باورهایی از گذشته
موضوعاتی مانند باور به جن، چشم بد، نفرین و سوگند و چگونگی مقابله با این گزندها در باورهاي اسلامي باقيمانده از دوران قبل از اسلام است. ادوارد وسترمارك انسانشناس سرشناس قرن نوزدهم در اثر خود «بازماندههایی از فرهنگ دوران جاهلی در تمدن اسلامی» كه اينك به قلم علي بلوكباشي به فارسي ترجمه شده با رمزگشایی از مفاهیم نقشهای نمادین و طرحهایی چون پنجه و چشم در آثار باستاني، بسیاری از زمینههای اعتقادی و باورهای مردم را توضیح داده و روشن کرده است. این کتاب حاصل پژوهشهای میدانی و کتابخانهای نویسنده در فرهنگ رفتاری و عقاید و باورها و مناسک دینی و سنتی گروهی از مسلمانان جهان بهویژه مسلمانان بربرهای آفریقای جنوبی است. نویسنده با دیدگاهی جامعهشناسانه و انسانشناسانه به آمیختگی فرهنگها و تاثیرات آنان پرداخته است. ادوارد وسترمارک، فیلسوف، جامعهشناس و انسانشناس فنلاندي در قرن نوزدهم و بيستم بود كه كتابها و مقالات علمي و تحقيقي فراواني در موضوعهاي گوناگون، بهويژه ازدواج، علم اخلاق، دين، باورها و آيينهاي ديني از او بهجا مانده است. شماري از آثار او در زمره كتابهاي مهم حوزه انسانشناسي بهشمار ميآيند. كتاب «تاريخ ازدواج انسان» كه به چندين زبان ترجمه شده از جمله اين آثار است. وسترمارك در اين كتاب نظريه هرجومرج جنسي در ميان گروههاي انسانهاي اوليه را رد ميكند و اعتقاد دارد كه تكهمسري شكل اصلي ازدواج در ميان مردمان دوران باستان بوده است. کتاب حاضر اولين ترجمه از آثار اين نويسنده به فارسی محسوب ميشود. این اثر مجموعهای از درسگفتارهای وسترمارک در زمان تدریس در دانشگاه لندن است که پس از تهیه و گردآوری در ۱۹۲۶، در دو جلد به نام «آئین و باور در مراکش» به چاپ رسانده است. او پس از چند سال همین اثر را در قالبی نوین در بهار سال ۱۹۳۳ چاپ و منتشر کرد. وسترمارک در این اثر فرهنگ، رفتارها، عقاید، باورها و مناسک دینی مردم مراکش را پس از ورود و گسترش اسلام در سرزمینهای آفریقای شمالی و گرایش مردم آفریقا بهویژه بومیهای بربر به اسلام با استناد به سندهای معتبر کتبی و پژوهشهای میدانی بررسی کرده است. وسترمارک آمیختگیهای فرهنگ این مردم در برخی عرصههای رفتاری، اعتقادی و مناسکی را با پارهای از عناصر بازمانده فرهنگی شرکآمیز اقوام و قبایل روزگاران پیشین مورد توجه و بررسی قرار داده است. پژوهش او در مراکش بیشتر در زمینه دین، عقاید و مناسک مذهبی و اعمال جادویی مردم آن سرزمین، بهویژه مردم قبایل بربر، متمرکز بوده است. وسترمارک کوشیده است تا به شماری از بازماندههای سنتهای کهن قبیلهای و رفتارها و باورها و اعمال شرکآمیز دوره جاهلی اعراب و بربرها دست یابد که با اسلامآوردن مردم آن دیار از میان نرفته بودند و هنوز هم میتوان این باورها و اعمال آمیخته با فرهنگ بومی و اسلامی دوره جاهلی را در میان ایشان مشاهده کرد. کتاب وسترمارک از کتابهاي مهم کلاسیک جهان در جامعهشناسی و فرهنگپژوهی است که با استفاده از منابع ارزشمند به زبانهای مختلف و مطالعات میدانی در طول سالها اقامت وی در مراکش گرد آمده است. این کتاب از منابع تحقیقی- تطبیقی معتبر در انسانشناسی دین و از اسناد مهم مورد استفاده پژوهشگران در زمینه مردمنگاری فرهنگ و دین و مذاهب بوده است. مترجم در مقدمه خود تلاش کرده خواننده را با نويسنده و آثار وسترمارك و جامعه مسلمان مراکش و اقوام بربر، خاستگاه قومی و تاریخی، ویژگیهای فرهنگی و زبانی و سازمان اجتماعی و فرهنگی و سیاسی قبایل بربر آشنا سازد. همچنين در جايجاي کتاب حواشی و تعلیقات مفصلی آورده كه شامل پژوهشی تطبیقی میان فرهنگ عرفی جامعه سنتی مسلمان ایران با فرهنگ بومی جاری در جامعه مسلمان مراکش درباره برخی رفتارها و باورها و آداب و سنتها و آیینهای مشترک میان مسلمانان ایران و مراکش است. افزودههای مترجم بر این موضوعات در بخشهای ششگانه تعلیقات، کتابشناسی تعلیقات، و واژهنامه و نمایه موضوعی بر غنا و ارزش علمی این کتاب افزوده است. جن، چشم بد (یا چشمزخم)، نفرین و سوگند، قداست و فراگیری و مظاهر آن از جمله مهمترين مضاميني هستند كه در كتاب مورد بررسي قرار ميگيرند. نويسنده در اين زمينه به گرایشهای شرکآلود اعراب در زمان ظهور اسلام، و همچنین به باورها و اعمال رایج در سرزمینهایی میپردازد که اسلام در آنها راه یافت. نويسنده در بخشی دیگر به بررسی و تحلیل مفاهیمی چون نفرین و سوگند، برخی رفتارهای اجتماعی چون مهماننوازی و در کنار آن حفاظت از پناهجو و باورهایی درباره پیمانبستن و اهمیت آن میان مردم، پرداخته است. اهمیت مبحث قداست سبب شده است تا مؤلف در بخش دیگر کتاب به موضوع قداست از منظر مظاهر و حساسیتهای اجتماعی باورمندان به این مقدسات بپردازد. وسترمارک در بخش آخر کتاب به شرح بقایایی از فرهنگ بربر و رومی میپردازد که در برخی از آیینهای اسلامی رسوخ کرده است. از میان آنها میتوان به مناسک معمول سال نو، مناسک آتش و آب در عاشورا نزد مسلمانان تونس، مراکش و هند، و سایر بایدها و نبایدها و باورها در برخی مناسک و آراء مؤلف درخصوص خاستگاه این مناسک و جشنها اشاره کرد. از نقاط قوت کتاب، نمونهها و مثالهایی است که وسترمارک در رابطه با موضوعات کتاب بیان کرده است. ارائه طرحها و تصاویر مختلف درباره موارد مختلف و ذکر واژهها و اصطلاحات مربوط به مراسم مختلف و جشنها از دیگر ويژگيهاي كتاب است. او نشان ميدهد كه شماري از رفتارهاي فرهنگي و مناسك آیيني و اعتقادات و باورهايي كه در ميان كنشورزان مسلمان قبايل بربر سرزمين مراكش رواج دارد، ريشه در فرهنگ اسلامي ندارند و با روح و ايمان اسلامي ناسازگار به نظر ميآيند و با فرهنگ شركآميز پيشين قبايل بربر و عربهاي دوره جاهلي پيوند دارند. شماري از اين دسته عناصر فرهنگي شركآميز فقط با رنگ و جلاي ديني قادر به بقا و ادامه حيات خود بودهاند. همچنين وسترمارك نشان ميدهد كه هرچند اين مجموعه عناصر شركآميز ارتباطي به فرهنگ اسلامي ندارند و حتي در تقابل و تناقض با آموزشها و ارزشهاي اسلامي قرار دارند ولي در زندگي مردم كاربرد همگاني داشته و كموبيش نافذ و اثرگذار بودهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.