحاني رسمي چندان علاقه‌مند به امور اجرائي قدرت سياسي نبوده، بلکه ترجيح مي‌دهند در معامله‌ای حمايت خود از حکام را براي تضمين اجراي قوانين اسلامي و امتيازات اخلاقي مؤکدشان اعلام کنند. نهادهاي مذهبي نيز از بخش‌هاي تأثيرگذار ساختار سياسي عربستان هستند. بیشتر روحانيون حقوق خود را از بخش‌هاي حکومتي که در آن استخدام شده‌اند يا دانشگاه‌هاي ديني‌ای که در آن مشغول تدريس هستند، دريافت کرده و دیگرانی که در فهرست حقوق‌بگيران دولت نيستند، به احتمال قوي به سازمان‌هايي تعلق دارند که از محل درآمدهاي دولت بودجه دريافت مي‌کنند. ازاين‌رو، تفکيک بين نهادهاي مذهبي به رسمي و غيررسمي مشکل به نظر مي‌رسد. روزنامه نيويورک‌تايمز با اشاره به همين موضوع، نوشت: سرعت تغييرات و اصلاحات اجتماعي به‌قدري بالا بوده که به نظر مي‌رسد دست‌کم بخش‌هاي مهمي از جامعه محافظه‌کار اين کشور قادر نباشد با سرعت حکومت پيش برود و مقاومت‌هايي در بازشدن بيشتر فضاي اجتماعي به‌ويژه در حوزه زنان از سوي بخش محافظه‌کار جامعه صورت گیرد.

اصلاحات شتاب‌زده اگر به الگوي رفتاري عربستان در سه ‌سال گذشته توجه کنيم، يک ويژگي در همه اين رفتارها تقريبا مشترک است و آن گونه‌اي «شتاب‌زدگي» و «واکنشي‌بودن» رفتارهاي سعودي‌ها هم در صحنه داخلي و هم در سياست خارجي است. نتيجه رفتارهاي شتاب‌زده، بي‌نتيجه‌بودن و خسارت‌باربودن آن براي منطقه بوده است؛ به‌ویژه تهاجم بي‌منطق عربستان به يمن که علاوه بر ايجاد رنج و محنت، کشتار، قحطي و بيماري براي يمني‌ها، هزينه‌هاي سياسي و اقتصادي هنگفتي هم به عربستان تحميل کرد، بدون اينکه تاکنون نتيجه‌اي براي رياض داشته باشد. اصلاحاتي که سعودي‌ها به رهبري وليعهد خود در سال 2017 شروع کردند نیز تابعي از چنين الگويي بود؛ بدون بررسي‌هاي دقيق و کاملا نمايشي، شتاب‌زده و در واکنش به مطالبات انباشته‌شده داخلي و ابزاري براي مديريت بحران منطقه‌اي. اصلاحاتي که در عربستان به جريان افتاده، اصلاحاتي است که در سطح انجام مي‌شود، بدون آنکه مطالباتي که به لحاظ سياسي و اقتصادي در لايه‌هاي مختلف اجتماعي وجود دارند، ريشه‌اي برآورده شوند. دلايل چنين اصلاحات شتاب‌زده‌اي را به ‌صورت خلاصه مي‌توان مربوط به عوامل زير دانست؛ شکنندگي ساختار کهنه داخلي، متراکم‌شدن نارضايتي‌ها مانند افزايش آمار بي‌کاران، ايجاد شکاف ميان ثروتمندان و فقرا به دليل تبعيض سازمان‌يافته در دسترسي به منابع، گسترش رانت و فساد سياسي در ميان شاهزادگان و مقامات منتسب به دربار، نارضايتي اقليت‌هاي مذهبي به‌ويژه شيعيان، کاهش بهاي نفت، کسر بودجه به دلیل هزينه‌هاي جنگ يمن و دخالت‌هاي منطقه‌اي عربستان. بر اساس يک تخمين، 45 درصد از جمعيت 23ميليوني عربستان در سال 2002 را افراد زير 15 سال تشکيل مي‌دادند که اکنون پس از گذشت 15 سال از آن زمان، خدمات دولتي نمي‌توانسته با اين انفجار رشد جمعيتي جوان تداوم يابد. ضمن اينکه همان زمان نيز سعودي‌ها با وجود درآمد سرشار نفتي، از ناکافي‌بودن مدارس، کاهش خدمات بيمارستاني و افت شديد شاخص‌هاي زندگي گله‌مند بودند.

گذر از سياست احتياط به خطرپذيري رويه‌اي که محمد بن‌سلمان در عربستان آغاز کرد، برخلاف رفتار سنتي محافظه‌کارانه و احتياط‌آميز شاهزادگان سالخورده سابق بود. از همين نقطه بود که به‌تدريج چالش‌هاي عربستان به‌ویژه در خارج از مرزهايش توسعه يافت. به‌خصوص با انتخاب دونالد ترامپ به رياست‌جمهوري آمريکا، سعودي‌هاي که اشتياق زيادي به ماجراجويي نشان مي‌دادند، تحت تأثير القائات ترامپ و مشاوران تندرو او قرار گرفتند و اقدامات خصمانه در منطقه و به‌ویژه عليه ايران را شدت بخشيدند؛ درحالي‌که حاکمان پيشين محذورات بيشتري را در روابط منطقه‌اي رعايت مي‌کردند. بسياري از ناظران تحولات منطقه، چنين رفتار متهورانه و ناسنجيده‌اي را ناشي از بي‌تجربگي وليعهد جوان عربستان مي‌دانند که اکنون در کاخ سلطنتي قدرت بيش از حدي يافته و معتقدند در تصوير خارجي بن‌سلمان، او درگير ماجراجويي‌هايي داخلي و خارجي است که همه چيز را تغيير مي‌دهد، اما در اين مسير در جهت نامعلومي قدم بر‌مي‌دارد که هيچ تصوري از آينده آن ندارد. در همين زمينه، «شيرين هانتر»، تحليلگر دانشگاه «جورج‌تاون»، اعتقاد دارد پيش از محمد بن‌سلمان، سياست‌هاي داخلي و خارجي عربستان به‌شدت با احتياط، به دور از گزافه‌گويي و با احترام به سنت‌هاي موجود انجام مي‌شد، اما با وجود نياز به اصلاحات، تبديل خلافت موجود عربستان بر پايه رايزني با خاندان سلطنتي به حکومت مطلقه، اصلاحات نيست و دستگيري شاهزادگان ثروتمند و مصادره اموالشان، فساد را از بين نمي‌برد و برنامه اصلاحات او، تنها غرور پيش از سقوط است.

پيامدها در سياست خارجي عربستان در چهار دهه پس از انقلاب اسلامي ايران از پارادايم موازنه‌سازي قوا در نظام بين‌المللی در برابر ايران استفاده کرده است. براين‌اساس، رياض در سال‌هاي اخير بيشترين خريدهاي تسليحاتي را داشته و ميلياردها دلار براي تسليحات به کشورهاي غربي، به‌ويژه ايالات ‌متحده پرداخته است. همچنين موازنه‌سازي عربستان در برابر ايران، منجر به ايجاد الگوهاي دوستي و دشمني جديدي در منطقه شد که رياض را که سال‌ها متحد اصلي ايالات ‌متحده در منطقه بود، در صف متحدان تل‌آويو به‌ عنوان مهم‌ترين دشمن منطقه‌اي ايران نيز قرار داد. حتي تغيير در الگوهاي دوستي و دشمني براي سعودي‌ها تا آنجا پيش ‌رفت که با برخي متحدان سابق خود نیز وارد نزاعي با پايان نامعلوم شدند. قطع روابط با قطر که يکي از اعضاي شش‌گانه شوراي همکاري خليج‌فارس بود و تحريم همه‌جانبه اين کشور، شوراي همکاري خليج‌فارس را که مهم‌ترين تکيه‌گاه سعودي‌ها در چهار دهه گذشته بوده، در معرض فروپاشي قرار داده است. هرچند پيش از اين نيز اين شورا به‌ دليل ضعف‌هاي ساختاري و سيطره عربستان بر آن، ناکارآمدي‌هاي خود را نشان داده بود و ناهم‌گرايي مزمن بين کشورهاي عضو در چهار دهه عمر آن وجود داشت، اما به ‌نظر مي‌رسد دشمني آشکار عربستان و امارات و بحرين با قطر آغازي بر فروپاشي اين شورا باشد.

تشکيل محور پنهان سال 1396 مقارن با نخستين ماه‌هاي استقرار دونالد ترامپ در کاخ سفيد بود که منجر به تشديد مواضع ضدايراني عربستان شد. مواضع ضدايراني عربستان در زمان اوباما با توجه به سياست خارجي انزواگرايانه او در قبال خاورميانه، تا حدي سعودي‌ها را از حمايت همه‌جانبه در ماجراجويي‌هاي منطقه‌اي مأیوس کرد و در مواردي حتي باعث رنجش سعودي‌ها شد، اما شعارهاي انتخاباتي افراط‌گرايانه ترامپ در برابر ايران و به‌ویژه تهديد توافق هسته‌اي، اعتمادبه‌نفس تازه‌اي به آل‌سعود داد که پس از اولين سفر خارجي ترامپ به عربستان در بهار 96 قوت گرفت و با دست‌ودلبازي‌هاي دلاري عربستان در قبال قراردادهاي تسليحاتي و نفتي براي ترامپ به اوج رسيد. هم‌گرايي آمريکا با رياض براي تحت فشار قرار‌دادن تهران تا جايي پيش رفت که در 15 دسامبر 2017 نيکي هيلي، نماينده آمريکا در شوراي امنيت، در اقدامي بي‌سابقه، قطعات بزرگي از يک موشک منهدم‌شده را برای خبرنگاران به نمايش گذاشت و ادعا کرد اينها قطعاتي از موشک‌هايي هستند که عربستان به آمريکا امانت داده تا نشان دهد که از ايران به يمن سلاح ارسال شده است. با شدت‌گرفتن خصومت عربستان عليه ايران که به نظر مي‌رسيد به دليل احساس ناکامي ناشي از شکست طرح‌هاي خود در عراق و سوريه و بازگشت ثبات به اين کشورها بوده، گرايش رياض به سوي تل‌آويو که پيش از اين در سال‌هاي گذشته سر زبان‌ها بود، با درز خبرهايي از سفر محرمانه محمد بن‌سلمان به اسرائیل بيشتر آشکار شد. شناسايي بيت‌المقدس به‌ عنوان پايتخت صهيونيست‌ها از سوي رئيس‌جمهور آمريکا در اوايل دسامبر 2017 و سکوت رضايت‌گونه عربستان از آن و رفتارشناسي عربستان و موضع‌گيري‌هاي ممتنع و نرم مقامات سعودي در برابر اين اقدام که خشم مسلمانان جهان را برانگيخت از یک سو و اظهارات مقامات برخي از کشورهاي عرب درباره نقش محمد بن‌سلمان در فرايند حمايت از اهداف صهيونيست‌ها به‌خصوص پايتختي قدس از سوي ديگر، نشان از همسويي سعودي‌ها با صهيونيست‌ها براي مقابله با ايران دارد. حتي برخي مقامات اسرائيلي در توجيه حمايت عربستان از خود، ضرب‌المثل دشمنِ دشمنِ من، دوست من است را به‌وضوح به کار برده‌اند. با اينکه اين رسانه‌ها بر مخالفت ترامپ با هرگونه تجاوز نظامي به قطر تأكيد مي‌کردند، سعودي‌ها پس از نشست‌هاي متعدد و معاملات ميلياردي با رئيس‌جمهور ايالات متحده، خود را براي انجام هر عملي در منطقه آزاد مي‌ديدند. بر‌همين‌اساس، سعودي‌ها فتيله جنگ در يمن را بالا برده و به اعتراض‌هاي جهاني در قبال کشتار مردم در اين کشور و شرايط انساني فاجعه‌بار در آن توجهي نکردند. ديگر اقدام منطقه‌اي عربستان، بحران حريري و اجبار او به استعفا بود؛ آنچه مي‌توانست لبنان را به بحران سياسي و امنيتي سختی وارد کند. اگرچه به دليل ساختار دموکراسي اجماعي لبنان و پرهيز جريان‌هاي سياسي لبناني از تنش، تاکنون اقدامات بن‌سلمان در لبنان بی‌نتیجه مانده است.

پيامد رفتار عربستان در جهان اسلام عربستان ميزبان مهم‌ترين اماکن اسلامي در مکه و مدينه است. وجود خانه خدا در شهر مقدس مکه و مرقد مطهر حضرت رسول(ص) در مدينه و ساير اماکن مربوط به تاريخ اسلام در اين کشور، به عربستان جايگاه ويژه‌اي در جهان اسلام بخشيده است. بنابراین حراست از شأن چنين جايگاهي نيازمند سبک و سياق حکومتي و رفتاري است که هم شئونات دين مبين اسلام را رعايت کند و هم در جهت هم‌گرايي دنياي اسلام حرکت کند. هرچند سعودي‌ها در دهه‌هاي گذشته برای حفظ شئون و جايگاه خود ملاحظات حداقلي را داشتند، اما پس از فرورفتن این کشور در نزاع‌هاي منطقه‌اي که عموما خود محرک آن بوده‌ است، رفتار عربستان به صورت آشکار به سوي اختلاف‌افکني ميان کشورهاي مسلمان و تضعيف هم‌گرايي اسلامي در برابر صهيونيست‌ها و متحدان آمريکا قرار گرفته است. سعودي‌ها در سال‌ها گذشته به حدي افراط کرده‌اند که اکنون مجري سياست اختلاف‌افکني آمريکا و بلوک غرب در منطقه شده‌اند. حتي در جريان برگزاري اجلاس سران کشورهاي عضو همکاري اسلامي برای بررسي فرمان ترامپ در به‌رسميت‌شناختن بيت‌المقدس به پايتختي اسرائيل که اواسط دسامبر در ترکيه برگزار شد، هيئت عربستاني در سطحي پايين‌تر از وزير خارجه شرکت داشت که نشان از بي‌اهميت‌بودن مسائل مهم جهان اسلام براي سعودي‌هاست.

فرجام سخن پس از آغاز اصلاحات در عربستان که به نظر مي‌رسد از سوي وليعهد جوان با مشت آهنين صورت مي‌گيرد، برآورد پيامدهاي آن همچنان در ابهام قرار دارد؛ به‌ویژه که در عربستان به ‌عنوان کشوري با حکومت متمرکز، بدون آزادي‌هاي مدني و تشکل‌هاي سياسي غيرحکومتي و نبود رسانه‌هاي مستقل و آزاد، گردش اطلاعات دقيقي از بازتاب‌هاي سياسي و اجتماعي اقدامات اصلاح‌گرایانه محمد بن‌سلمان وجود ندارد. ازاين‌جهت، با وجود نهادهاي قدرتمند مذهبي که بخشي از آنان همچنان گرايش به تندروي دارند، نمي‌توان ارزيابي دقيقي از آينده اصلاحات صورت‌گرفته در عربستان داشت. ضمن اينکه اصلاحات انجام‌شده بدون تغيير در زيرساخت‌هاي سياسي و اقتصادي انجام مي‌شوند. براي تغيير واقعي، نياز به ايجاد ساختارهاي متناسب با اصلاحات است که زيربناي اصلاحگري تلقي مي‌شود. ايجاد پارلمان با انتخاب نمايندگان واقعي مردم در يک انتخابات آزاد، وجود قوه قضائيه مستقل براي رسيدگي قانوني و نه صرفا نمايشي به فساد، وجود قوه مجريه پاسخ‌گو و وجود رسانه‌هاي آزاد که نماينده افکار عمومي در پيگيري مطالبات مردم باشند، لازمه ارزيابي نتايج اصلاحات واقعي است. حتي درصورتي‌که حکومت کنوني عربستان به يک پادشاهي مشروطه تبديل شود نيز سازوکار مترتب بر آن همان خواهد بود که در نظام تفکيک قوا وجود دارد. درحالي‌که آنچه با عنوان اصلاحات در عربستان جريان دارد، ترکيبي از اشاعه آزادي‌هاي فردي به‌ویژه آزادي‌ براي زنان و مقابله با بخشي از علماي مذهبي تندرو از يک ‌سو و دستگيري‌هاي گسترده شاهزادگان و ثروتمندان وابسته به سلطنت از سو‌ی دیگر است که چندان پايه‌هاي قانوني آن روشن نيست. درواقع در مقايسه با اصلاحات واقعي‌ای که گفته شد، چنين اقداماتي نوعي ظاهرکاري است که نمونه‌هاي آن در چهار دهه گذشته نيز در قالب‌هاي ديگر ديده ‌شده و چه‌بسا چنين اقداماتي نه‌تنها منجر به اصلاحات نشود، بلکه نارضايتي‌هاي تازه را در پی داشته باشد و منجر به توليد ناراضيان خطرناک‌تري شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.