|

زلزله و چالش‌هاي ثبت آن

اسماعيل فرزانگان. رئیس شبکه ملی شتاب‌نگاری زلزله ایران

نگاهی به تاریخ پرفراز‌و‌نشیب ایران نشان‌دهنده رویداد زمین‌لرزه‌های متعدد و ویرانگر در طول تاریخ آن بوده که متأسفانه تلفات انسانی فراوان و خسارات مالی گسترده از ویژگی‌های اصلی آنها بوده است. نظری به زمین‌لرزه‌های روی‌داده در 60 سال اخیر مانند زمین‌لرزه بویین‌زهرا (10 شهریور 1341 با بزرگای 7.2 و تلفات 25 هزار نفر)، زمین‌لرزه طبس (25 شهریور 1357 با بزرگای 7.4 و تلفات انسانی 18 هزار نفر)، زمین‌لرزه منجیل (31 خرداد 1369 با بزرگای 7.4 و تلفات 35 هزار نفر)، زمین‌لرزه بم (5 دی ماه 1382 با بزرگای 6.4 و تلفات بیش از 25 هزار نفر و زمین‌لرزه 21 آبان ماه 1396 سرپل‌ذهاب با بزرگای 7.3 و تلفات بیش از 570 نفر) نشان‌دهنده عمق فاجعه انسانی و اقتصادی گسترده‌ای است که رویداد زمین‌لرزه‌ها می‌تواند در این سرزمین بر جای گذارد. بدیهی است گسترش شهرنشینی مدرن در سال‌هاي اخیر و توسعه شهر‌های بزرگ در راستای گسل‌های لرزه‌زا و فعال، آسیب‌پذیری مناطق پرتراکم شهری را در مقابل این‌گونه زمین‌لرزه‌ها بیش از‌ ‌پیش آشکار می‌كند. راهکارهای اندیشیده‌شده در راستای کاهش خسارات ناشی از رویداد زمین‌لرزه‌ها می‌تواند در کوتاه‌مدت و بلندمدت منجر به کاهش تلفات و خسارات ناشی از رویداد این پدیده طبیعی شود. در این میان نقش مراکز تحقیقاتی به عنوان متولی و پرچم‌دار توسعه دانش در کشور جهت تهیه دستورالعمل‌های طراحی مقاوم سازه‌ها در برابر زمین‌لرزه، از جایگاه والایی برخوردار است. یکی از مهم‌ترین ابزارهای دانشمندان در مسیر شناسایی و مقابله با اثرات زمین‌لرزه‌ها، نصب شبکه‌های ثبت جنبش نیرومند زمین در مناطق لرزه‌خیز است که می‌تواند حرکات شدید زمین را که اصولا آسیب‌پذیر نیز هستند، ثبت كرده و با دقت بالایی، اطلاعات مورد نیاز دانشمندان علوم مهندسی زلزله و زلزله‌شناسی مهندسی را فراهم كند. این مهم اکنون در کشورهای پیشرفته و لرزه‌خیز کاملا شناخته شده و از دهه‌های قبل با راه‌اندازی شبکه‌های مختلف شتاب‌نگاری خود را نشان داده است. شبکه شتاب‌نگاری زلزله ایران با هدف ثبت حرکات قوی زمین ناشی از رویداد زمین‌لرزه‌ها در سال 1352 شمسی به همت مرحوم مهندس «علی‌اکبر معین‌فر» تأسیس شد. این مجموعه در طول سالیان دراز فعالیت افزون بر 12 هزار نگاشت از زمین‌لرزه‌های ایران را ثبت كرده که گنجينه‌ای عظیم برای محققان و مهندسان برای مطالعه زمین‌لرزه‌ها فراهم کرده است. شبکه شتاب‌نگاری زلزله ایران درحال‌حاضر افزون بر هزار ایستگاه فعال در سراسر کشور را شامل می‌شود که عمدتا در مناطق لرزه‌خیز نصب هستند. در ابتدای سال 96 زمین‌لرزه‌های پیرامون شهر مشهد در شمال‌شرق شهر فریمان آغازگر سالی پرلرزه در کشور بودند. زمین‌لرزه 21 آبان سرپل‌ذهاب با بزرگای 7. 3 توسط 110 ایستگاه شتاب‌نگاری شبکه شتاب‌نگاری کشور با حداکثر شتاب در حدود 700 سانتی‌متر بر مجذور ثانیه در ایستگاه سرپل‌ذهاب ثبت شد. این نگاشت یکی از مهم‌ترین شتاب‌نگاشت‌های ثبت‌شده در شبکه شتاب‌نگاری تاکنون بوده است که اطلاعات ذی‌قیمتی از علل تخریب گسترده در شهر سرپل‌ذهاب را در اختیار مهندسان و دانشمندان قرار داده است. رویدادهای آذر‌ماه استان کرمان پیرامون روستاهای حرجند و هجدک، زمین‌لرزه‌های پیرامون شهر تهران در ملارد در اواخر آذرماه 1396 از دیگر رویدادهای مهم این سال بودند که توسط شبکه ملی شتاب‌نگاری زلزله کشور ثبت شدند. اما این شبکه عظیم با مشکلات فراوان و چالش‌های گسترده‌ای روبه‌روست كه مهم‌ترین این چالش‌ها عبارت‌اند از: - فرسودگی شبکه: بیش از 90 درصد از دستگاه‌های شبکه شتاب‌نگاری را دستگاه‌های قدیمی با تکنولوژی دهه 90 میلادی تشکیل می‌دهند که به دلیل کهولت آنها مشکلاتی در ثبت داده‌های زمین‌لرزه‌ها در برخی از زمین‌لرزه‌های روی‌داده در کشور به‌وجود آمده است. امروزه مهم‌ترین ویژگی‌های دستگاه‌های شتاب‌نگار قابلیت ارسال برخط داده‌هاست که متأسفانه دستگاه‌های قدیمی فاقد این ویژگی هستند. بازسازی این شبکه عظیم مستلزم دراختیار‌بودن بودجه کافی است که در قیاس با اثرات مثبتی که استفاده از این دستگاه‌ها در جهت کاهش خسارات ناشی از رویداد زمین‌لرزه‌ها دارد، رقم مهمی محسوب نمی‌شود. - طراحی سامانه‌های هشدار و پاسخ سریع زمین‌لرزه برای شهرهای مهم و لرزه‌خیز: امروزه در کشورهای پیشرفته و لرزه‌خیز دنیا طراحی و اجرای سامانه‌های هشدار و پاسخ سریع زمین‌لرزه یکی از اصلی‌ترین راهکارهای مدیریت بحران در هنگام رویداد زمین‌لرزه‌های بزرگ است. سامانه‌های هشدار پیش‌هنگام زمین‌لرزه با هدف ثبت اولین امواج زمین‌لرزه و برآورد بزرگای رویداد و ارسال هشدار برای سامانه‌های حیاتی داخل شهرها به منظور از‌کار‌انداختن آنها قبل از رسیدن امواج مخرب زمین‌لرزه طراحی شده‌اند. سامانه‌های پاسخ سریع زمین‌لرزه با هدف تهیه نقشه‌های لرزش زمین بعد از رویداد زمین‌لرزه طراحی می‌شوند. این نقشه‌ها کمک شایانی به مدیریت بحران در جهت ارزیابی سریع خسارات زمین‌لرزه در مناطق شهری و روستایی در ساعات طلایی پس از زمین‌لرزه مي‌كنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.