نگاهی به فعالیتهای بینالمللی تئاتر در ایران
بودجه اندک و نیاز مبرم
مجید گیاهچی
پیش از آنکه به مطلب اصلی بپردازم، لازم است به مقدمهای اشاره کنم که نهتنها بیارتباط به مبحث اصلی نیست، بلکه تأثیری مستقیم بر آن و تمام دیگر مسائل مبتلابه تئاتر ایران دارد: موضوع و پرسش نگاه و باور زمامداران و سیاستگذاران به هنر و تئاتر و جایگاه این دو مفهوم نزد آنان است. برای آنکه بتوانیم به یک ارزیابی نسبی از این نگاه و باور دست پیدا کنیم، میتوان به چند شاخص توجه کرد. شاید یکی از سادهترین مسیرها ارزیابی این جایگاه از طریق بررسی بودجه و اعتبارات و زیرساختها باشد. در بودجه سالانه دولت و در نسبت با دیگر موضوعات، بودجهای اندک به هنر و تئاتر اختصاص یافته که همان هم محقق نمیشود و عموما تنها بخشی از این بودجه بسیار اندک تأمینشده، اختصاص مییابد. مسلما امروزه امکان سنجش نسبت بودجه کل و ردیفهای بودجه در کشور و در جهان وجود دارد، همچنانکه امکان سنجش نسبت امکانات و زیرساختها نسبت به جمعیت وجود دارد. ما در طول دهههای گذشته در حوزه هنر و تئاتر، شاهد ایجاد زیرساختهای متناسبی نبودهایم. همچنین اگر نمودار رشد بودجهها را مورد بررسی قرار دهیم خواهیم دید رشد بودجه تئاتر هم در نسبت با دیگر موضوعات از وضعیت متناسبی برخوردار نیست، بهشکلی که نهتنها رشد متناسب و متعارفی نداشته، بلکه در کمال حیرت گاه با کاهش هم روبهرو بوده؛ مثلا بودجه 17میلیاردی تئاتر در سال 1390، در سال 1393 به 10میلیارد تومان کاهش یافته است. یکی از اصلیترین حامیان فعالیتهای هنری و تئاتری در تمام دنیا که گاه و عمدتا در کلانشهرها نقشی پررنگتر از دولتهای مرکزی دارند، دولتهای محلی و شهرداریها هستند، درحالیکه نقش شهرداریهای ایران در حمایت از هنر و تئاتر کاملا نامشخص است و اگر در بودجههای دولت امکانی برای ارزیابی و قیاس و ردیفی برای بودجه تئاتر وجود دارد، در شهرداریها اساسا چنین ردیفی وجود نداشته و اساسا چنین وظیفهای را برای خود بهرسمیت نشناختهاند. این موضوع یکی از ریشههای کلاف سردرگم و هزار بازیگر مؤثر بر هنر و تئاتر است، البته بهدلایلی که شرح خواهم داد، وضعیت تئاتر حتی بیش از دیگر هنرها که در مهجوریت و محدودیت بودهاند، پیچیده و اسفناک است. این موضوع موجب شده علاوه بر آنکه در دورههای بسیاری مدیرانی ناآشنا به کار گمارده شدند، مدیرانی که بهسیاق تاریخی موجود در کشور ما خود را بینیاز از هر نوع مطالعه و مشورت و پاسخگویی دانسته و حتی مانع طرح پرسشها شده یا در صورت مواجهه با هر پرسشی آن را نادیده گرفتهاند، در جاهایی که بهشکلی استثنایی و بعید، مدیرانی لایق و آشنا به موضوع منصوب شدهاند هم نتوانند کاری از پیش ببرند و بدتر و غمانگیزتر از آن در هنگام پاسخگویی گاه بجا و در مواردی بیجا پشت این سپر مخفی شدهاند. از سوی دیگر این نگاه و تمامی اجحافات متأثر از آن موجب ازهمگسیختگی و اضمحلال مناسبات بین هنرمندان تئاتر شده است؛ هنرمندانی که بهدلیل محدودیتهای ناگزیر برای فعالیت، امکانی برای وحدت و پشتیبانی از یکدیگر نیافتند و لاجرم یا این عرصه را ترک کردند یا در بسیاری موارد چارهای جز اینکه در برابر دیگر هنرمندان قرار گیرند، نیافتند. شاید یکی از دهها دلیل چنین موقعیتی اقدامی بهنظر ساده باشد که پس از پیروزی انقلاب اتفاق افتاد و آن هم حذف نام «هنر» از انتهای وزارت «فرهنگ و هنر» بود. فرهنگ گستردگی و شمول همهجانبهای دارد و اگر بهقطعیت نگوییم تحقیقا، تقریبا هیچ موضوعی نیست که در زیرمجموعه فرهنگ قرار نگیرد. این شمول و آن حذف، بهانه و دلیل کافی در اختیار سیاستگذاران قرار داد تا بهکلی نسبت به هنر بیتوجهی و اجحاف کنند. آنچه تاکنون اظهار کردم کمابیش نهتنها مرتبط به تئاتر که مربوط به موضوع هنر بود، اما همانگونه که اشاره کردم وضعیت تئاتر پیچیدهتر و بهمراتب غامضتر بود. اگر نسبت به گسترش و توسعه هنر تردید و بیاعتمادی وجود داشت، این ویژگی و خصیصه تئاتر که بهعنوان هنری زنده، در لحظه تولید میشود و با مخاطب ارتباطی مستقیم و زنده برقرار میکند موجب شد که تردید نسبت به هنرها، درمورد تئاتر به یک قطعیت و بیاعتمادی کامل منجر شود. تا جایی که بهتدریج تمامی پشتوانهها و گذشته تئاتر اعم از هنرمندان و مدیران و استادان و تمامی دیگر تأثیرگذاران و دستاندرکاران تئاتر حذف شدند و گروهی تازه را به این میدانگاه کهن و باستانی وارد کردند؛ موضوعی که بیش از دیگر عرصهها به مشکلات تئاتر دامن زد. اما مشکل زمامداران و سیاستگذاران با تئاتر چه بوده و هست؟ عموما آنان تئاتر را با توجه به اجرای زنده و غیرقابلکنترل (البته مشابه آنچه آنان میپسندند) خطرناک و غیرقابلاعتماد دیدهاند و از بابت آن احساس خطر کرده، اجرای تئاترهای جدی را با مصالح جامعه و حفظ امنیت آن در تقابل یافتهاند، در حالیکه تئاتر نهتنها بحرانساز نیست که از قدیمیترین و مؤثرترین راههای کمک به مصالح جامعه و حفظ و برقراری امنیت پایدار است.اگر هماکنون بسیاری از زمامداران به برخی اشتباهات در گذشته اشاره و اذعان کردهاند، برخورد با تئاتر و عدماستفاده از امکانات و تواناییهای خارقالعاده آن، بیشک یکی از این خطاهای گذشته است. و اما در حوزه مسائل مرتبط به فعالیتهای بینالمللی تئاتر در ایران همان تردیدی که نسبت به هنر و تئاتر وجود داشته و دارد در حوزه تمامی فعالیتهای بینالمللی و از جمله فعالیتهای تئاتری و حتی بیش از آن هم بوده و هست. فعالیت بینالمللی تئاتر در ایران پس از سالها سکوت و ممنوعیت، محدود به اجرای چند گروه خارجی در دوره چندروزه برگزاری جشنواره تئاتر فجر است که در باب آن سخن بسیار است که در ادامه به آن خواهم پرداخت، اما پیش از آن مایلم به چند مسئله اشاره کنم: آیا کشوری را میشناسید که در سازمان ملل متحد فاقد کرسی باشد؟ تنظیم روابط بینالمللی و استفاده از ارتباطات و ظرفیتهای جهانی، همچنین دفاع از حقوق هر کشور از طریق سازمان ملل متحد انجام میشود. انستیتوی جهانی تئاتر (ITI)، تشکیلاتی مشابه سازمان ملل در حوزه مسائل مرتبط به تئاتر است، نماینده ایران در این سازمان که به ابتکار یونسکو پس از پایان جنگ جهانی و از سال 1948 فعالیتش را آغاز کرده، کیست؟ چرا نماینده تعیینشده، از سوی تشکیلات دولتی تئاتر به رسمیت شناخته و موفق به حضور در این تشکیلات نشده است؟ «مرکز ملی تئاتر ایران» که اساسنامهای هم با حضور منصور خلج، رضا خاکی، مسعود دلخواه، حمید مظفری، محمد یعقوبی، فرشید ابراهیمیان و مریم معترف در سال 1384 تدوین و منتشر کرد، چه شد؟ آیا تشکیلات دولتی یا صنفی تئاتر روابط بینالمللی دائمی و فعال دارد؟ در این صورت خروجی و نتایج چنین فعالیتی چه بوده؟ آیا در حوزه روابط بینالمللی و بهعنوان یکی از بهرهبرداریها نمیشد و نمیشود به معرفی الگوها و دستاوردهای فعالیت تئاتری از جمله در بخشهای دولتی، صنفی، خصوصی و... و همین بینالمللی پرداخت و با دراختیارگذاری این الگوها، هم امکان بهرهبرداری دیگر صاحبان فکر و اندیشه را فراهم کرد و هم تلاشی مستقل را برای دستیابی به الگویی بومی و متناسب برای تئاتر ایران سامان داد. با توجه به ارتباط تنگاتنگ روابط بینالمللی با جامعه دانشگاهی تئاتر، چه میزان از این رابطه تحقق پیدا کرده و از پتانسیلهای این ارتباط بهرهبرداری شده است؟ در همان حوزه محدود فعالیت بینالمللی که به اجرای چند گروه خارجی در جشنواره تئاتر محدود میشود، چه تعداد گروه شاخص تئاتری به ایران دعوت شدهاند؟ آیا نام و نشانی از این گروهها قبل و بعد از حضور در ایران در تئاتر جهان قابلردیابی است؟ آیا حداقل امکانی برای معرفی مناسب همین گروهها و انتشار یک کاتالوگ مناسب از فعالیت و نقش آنها در تئاتر امروز جهان وجود نداشته، آن هم در کشوری که با وجود مشکلات دسترسی به اطلاعات، کاتالوگهایی که 40 تا 50 سال پیش از حضور گروههای بینالمللی تئاتر در ایران منتشر شده همچنان قابلاعتنا و استناد است؟ در شرایط بحران اقتصادی و محدودیت منابع تئاتر و پرهزینهبودن دعوت از گروههای خارجی چه توجیهی برای هزینهکردن همان پول و بودجه و اعتبار اندک جامعه تئاتر برای دعوت از گروههای خارجی فاقد کیفیت و اعتبار که جز مواردی استثنایی بهجای اعتباربخشی به جشنواره و تئاتر ایران، حضور در جشنواره را به موقعیتی توریستی برای کسب اعتبار تبدیل کردهاند، وجود دارد؟ چند درصد گروههای خارجی که نمایشهایی در ایران اجرا کردهاند واجد سطح کیفی بیش از گروههای ایرانی بودهاند و ماحصل حضورشان در ایران برای جامعه تئاتر چه بوده؟ (فارغ از ماحصل آن برای مدیران موسمی تئاتر ایران که با اعلام ارقام حضور فلان تعداد گروه از بهمان تعداد کشور با پول و اعتبار جامعه تئاتر و بيتوجهي به این جامعه، پُز دادهاند). آیا در حوزه فعالیتهای بینالمللی تلاش شده تا از تعاملات و امکانات متقابل و مرسوم در جهان بهره ببریم، یعنی در ازای ایجاد امکان اجرای برخی گروههای خارجی در ایران، امکانی برای حضور متقابل گروهی ایرانی در آن کشور فراهم کردهایم؟ و بالاخره آیا مناسبتر نبود بهجای اجرای بیکیفیت و بینتیجه دهها گروه خارجی که تنها حسن آن سوءاستفاده آماری و ایجاد رضایت چند تن مدیر بالادستی است، با ایجاد امکان اجراهای طولانیتر و فرصت برقراری ارتباط مناسبتر جامعه تئاتر با تعدادی معدود گروه دارای اعتبار خارجی، رضایت جامعه تئاتر را جلب کرده و امکان بهرهبرداری و تأثیرپذیری مناسب تئاتر ایران را فراهم کرد؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.