درباره گسل‌های تهران

کلان‌شهر تهران توسط چندین گسل فعال در جنوب البرز و شمال فلات ایران مرکزی (شمال، جنوب، جنوب شرق و شمال غرب تهران) احاطه شده است که زمین‌لرزه‌های بزرگ تاریخی را ثبت کرده‌اند و خطر یک زلزله قوی را برای تهران ایجاد می‌کنند. گسل ایوانکی در جنوب-جنوب شرق تهران دارای طول تقریبی 80-75 کیلومتر و روند آن تقریبا شمال غرب-جنوب شرق است و گسل پارچین و ایوانکی را دربر می‌گیرد. زلزله سده چهارم قبل از میلاد مسیح ری-ایوانکی با بزرگای 7.6 گستره بین شهر ری و ایوانکی را تحت‌تأثیر قرار داد. گسل کهریزک، اثر سطحی این گسل در جنوب تهران و با درازای تقریبی 40 کیلومتر درازترین گسل پیوسته‌ای است که در گستره جنوب تهران رخنمون دارد. برخی منابع مسبب زلزله سال 855-856 میلادی ری با بزرگای 7.1 را گسل کهریزک می‌دانند و این زلزله در قم و کاشان نیز احساس شده است. گسل شمال ری به شکل دیواره‌ای فرسوده در کناره جنوبی بزرگراه ری-بهشت‌زهرا مشاهده می‌شود. این گسل با حدود 30 کیلومتر درازی رخنمون، از شمال شرق شهر ری آغاز می‌شود و تا غرب چیچگاه ادامه دارد. گسل‌راندگی جنوب ری، با حدود 26 کیلومتر درازای رخنمون از جنوب شرق شهر ری آغاز می‌شود و تا غرب محمودآباد چهارطاقی ادامه دارد. گسل پیشوا، از کوه سرخ در جنوب شرق تا ورامین در شمال غرب حدود 42.5 کیلومتر درازا دارد. گسل گرمسار با راستای شرقی-غربی در شمال گرمسار و به سمت غرب خم‌های زیادی پیدا کرده و پس از گذشتن از دامنه کوه‌های تخت رستم و کوه سرخ در جنوب شرق ورامین به گسل پیشوا می‌رسد. درازای آن تقریبا 70 کیلومتر است. زلزله ویرانگر سال 743 میلادی در قسمت شرقی شهر ری با بزرگای 7.2 بین ایوانکی و گرمسار رخ داده و محتمل است گسل گرمسار مسبب رخداد این زلزله شده باشد. گسل مشاء با طول تقریبی حدود 400 کیلومتر و احتمالا امتداد آن از جنوب غربی شاهرود در شرق تا آبیک در غرب است. به طرف شرق در مناطق روستاهای لواسان بزرگ، کلان و علائین گسل مشاء با شیب بسیار کم به طرف شمال به وضوح مشاهده می‌شود. زلزله‌های تاریخی 1665 میلادی با بزرگای 6.5 و 1830 با بزرگای 7.1 منسوب به گسل مشاء هستند. سیستم گسل شمال تهران در جنوب گسل مشاء و با طولی بیشتر از 110 کیلومتر دارای امتداد شرقی-غربی است (کمی متمایل به جنوب و شیب به سمت شمال). زمین‌لرزه سال 958 میلادی با بزرگای 7.7 (بر اثر جنبایی گسل شمال تهران یا مشاء) رخ داده است. گسل فیروزکوه، با 38 کیلومتر طول در دو قطعات 26 کیلومتر در شمال شرق و 12 کیلومتر در جنوب غرب روند شمال شرق-جنوب غرب بین گسل مشاء در غرب و گسل آستانه در شرق تهران و به‌طور تقریبی در 128کیلومتری شرق تهران واقع شده است. حرکت امتداد لغز چپگرد در امتداد سیستم گسل شمال تهران (نیاوران، درکه، فرحزاد و قطعاتی از کن) و گسل‌های مشاء، طالقان، فیروزکوه تغییر شکل در امتداد کوه‌های البرز است. واکاوی داده‌های دستگاهی بین سال‌های 1375 تا اواخر بهمن‌ماه 96 (حدود 21 سال داده) از دو پایگاه مرکز لرزه‌نگاری تهران و شبکه لرزه‌نگاری باندپهن ایران و شش سال داده‌های بین سال‌های 1383 تا 1389 شبکه لرزه‌نگاری سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران انجام شد. تمرکز روی داده‌های سال‌های اخیر و به‌ویژه در سه ماه گذشته نمایانگر خوشه‌های مهمی از سطح فعالیت در شمال شرق تهران، منطقه فیروزکوه بر اثر جنبایی گسل فیروزکوه، مناطق دماوند و رودهن بر اثر جنبایی گسل مشاء و همچنین در محل تقاطع گسل‌های مشاء و شمال تهران و به سمت غرب تهران خوشه‌هایی اخیرا در جنوب کرج، به‌ویژه مناطق ملارد، مشکین‌دشت، صفادشت و ماهدشت بر اثر جنبایی گسل ماهدشت-جنوب کرج و فعالیت لرزه‌زایی در منطقه اشتهارد که مسبب آن گسل اشتهارد است، نیز مشاهده می‌شوند. از طرفی خوشه‌های مهمی از سطح تنش در مناطق جنوب-جنوب شرق تهران بر اثر جنبایی گسل‌های ایوانکی و پیشوا قابل‌توجه است. بین سال‌های 1385 تا اواخر بهمن 96 در حدود 34 داده با بزرگای بزرگ‌تر و مساوی 4 در گستره تهران و اطراف آن رخ داده‌اند که مهم‌ترین آنها بر اثر جنبایی گسل‌های فیروزکوه و گسل ماهدشت-جنوب کرج در ماه‌های اخیر رخ داده‌اند. نکته مهم دیگر براساس تحلیل داده‌های موجود توجه به برخی مناطق خاص در جنوب، جنوب شرق تهران و شمال تهران و قسمت‌هایی از شمال غرب تهران است که سکون لرزه‌ای در آنها به‌ویژه گسل شمال تهران در سال‌های اخیر بسیار قابل‌تأمل است. سکون لرزه‌ای کنونی سیستم گسل شمال تهران می‌تواند حکایت از قفل‌شدگی آن باشد. خوشه‌ای از رخدادهای تاریخی در شعاع‌های 30کیلومتری، 50 و بیشتر از 50کیلومتری تهران غالبا با بزرگای بیش از هفت، نمایانگر آن است که سیستم گسل‌های گستره تهران و اطراف آن پتانسیل تکرار رخدادهای با بزرگای 7-7.5 را دارا هستند.