سال دشوار برجام
کوروش احمدي.کارشناس روابط بينالملل
مذاکرات هستهاي که بين ايران و گروه 1+5 به بهترين شکل ممکن در چارچوب منافع ملي کشور انجام و در تير 1394 نهايي شد، متأسفانه با شروع رياستجمهوري ترامپ در بهمن 1395 در معرض تهديد قرار گرفت. اين توافق که بر مبناي برد- برد استوار است، قرار بود از يک سو نگراني غرب درباره برنامه هستهاي ايران را برطرف کند و از سوي ديگر، به بخشي از تحريمها که در فاصله 2009 تا 2012 بر اقتصاد ايران تحميل شده بود، خاتمه دهد و عادیسازی روابط اقتصادي ايران با جهان خارج را ممکن کند. اما پيروزي ترامپ بر کلينتون، پيشبينيها را بهطور اساسي درباره برجام دگرگون کرد. هرچند میشد پيشبيني کرد که در صورت پيروزي کلينتون نيز تنش بين ايران و آمريکا بر سر مسائل منطقهاي، برنامه موشکي و حقوق بشر شدت گيرد. برجام همواره يکي از مشغلههاي دائم دونالد ترامپ در دوره مبارزات انتخاباتي و نيز دوره یکساله رياستجمهوري او بوده است. خصومت ريشهدار او با اوباما و عزم او برای معکوسکردن همه دستاوردهاي رئيسجمهور سابق، يکي از دلايل توجه غيرعادي او به برجام است. علل ديگري مانند تکيه او به محافظهکاران افراطي در جناح راست حزب جمهوريخواه، مسيحيان انجيلي و راست مذهبي که حدود 30 درصد بدنه رأي آمريکا را تشکيل ميدهند، از ديگر دلايل اصلي خصومت او با برجام و ايران است. او از ابتدا واقف بود که توفيق او در مبارزات انتخاباتي و در دوره رياستجمهوري و نيز در انتخابات بعدي موکول و مشروط به حمايت اين بلوک رأي است. برجام صرفنظر از منافع يا مضار آن و حتي صرفنظر از اينکه محتواي آن چيست، همواره به دو دليل مورد نفرت اين بلوک رأي و بهتبع آن شخص ترامپ بوده است؛ نخست اينکه از معمار آن يعني باراک اوباما نفرت دارند و دوم و شايد مهمتر اينکه اين بلوک رأي به دلايل عمدتا مذهبي، بهشدت طرفدار اسرائيل است و ايران را مظهر «پادشاهي شر» ميداند که در «آخر زمان» بايد به دست «پادشاهي خير» نابود شود. به اين دلايل ترامپ براي کمک به جذب اين پايگاه رأي، همواره تندترين شعارها را عليه برجام داده؛ بدون اينکه چندان به محتواي آن توجه داشته باشد. در شرايطي که ترامپ همواره بهشدت از سوي بخش اعظم رسانههاي آمريکا محل انتقاد بوده و محبوبيت او به نحوي بيسابقه براي يک رئيسجمهور در سال اول رو به کاهش داشته، بیشازپیش موجب اصرار او بر حفظ اين پايگاه رأي شده است. نهتنها حمله او به برجام، بلکه اقدامات ديگر او مانند شناسايي قدس به عنوان پايتخت اسرائيل، خروج از معاهده پاريس، اقدامات ضدمهاجرت، کاهش مالياتها براي ثروتمندان و... همه در درجه اول متوجه حفظ اين پايگاه رأي بوده است. اهميت اين امر تنها از نظر تلاش براي داشتن بخت انتخاب مجدد در سال 2020 نيست، بلکه رويگرداني اين پايگاه رأي از ترامپ، حتي ميتواند به جمهوريخواهان فرصت و جرئت جداشدن بيشتر و قطعي از او را بدهد و حتي امکان تکميل دور اول رياستجمهوري او را نيز به مخاطره بيندازد. در چنين شرايطي، اگرچه در نهايت ترامپ گام آخر را در 12 ژانويه 2018 با صدور اولتيماتومي عليه برجام برداشت؛ اما با وجود تمايلش نتوانست در سال اول رياستجمهورياش اقدامي عملي در راستای خروج از برجام انجام دهد. انسجام برجام، حمايت شديد متحدان اروپايي و افکار عمومي از آن و نيز بيميلي مقاماتي در دولت او و برخي از سناتورهاي ميانهرو جمهوريخواه و نداشتن آلترناتيو ديگري در برابر برجام، به عنوان موانعي عمده در مقابل ترامپ قرار داشتند؛ اما اين عوامل موجب عقبنشینی او نشدند. با توجه به انگيزههاي سياسي نيرومند در ترامپ براي نابودي برجام، براي او بسيار دشوار بود که مطابق قانون INARA هر سه ماه یک بار پايبندي ايران به برجام و سازگاربودن آن با منافع ملي آمريکا را تأييد و هر 120 يا 180 روز یک بار تعليق قوانين تحريمي عليه ايران را تمديد کند. همزمان، ابهام درباره آينده برجام و بيتصميمي ترامپ دراينباره، باعث نبودِ اطمينان به آينده و از اين طريق بلاتکليفي درباره کار اقتصادي با ايران براي طيفي از شرکتها و بانکهاي بينالمللي شده است. دولت ترامپ در سال گذشته کوشيد از طريق ادعاي نقض روح برجام از سوی ايران و انجامندادن برخي اقدامها يا اتخاذ مجموعهاي از سياستها، بر نگراني کشورها و شرکتها از کار با ايران افزوده و به بيثباتي و ابهام در اين زمینه دامن بزند. در اين رابطه، آمريکا برخلاف نص برجام (بندهاي 26 تا 29) کوشيد مانع عاديشدن روابط اقتصادي ايران با جهان شود و به تعهدي که آمريکا در اين بندها براي توضيح و تشريح برجام براي شرکتهاي بينالمللي و دادن اطمينان به آنها براي کار با ايران در حوزههاي مجاز بر عهده داشت، بياعتنا بماند. درهمينباره، آمريکا کوشيد با افزودن بر تعداد شرکتهاي تحت تحريم در حوزههاي غيرهستهاي، فشار بر ايران را ادامه دهد و اين تصور را در ذهن فعالان اقتصادي بينالمللي زنده نگه دارد که ايران همچنان هدف اعمال ايذايي و تحريمي از سوي آمريکا است. درباره تلاش ترامپ براي اتخاذ سياست مشخصي در قبال برجام، باید گفت که او دو بار در نيمه آوريل و نيمه جولاي 2017 ضمن تلاش براي نمايش اکراه شديد خود، اقدام به تأييد پايبندي ايران به برجام و تأييد قرارداشتن آن در راستاي منافع امنيت ملي آمريکا کرد. اين اقدام بار اول همراه با ابلاغ دستوري به شماري از دواير دولت فدرال براي انجام بررسيهايي با هدف تدوين يک استراتژي جامع عليه ايران بود که در اواسط اکتبر و همزمان با سومين نوبت اعلام نظر رئيسجمهور درباره برجام اعلام شد. ترامپ در سخنراني 13 اکتبر خود درباره برجام، مشخص کرد که اولا پايبندي ايران به برجام را تأييد نميکند و اين توافق را در راستاي منافع امنيت ملي آمريکا نميداند و ثانيا به نحوي غيرمسئولانه در پي شروع دور جديدي از ماجراجوييها در منطقه است. او بهاينترتيب کوشيد خود را از زجر ناشي از اجبار به موضعگيري هر سه ماه یک بار درباره برجام، رها کند و ضمن پيگيري منافع سياسي خود در داخل، تصميم درباره اعاده يا ادامه تعليق تحريمهاي هستهاي ثانويه عليه ايران را به کنگره بسپارد. در اين زمينه مهم، او تنها به اين کليگويي بسنده کرد: «اگر کنگره برجام را اصلاح نکند، من آن را لغو خواهم کرد»، البته مشکل ترامپ بهاینترتیب نميتوانست حل شود؛ چراکه او بايد تا قبل از نيمه ژانويه 2018 درباره تمديد تعليق بخشي از تحريمها تصميم ميگرفت. مواضع ترامپ در همين حد، گامي ديگر در راستاي پيشبرد سياست ايجاد تزلزل و ابهام درباره تداوم برجام با هدف ايجاد ترديد در شرکتهاي بينالمللي براي کار با ايران بهشمار رفت. اين سياست، اگرچه سرعت روند عاديسازي روابط اقتصادي ايران با جهان خارج را کُند کرده؛ اما نتوانسته آن را مختل کند. در شرايط جديد، کنگره مطابق قانون INARA «ميتوانست» در ٦٠ روز درباره آينده تحريمهاي هستهاي عليه ايران تصميم بگيرد. همزمان با اين سخنراني ترامپ، کاخ سفيد بيانيهاي با عنوان «راهبرد جديد ترامپ درباره ايران» منتشر کرد که در آن از تلاش براي خنثيکردن «نفوذ بيثباتساز ايران و جلوگيري از تجاوزاتش» در منطقه، به عنوان محور اصلي مرکز توجه آمريکا سخن رفته و بر تلاش براي «احياي ائتلاف سنتي آمريکا» و مقابله با سپاه پاسداران و برنامه موشکي ايران تأکید شده بود. همزمان با سخنراني 13 اکتبر ترامپ، طرحي در کنگره از سوی باب كوركر، سناتور ميانهرو جمهوريخواه و تام كاتن، سناتور تندرو جمهوريخواه، در دستور کار قرار گرفت. هدف اين طرح، «قويتر»كردن برجام از طريق دائميكردن محدوديتهاي اعمالشده بر برنامه هستهاي ايران، درنظرگرفتن سازوكاري براي اعاده خودكار تحريمها درصورتیکه زمان گريز هستهاي ايران به كمتر از يك سال كاهش يابد، تقويت توانايي آژانس براي راستيآزمايي برجام، محدودكردن توسعه سانتريفيوژهاي پيشرفته ايران و تغيير در الزام رئيسجمهور به اعلام پايبندي ايران به برجام هر سه ماه يك بار بود. تمركز روي اين طرح، به اين معني بود که اعاده تحريمهاي هستهاي عليه ايران در ٦٠ روز مطابق قانون INARA هیچگاه در دستور كار قرار نداشت. در چنين زمينهاي، در نهايت ترامپ در اولتيماتومي در 12 ژانويه از کنگره خواست قبل از سررسيد بعدي تمديد تعليقها (12 مي)، با تصويب قانوني، چهار تغيير عمده در برجام ايجاد کند و از اروپا نيز خواست از طريق يک «توافق تکميلي» در راستای اعمال «تحريمهاي چندجانبه جديد» عليه ايران اقدام کنند. تغييرات مدنظر ترامپ، عبارتاند از: دسترسي فوري بازرسان به اماکني که درخواست ميکنند، کمنشدن فاصله ايران با ساخت يک بمب اتمي، دائميشدن محدوديتهاي برنامه هستهاي ايران و اينکه برنامه موشکي و برنامه هستهاي ايران جزئي از يک کل بهشمار آيند و در صورت ادامه برنامه موشکي، ايران تحت تحريمهاي سخت قرار گيرد. در بيانيه ترامپ، خواسته شده که تبعيتنکردن ايران از سه مورد اول، موجب اعاده خودکار تحريمها شود و تهديد شده است در غير اين صورت، او اقدام به خارجکردن آمريکا از برجام خواهد کرد. در بيانيه ترامپ سخني از مذاکره با ايران نرفته و اين به آن معني است که ترامپ از آنچه اروپا نسبت به پذيرش آن اکراه داشت؛ يعني مذاکره مجدد درباره برجام فراتر رفته است. در بيانيه، نقشي نيز براي روسيه و چين در نظر گرفته نشده؛ يعني قالب 1+5 نيز ناديده گرفته شده است. آنچه ترامپ در بيانيه خود مدنظر دارد، نوعي سازوکار ماشه است؛ يعني صرف مخالفت ايران با مثلا انجام بازديدي از سوی بازرسان يا آزمايش موشکي و...، به معناي ازسرگيري خودکار تحريمها خواهد بود. ازآنجاکه خواستههاي ترامپ مستلزم تغيير برجام است، تحقق آنها به دلايل زير ميتواند با مشكلاتي در كنگره و نزد اروپايیها مواجه شود: ١- تأمين نظرات ترامپ مستلزم تصويب طرح جديدي است كه مطابق آيين كار سنا و نياز به عبور از سد آبستراكسيون دموكراتها، به حداقل ٦٠ رأي احتياج دارد؛ يعني براي اين منظور حداقل 9 سناتور دموكرات نيز بايد به 51 سناتور جمهوريخواه بپيوندند. در سپتامبر ٢٠١٥ كه جمهوريخواهان ٥٤ كرسي در سنا داشتند، تنها چهار دموكرات در مخالفت با برجام به آنها پيوستند. با توجه به اکراه دموكراتها از نقض برجام، تاكنون نشانهاي حاكي از همكاري هيچ دموكراتي با جمهوريخواهان ديده نشده است؛ خاصه آنكه چهار سناتور دموكراتي كه در سپتامبر ٢٠١٥ عليه برجام رأي دادند؛ يعني شومر، منندز، كاردين و منچين، اكنون با بقيه دموكراتها همسو هستند. از طرفي، دموکراتها همواره بر همراهي متحدان اروپايي تأكيد داشته و تصريح کردهاند بدون رضايت سه کشور اروپايي حاضر به اقدامي عليه برجام نيستند. ٢- سه کشور اروپايي و نيز نماينده سياست خارجي اتحاديه اروپا همواره بر لزوم حفظ برجام تأكيد داشته و به علت همجواری با خاورميانه و انواع تهديدها از اين ناحيه، آن را در درجه اول براي امنيت اروپا ضروري ميدانند. از طرفي، اروپا در موقعيت بسيار دشواري قرار دارد. حجم روابط اقتصادي اروپا با ايران در مقايسه با حجم روابط اقتصادي اروپا با آمريکا بسيار ناچيز است، بهعلاوه، اروپا که همواره به چتر دفاعي آمريکا نياز داشته، در چند سال اخير به دلیل فعاليتهاي نظامي روسيه در شرق اروپا و سوريه، نياز بيشتري به همکاري امنيتي با آمريکا احساس ميکند. در نتيجه، با توجه به مواضعي که اروپا در چند ماه گذشته درباره برنامه موشکي و فعالیتهای منطقهاي ايران و مسئله حقوق بشر اتخاذ کرده، ظاهرا اميدوارند از طريق مماشات با ترامپ و اقداماتي عليه ايران در اين حوزهها، رضايت او را براي حفظ برجام کسب کنند. بعد از اولتيماتوم ترامپ، سه کشور اروپايي حدود 10 روز عمدتا ساکت بودند و در نهايت پذيرفتند از طريق يک گروه کاري، با نمايندگان دولت آمريکا درباره موضوعات مرتبط به ايران مذاکره کنند. اکنون مشکل اروپا اين است که چه با ترامپ برای تغيير برجام همکاري کند، چه همکاري نکند، حاصل آن فرق چنداني نخواهد داشت. طنز موضوع اين است که ترامپ درواقع از کنگره و اروپا ميخواهد که يا با او همدست شده و برجام را نابود کنند، يا او خود بهتنهایی برجام را نابود خواهد کرد. امروز اهميت حفظ برجام فراتر از نفس برجام است. مسئله اين است که آيا اروپا ميخواهد يا ميتواند در برابر رفتار خارج از هنجارهاي دنياي متمدن مقاومت کند يا خير. اروپا نبايد از ترس خروج آمريکا از برجام، خود شريک جرم در لغو برجام شود. ٣- مشكل بزرگ ديگر، اختلافاتي است كه بين جمهوريخواهان كنگره بر سر نحوه برخورد با برجام وجود دارد. شماري از سناتورهاي میانهرو مانند سناتور کورکر، رئيس کميسيون سياست خارجي سنا و نيز مككين، گراهام و... ضمن اينکه با ترامپ اختلافاتي دارند، معتقد به لزوم کار با دموكراتها و نيز جلب رضايت اروپا هستند. رابطه پرتنش بين ترامپ و تعدادی از جمهوريخواهان شاخص در سنا مانند كوركر، مككين، ليندزي گراهام، جف فليك، مككانل، موركوفسكي و... از ديگر عواملي است كه كار ترامپ را با كنگره دشوار ميكند. كوركر كه بايد نقشي محوري در بسيج همه گرايشها در كنگره براي تأمين نظرات كاخ سفيد بازي كند، روابط پرتنشي با ترامپ دارد كه در توييتهاي توهينآميز مبادلهشده بين آنها انعكاس يافته است. 4- بخش عمدهاي از مقامات دولت فدرال و نخبگان سياست خارجي آمريکا نيز مخالف خروج یکجانبه آمريکا از برجاماند. نظاميان اطراف ترامپ، ضمن اينکه به علت سابقه حضور در منطقه، دشمن ايران محسوب ميشوند؛ اما معتقد به مقابله با ايران از طرق ديگر و خودداري از خروج از برجام بدون هماهنگي با دموکراتها و نيز متحدان اروپايي هستند. تنها مقاماتي که «وفادار به شخص ترامپ» خوانده ميشوند، موافق خروج یکجانبه از برجاماند. با وجود موانع یادشده، عزم ترامپ را برای خروج از برجام بايد جدي گرفت. به اين دليل سال 1397 سال دشواري براي برجام خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.