|

واقع‌گرایی و الگوهای کلاسیک در فیلم‌های اصغر فرهادی

«رازهای جدایی: سینمای اصغر فرهادی» کتابی است از سعید عقیقی که در نشر روزنه منتشر شده است. عقیقی در این کتاب چنانکه خود در پیش‌درآمد آن توضیح داده است به «الگوهای روایی و تصویری در هفت فیلم بلند سینمایی اصغر فرهادی در مقام نویسنده و کارگردان» پرداخته و کوشیده است به این پرسش‌ها پاسخ دهد: «1- آیا رابطه‌ای میان سینمای کلاسیک و فیلم‌های فرهادی وجود دارد؟ 2- آیا رابطه‌ای میان سینمای واقع‌گرا و فیلم‌های فرهادی وجود دارد؟ 3- آیا این دو الگو در هر فیلم او به شکل توأمان قابل تشخیص است یا نه، و در هر دو صورت به چه شکل می‌توان ساختار کلی روایت را در فیلم‌های او توضیح داد؟» بخش اول کتاب تحلیلی کلی است بر آثار اصغر فرهادی از کارهای اولیه‌اش در تلویزیون تا امروز. در این تحلیل، سیر تکاملی سینمای اصغر فرهادی در متن تغییر و تحولات اجتماعی و بخشی از تاریخ سینمای ایران در پیش و پس از انقلاب بررسی شده است. عقیقی در آغاز این بخش می‌نویسد: «کسی که به تماشای نخستین نوشته‌های اصغر فرهادی در قالب سریال‌های تلویزیونی نشسته باشد، احتمالا به دشواری می‌تواند فیلم‌ساز موفق سال‌های بعد را تشخیص بدهد، اما این نوشته‌ها نکته‌ای دیگر را اثبات می‌کند که از یافتن درون‌مایه‌های محبوب فیلم‌ساز در کارهای اولیه‌اش مهم‌تر است: این‌که او همواره فراگیر بودن، به معنای رودرروشدن با موج وسیع مخاطبان را به نخبه‌گرایی ترجیح داده است. کار در رادیو، تلویزیون و تجربه‌های نمایشی، این امکان را به او داده که به‌مانند کارگردانان سینمای کلاسیک به شکل یک عنصر صنعتیِ قابل ارائه به فیلم نگاه کند.» او آن‌گاه با طرح این موضوع که «نخبه‌گرایی راه غالب در میان فیلم‌سازانِ متفاوت ایران بوده است» و «دل‌مشغولی‌های بیش‌تر فیلم‌سازان موفق نسل پیشین ویژگی‌هایی داشته، یا از راه‌هایی عبور کرده که کم‌ترین درگیری را با مفهوم گیشه داشته باشد» به کارِ فرهادی در تلویزیون می‌پردازد و این‌که فرهادی چگونه با فعالیت در تلویزیون به این امکان دست پیدا می‌کند که «در چرخه‌ی تولید سیستمِ صنعتی فعالیت کند.» عقیقی به شکل‌گیری تدریجی دغدغه‌های اجتماعی در آثار تلویزیونی فرهادی می‌پردازد و به این موضوع که در کارِ فرهادی مسائل اجتماعی در قالب داستان‌های کلاسیک و پرهیجان طرح می‌شود. عقیقی درباره این دوره کاریِ فرهادی می‌نویسد: «عنصر تعیین‌کننده در تحلیلِ این دوره از کارِ او، فعالیت در سیستم صنعتی به‌قصد استقلال تولید در کارهای تلویزیونیِ متأخر و آثار سینمایی‌ست. به این معنا که در اوخر دهه‌ی 1370 دل‌مشغولی‌های او در زمینه‌ی مسائل اجتماعی به‌تدریج ابعاد واضح‌تری پیدا می‌کند که در بعضی از قسمت‌های مجموعه‌ی داستان یک شهر قابل بررسی‌ست؛ هرچند گرایش دیگر او که بعدها از طریق دایره زنگی به سینما راه می‌یابد، در همان دوره‌ی اول یعنی مجموعه‌ی طنز مجتمع مسکونی فرج و فرخ یافتنی‌ست. این نکته که فرهادی به‌مرور و به شکل مرحله‌به‌مرحله شیوه‌ی بیان سینمایی خود را کامل می‌کند، نباید به بحث پرداختن به مجموعه‌ی وسیع مخاطبان در قالب داستان‌های پرهیجان لطمه بزند.» به اعتقاد عقیقی در فیلم‌های فرهادی واقع‌گرایی و الگوهای کلاسیک کمابیش «رشدی هم‌پای یکدیگر داشته و گاه به یکدیگر کمک کرده است.» عقیقی می‌نویسد: «در سینمای ایران دو الگوی فراگیر وجود دارد که اولی ادامه منطقی فیلمفارسی‌ست و هرگز در سینمای ایران به‌طور کامل محو نشده است. دومی یعنی درام اجتماعی به‌رغم موانع پیش‌رویش همواره مشتریان خود را داشته و هر قدر به طبقه‌ی متوسط جامعه نزدیک بوده توجه بیش‌تری برانگیخته است.» عقیقی تفاوت فیلم‌های فرهادی را با آثار اجتماعی «افزودن فرمول‌های کلاسیک پرهیجان» به واقع‌گرایی اجتماعی می‌داند. بخش دوم کتاب به تحلیل فیلم‌های فرهادی اختصاص دارد. عقیقی در پایان این بخش در بخشی از نتیجه‌گیری خود از تحلیلی که از هفت فیلم فرهادی به دست داده است درباره تلفیق الگوهای کلاسیک و واقع‌گرا در سینمای فرهادی می‌نویسد: «تلفیق دو الگوی کلاسیک و واقع‌گرا سبب شده است تا فیلم‌های متأخر او ماهیتی فراگیر پیدا کند. فیلم‌ساز از طریق داستان‌های چندلایه و درگیرکننده، این امکان را به بیننده می‌دهد تا هم‌زمان با مشاهده‌ی داستان‌های پرکششِ رخدادمحور و درگیرشدن در وضعیتی هم‌سطح با شخصیت‌های هر فیلم، اشارات ملموس اجتماعی آن‌ها را به‌طور کامل دریابد و به بیان دیگر، از طریق الگوی کلاسیک در داستان غرق شود و از راه الگوی واقع‌گرا در خود و جامعه‌ی پیرامون‌اش.» بخش سوم کتاب شامل فیلم‌شناسی فرهادی است و بخش چهارم به فهرستی از جوایزی که فرهادی برای فیلم‌هایش دریافت کرده اختصاص دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.