چند نکته درباره کار خانگي
نجمه واحدي . فعال حوزه زنان
«کار خانگي» در سادهترين تعريف خود، مجموعه کارهايي است که جامعه عموما آنها را تحت عنوان «خانهداري» ميشناسد؛ يعني کارهايي شامل پختوپز و شستوشو و رفتوروب و نظمدادن و مرتبکردن خانه. اما اگر بخواهيم تعريف دقيقتر و تخصصيتري از آن داشته باشيم، ميتوان اينطور گفت که ما به طور کلي دو نوع «کار» داريم؛ کارهاي توليدي و کارهاي بازتوليدي. کارهاي توليدي به کارهايي گفته ميشود که شامل توليد کالاها و خدمات در جامعه ميشود و عموما همان چيزي است که ما نام «شغل» بر آن ميگذاريم؛ هرچند بعضي از کارهاي توليدي، ممکن است کار اجباري يا بيگاري و... باشند که در واقع شغل نيستند. اما «کار بازتوليدي» به آن دسته کارهايي گفته ميشود که هر شخصي که مشغول به «کار توليدي» است، براي بقا و استمرار فعاليتهاي خود به آن کارها نياز دارد. در واقع بدون کار بازتوليدي (که ضامن بقاي حيات و بقاي فعاليت اشخاص است) توليدياي هم وجود نخواهد داشت. کار بازتوليدي، همان کار خانگي است. فراهمكردن نيازهاي اوليهاي مانند تغذيه و بهداشت و بهطورکلي فراهمکردن امکان استراحت، آسايش و تجديد قوا براي هر شخص.
همانطور که توضيح داده شد، «کار توليدي» اغلب در عرصه عمومي رخ ميدهد؛ منجر به توليد کالا و خدماتي ميشود که مانند کارهاي بازتوليدي، روتين، هميشگي و مشابه نيستند. مهمتر از همه اينکه کار بيرون از منزل يا «اشتغال»، براي افراد، دستمزد و منزلت اجتماعي به همراه دارد و هر فرد شاغلي به عنوان يک نيروي کار، صاحب مزايايي دانسته ميشود. کار خانگي، متأسفانه به دليل ماهيتش، از «ساعت کار»، «محل کار مجزا»، «روز تعطيل»، «مرخصي»، «بازنشستگي» و ديگر مزاياي يک شغل بيبهره است و هرچند شايد جامعه به لحاظ معنوي کار خانگي را ارزشمند و پرزحمت بداند، اما واقعيت اين است که کار خانگي و اشتغال بيرون از منزل، به طور متعادل در دو کفه يک ترازو قرار نميگيرند. ريشه زنانهدانستن کار خانگي را بايد در نابرابري جنسيتي و تبعيضهاي جنسيتي تاريخمندي جستوجو کرد که طبق انگارهاي غلط، مردان را براي بهرهمندي از ثروت، قدرت و منزلت، بالاتر و برتر از زنان ميانگارد. واقعيت اين است که کار خانگي «رايگان» با خود سودهاي کلاني هم براي دولتها و هم غالب تجارتها به همراه دارد. در دوگانههاي تبعيضآميزي که جامعه ميسازد، مانند خرد/ احساس، عرصه عمومي/ عرصه خصوصي، قدرت/ ظرافت، متأسفانه اشتغال/کار خانگي هم يک امر دوگانه در نظر گرفته ميشود که متأسفانه به خاطر قدرت، ثروت و مزاياي کمتري که کار خانگي با خود به همراه دارد، سهم آن نيمهاي از جامعه ميشود که هميشه به شکل تبعيضآميزي از امکانات و فرصتها محروم ميمانند و چون هر واحد خانواده به کار خانگي (يا همان کار بازتوليدي) نيازي بنيادين دارد، درون هر خانواده که مرد و زني حضور دارند، سهم زنان، کار خانگي ميشود! کار خانگي، به کار بدني و کار عاطفي تقسيم ميشود. کار عاطفي، اختصاص وقت، انرژي و احساس براي برطرفکردن مشکلات و نيازهاي عاطفي ديگران، برطرفکردن مشکلات روحي و پاسخدادن به نيازهاي عاطفي است. «کار عاطفي» همانطور که گفته شد همراه و به موازات کار بدني انجام ميشود و به همين دليل است که رؤيتناپذير باقي ميماند. به طور مثال در خانه نه تنها غذا پخته ميشود، بلکه اين غذا با توجه به حساسيتهاي غذايي خانواده، ذائقه غذايي آنها، بيماري آنها، يا وضعيت سلامتشان، به شکل و نوع خاصي پخته ميشود. تغذيه، پوشاندن، شستوشو و مراقبت از کودک وجهي است که با وجه ديگر يعني درککردن نيازهاي عاطفي و احساسي کودک رابطه متقابل دارد. پرستاري از يک کودک را نميتوان صرفا يک کار بدني ديد، چراکه قطعا با توجه به نيازهاي عاطفي و احساسي کودک انجام ميشود. عاطفيبودن کار خانگي، همان وجهي است که جدا از اينکه اختصاص دستمزد به کار خانگي را سخت يا شايد غيرممکن ميکند، برونسپاري کامل آن را نيز به بازار دشوار ميکند. در واقع کار خانگي، نياز به يک مديريت عاطفي و ذهني هم دارد، علاوه بر کارهاي بدنياي که شامل ميشود. همانطور که اشاره شد، «شغل»انگاشتن کار خانگي، در حالي که اين کار، هيچکدام از ويژگيهاي يک شغل را ندارد، کمکي به بهبود وضعيت آن نخواهد کرد. اختصاص دستمزد به کار خانگي (براي کاري هميشگي و بدون روز تعطيل و بدون مرخصي و بازنشستگي و...) يا اختصاص بيمه به کار خانگي که اصلا دستمزدي ندارد که فرد فاعل آن از پس پرداخت حق بيمه آن برآيد، راهکارهايي سادهانگارانه و غيرعملي و البته غيرمفيد هستند. يک راه بيشتر پيشروي ما نيست؛ همانطور که تلاش ميکنيم برابري و فرصتهاي تحصيل و اشتغال را براي مردان و زنان در جامعه يکسان کنيم و تلاش ميکنيم تا انگارههاي ذهني غلط خود که مردان را براي برخورداري از ثروت و منزلت و قدرت، لايقتر ميداند، اصلاح کنيم، بايد براي «مشارکت در کار خانگي» بين زنان و مردان به يک اندازه، تبليغ کنيم و جامعه را آگاه کنيم که سپردن «کار بازتوليدي» به يک جنس، و بهرهگرفتن از مزاياي رايگانبودن اين کار، تا چه ميزان ميتواند در طول حيات يک جنس، او را در انجام فعاليتها و پيشرفت در زندگياش محدود کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.