نقد واپسگرایانه پزشکی مدرن
محمدعلی آرامی. متخصص مغز و اعصاب
علم مجموعه راههایی برای شناخت و پیبردن به قوانین جهان و درک علت پدیدههاست و تکنولوژی چهره عملی و کاربردیشده علم است. با گذشت زمان و آزمونهای تجربی بسیار، شیوههای مطالعات علمی نیز دگرگون میشوند به گونهای که با بهکاربردن بررسیهای دقیقتر نتایج ارزشمند و قابلاعتمادتری به دست آیند. امروزه روشهای آماری جدید با درنظرگرفتن عوامل مخدوشکننده مطالعات پزشکی در این راستا عمل میکنند تا تکنولوژی به کار گرفتهشده در تشخیص و درمان با کمترین آسیب و بیشترین سودمندی همراه شود. از همان آغاز انقلاب صنعتی و گسترش روزافزون تکنولوژی، انتقادات به آن آغاز شد. اولین منتقدان فلاسفه بودند و در پی آنان گروههای دیگری نیز آغاز به شناسایی پیامدهای تکنولوژی از ابعاد گوناگون آن کردند. پیامدهای فرهنگی تکنولوژی و تأثیر آن بر روابط انسانی و اجتماعی، زیستمحیطی، اقتصادی و سیاسی از چشم اندیشمندان بزرگ مخفی نماند. با این حال تکنولوژی تا امروز مورد استقبال انسانها قرار گرفته است زیرا برایند نهایی آن برای بشر سودمند بوده است. هرچند با گذشت زمان و تجمع روزافزون عوارض، پسماندها و سایر حواشی پدیدهها، نقد تکنولوژی نیز گسترش پیدا کرد، اما همزمان دانشمندان نیز در مسیر حلوفصل پیامدهای نامطلوب تکنولوژی کوشیدند. استفاده از بیوتکنولوژی، انرژیهای پاک و الزام به کسب تأییدیههای اخلاقی برای مطالعات پزشکی و تأییدیههای زیستمحیطی برای پروژههای صنعتی و غیرصنعتی را میتوان در این راستا نام برد. در دنیای پزشکی نیز علاوه بر استاندارد و دقیقسازی روشهای مطالعات، اصلاح شیوههای دفع پسماندهای بیمارستانی، شناسایی عوارض مهم داروها و در صورت لزوم کاهش مصرف و حتی حذف آنها (تالیدومید)، جایگزینكردن روشهای تشخیصی و درمانی کمعارضه و کمخطرتر و... مورد نظر پزشکان بوده است. در واقع اغلب روشهای تشخیصی و درمانی به گونهای پیوسته در معرض تجدید نظر و بازنگری هستند به طوری که در ابتدای همه کتابهای مرجع پزشکی بر این نکته تأکید میشود. بهطور چکیده تکنولوژی در کنار سودمندیاش آسیبها و سوءاستفادههای بسیار نیز دارد که بخشی از تلاش دانشمندان و مدیران هر رشته و نیز نهادهای روشنفکری و مردمی مقابله علمی، قانونی و هدفمند در جهت اصلاح آنهاست. نقد تکنولوژی و نقصانها و کژیهای آن در غرب در بستر روشنگری روی داده و میدهد و از این روی یک گام به پیش است و در حقیقت لازمه مدرنیته است. اما در جوامع بسته و عقبمانده که عقلانیت و روشنگری و خردمندی در آنها ضعیف است، نقد تکنولوژی مدرن یا به مدح آن ختم میشود یا به نفی آن و لاجرم به ستایش واپسگرایی منجر میشود. دانشگاه کانون علمآموزی و سنگ بنای علم و تکنولوژی و نقد و تصحیح مداوم آن است. مقابله با دانشگاه و نفی آن رودررویی آشکار با یکی از پایههای مدرنیته و پیشرفت است. طیکردن مراحل عالیتر آکادمیک باعث تسلط بیشتر بر مقوله علمی و تکنولوژیک میشود. وقتی یک شخص مدعی، آموزش بیشتر و تخصصیتر دانشگاهی را موجب جهل بیشتر میداند، اوج ضدیت با تکنولوژی از موضع واپسگرایی را به نمایش میگذارد و توصیه «رفتن پی آموزش حتی در چین و ثریا» را آشکارا مورد بطلان قرار میدهد چراکه علم پزشکی از مفیدترین و کاراترین رشتههای علمی از دوران باستان است و افزایش دانش و مهارت در آن توصیه همه حکما، مکاتب و مذاهب بوده است. سالهای مدیدی است که بزرگترین علمای مذهبی از بالاترین تکنولوژیهای پزشکی استفاده میکنند و این امر به روشنی نشان میدهد که نگاه واپسگرایانه به تکنولوژی ارتباطی با مقولات و آموزههای دینی ندارد. طب سنتی و سایر اقسام طب مکمل برای برخی بیماریها و اختلالات میتوانند سودمند و دستکم بیضرر باشند و ما را با این دسته اقدامات کاری نیست و در همه جای دنیا گاهی طب مکمل نیز به موازات طب مدرن مورد استفاده قرار میگیرد، ولی حمله به دانشکدههای پزشکی، آموزش تخصصی و تخریب طب مدرن با تمسک به برخی وجوه آسیبزا و گاه غیراخلاقی آن نمیتواند جز واپسگرایی با عنوانی دیگر نامیده شود. شاید استادان اینگونه طب سنتی واپسگرا تن به آنژیوگرافی کرونر و سپس بازکردن تنگیها با شیوههای آنژیوپلاستی یا بایپس کرونر ندهند و درد آنژین صدری و انفارکتوس قلبی را تحمل کنند و با احتمال 50 درصد از ارست قلبی نجات یابند، ولی بیگمان درد شکم حاد ناشی از آپاندیسیت آنان را به اورژانس جراحی بیمارستان خواهد کشاند و تن خود را به دستان شفابخش و ورزیده پزشک جراحی که روزگاری او را جاهل خوانده بود، خواهند سپرد.