|

ايبسن و نقاشي بر پرده

هنريك ايبسن از دهه‌ها پيش در ايران شناخته مي‌شد و سابقه ترجمه اثري از او به زبان فارسي به بيش از شش دهه پيش برمي‌گردد. در طول اين سال‌ها چهره‌هاي مختلفي به سراغ ايبسن رفته‌اند و هر يك اثر يا آثاري از او را به فارسي ترجمه كرده‌اند. اما در اين ميان، مي‌توان براي ترجمه‌هاي بهزاد قادري از آثار ايبسن جايگاهي متفاوت در نظر گرفت. قادري نيز سال‌ها پيش به سراغ ايبسن رفته بود و اولين ترجمه‌اش از اين نمايشنامه‌نويسِ كلاسيك و جهاني در دهه شصت منتشر شد. از آن زمان تا امروز قادري همواره با ايبسن همراه بوده است و اگرچه او در اين سال‌ها آثار مختلفي ترجمه و تأليف كرده اما ايبسن بخشي مهم از كارنامه‌اش به‌شمار مي‌رود. دو، سه‌سالي است كه ترجمه‌هاي قادري از آثار ايبسن در مجموعه‌اي توسط نشر بيدگل به ‌چاپ مي‌رسد و تازه‌ترين عنوان اين مجموعه «دشمن مردم» است كه مدتي پيش منتشر شد. «دشمن مردم» درواقع هفتمين عنوان اين مجموعه است و پيش از آن، اين نمايشنامه‌ها در قالب اين مجموعه و با ترجمه قادري به‌ چاپ رسيده بودند: «جن‌زدگان»، «مرغابي وحشي» (به‌همراه يدالله آقاعباسي)، «روسمرسهولم»، «وقتي ما مردگان سربرداريم»، «آيلف كوچولو» و «جان گابريل بوركمان». در اين مجموعه، هم ترجمه‌هاي قبلي قادري به چاپ مي‌رسد و هم ترجمه‌هاي تازه‌اي كه براي اولين‌بار منتشر مي‌شوند. بااين‌حال ترجمه‌هاي پيشين نيز با ويراستاري مجدد به چاپ مي‌رسند و همچنين يكي از ويژگي‌هاي مهم هر هفت نمايشنامه‌اي كه تاكنون با ترجمه قادري در اين مجموعه به چاپ رسيده، مقدمه‌هايي است كه او در ابتداي هر اثر نوشته است. مقدمه‌هايي مفصل كه در آنها به وجوه مختلف هر اثر و ارتباط هر اثر با كليت آثار ايبسن توجه شده است و كمك زيادي به خواننده در درك بهتر نمايش‌نامه مي‌كند. «دشمن مردم» نمايش‌نامه‌اي است در پنج‌ پرده كه از خواندني‌ترين و مشهورترين آثار ايبسن به‌شمار مي‌رود. قادري در ابتداي اين كتاب نيز مقدمه‌اي مفصل با عنوان «دشمن مردم: بازخواني افكار سياسي اصحاب قرارداد اجتماعي در بافت مدرنيته» نوشته و در آن به موضوعات مختلفي پيرامون اين نمايش‌نامه پرداخته است. در بخشي از اين مقدمه به قلم قادري مي‌خوانيم: ‌«دشمن مردم از خيلي جهات خواندني است. اول اينكه، سبك كار او در اين اثر با كارهاي ديگرش تفاوت دارد؛ اين را بايد دريابيم و اهداف احتمالي آن را بشناسيم. اين نمايش‌نامه يك بحث جامعه‌شناختي مبتني‌بر فلسفه سياسي اصحاب قرارداد اجتماعي است كه شهروندي را در چارچوب كلان‌روايت روشنگري مطرح مي‌كردند؛ ايبسن، اما از يك‌سو، شرح وظايف متعارف براي مسئولان دولت/ شهر در اين گفتمان را نمي‌پسندد و از سوي ديگر، رفتار و تلقيات فرد روشنفكر را براي خروج از اين كلان‌روايت و ورود به مدرنيته‌اي بر اساس بازي متقابل، كارآمد و به‌روز نمي‌داند. به همين دليل و عمدا، اين اثر ظرافت‌هاي ديگر آثار رئاليستي ايبسن را ندارد. دوم اينكه، علي‌رغم عنوان فريبنده اين نمايش‌نامه كه ذهن را مهياي يافتن آدم‌بده و آدم‌خوبه‌‌هاي رايج مي‌كند، ايبسن در دام شخصيت‌پردازي‌هاي كليشه‌اي نمي‌افتد، زيرا اصولا با سياه و سفيد ميانه خوبي ندارد. سوم اينكه، به همين دلايلي كه در بالا آوردم، اين اثر آميزه تراژدي و كمدي غيبي است. براي درهم‌شكستن مرزهاي سياه و سفيد، نويسنده خطر مي‌كند و اين دو گونه را از آغاز تا پايان اثر به موازات هم مي‌آورد. از اين‌ نظر نيز، دشمن مردم تجربه موفق و چشمگيري است». قادري همچنين در اين مقدمه، به تفاوت‌هاي سبكي موجود ميان «دشمن مردم» و ديگر آثار ايبسن توجه كرده است. حتي جالب است كه ايبسن «دشمن مردم» را برخلاف زمان‌بندي معمول انتشار آثارش به چاپ رساند. آن‌طور كه در مقدمه اشاره شده، ايبسن معمولا نمايش‌نامه‌هايش را به فاصله زماني دو سال از هم به چاپ مي‌سپرد اما «دشمن مردم» را يك‌سال بعد از «جن‌زدگان» منتشر كرد.

هجو جهان پست‌مدرن «چشم‌هايت را ببند و به انگلستان فكر كن» عنوان نمايش‌نامه‌اي است از ج. چپمن و آ. ماريوت كه به‌تازگي با ترجمه فرشيد ابراهيميان و ليلي عمراني توسط نشر بيدگل به‌ چاپ رسيده است. اين اثر، نمايش‌نامه‌اي كمدي است كه در نوامبر 1977 براي اولين‌بار به روي صحنه رفت. نمايش در زمان حال مي‌گذرد و محلش آپارتماني پنت‌هاوس در شهر لندن است. پرده اولش صبح زود روز شنبه است و پرده دومش چند لحظه بعد.آن‌طور كه در توضيحات پشت جلد كتاب آمده است، «چشم‌هايت را ببند و به انگلستان فكر كن»، روايتي با طنزي سياسي، اجتماعي، اخلاقي و انساني است كه «شوخي» را دست‌مايه قرار مي‌دهد تا به اين واسطه به جدي‌ترين مسائل بشري به‌ويژه در دوران پست‌مدرن بپردازد. دوراني كه در آن پول و سرمايه بر جهان و انسان‌ها حاكم است و اشيا بر آدم‌ها مسلط هستند. در اين جهان ديگر چندان خبري از «بنيان‌هاي اخلاق انساني» نيست. نمايش‌نامه بر تناقض‌ها و تضادهاي ذاتي موجود در جهان سرمايه‌داري انگشت گذارده است. در توضيحات كتاب درباره اين موضوع آمده: «نمايش‌نامه از تقابلي ترسناك پرده برمي‌‌دارد: انسان عشق دلار، در قامت كارتل‌هاي هيولاگون و تراست‌هاي غول‌آساي غربي -با آن شگردهاي شريفشان- تمام‌قد در برابر موازين تمدني چندهزارساله ايستاده است». اين تقابل در جايي مي‌گذرد كه به‌طور نمادين يكي از نقاط اصلي همين تمدن است: لندن. «نويسندگان براي به‌تصور‌كشيدن اين تقابل از شيوه‌اي آشنا استفاده كرده‌اند: به‌جانِ‌هم‌‌انداختن آدم‌هايي كه دچار سوء‌تفاهم‌اند، نمايش آشوبي كه لاجرم از دل اين سوء‌تفاهم‌ها بيرون مي‌آيد و به اوج مي‌رسد، و در نهايت، باطل‌نماييِ همه اين‌ها پيش چشم‌هاي حيرت‌زده ما. اما در اين ميان، چيزهايي تغيير مي‌كنند. ارزش‌ها، باورها، نام‌ها و نشان‌ها ديگر هماني نيستند كه پيش از آشوب بودند. چيزهايي براي هميشه از دست ‌رفته‌اند. و بستن چشم‌ها شايد راهي باشد براي آسودن. چشم‌هاي باز موجب رنج است».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.