|

داستان انحطاط مصر

«آوریل، ماه غبار و دروغ، اتاق دراز با سقف بلندش مخزن اندوه‌بار دودهای سیگار است. پرونده‌ها روی رف قفسه‌ها از آرامش مرگ سرشارند و چقدر مایه‌ی خرسندی است وقتی ظاهرِ جدیِ کارمندی را می‌بینیم که مشغول کاری بیهوده است: ثبت در دفتر نامه‌های صادره و وارده و بایگانی در پرونده‌ها. مورچه و سوسک و عنکبوت و رایحه‌ی غباری که از پنجره‌های بسته به داخل نفوذ می‌کند...» این سطرهایی است از رمان «وراجی روی نیل» نوشته نجیب محفوظ، نویسنده مصری برنده جایزه نوبل، که اخیرا با ترجمه رضا عامری در نشر افراز تجدید چاپ شده است. از همین سطرهای آغازین رمان پیداست که با رمانی درباره ادبار و فرسودگی و انحطاط مواجهیم و با طنزی تلخ و انتقادی. «وراجی روی نیل» چنانکه در توضیح پشت جلد ترجمه فارسی آن آمده، از محبوب‌ترین رمان‌های نجیب محفوظ است و فیلمی هم براساس آن ساخته شده است. نجیب محفوظ در این رمان با نگاهی انتقادی انحطاط جامعه مصر را تصویر کرده است و همین امر باعث شد که این رمان و فیلمی که براساس آن ساخته شد در زمان ریاست‌جمهوری انورسادات توسط او توقیف شود. نجیب محفوظ از آن دست نویسندگانی است که نگاهی تیزبین به جامعه و مردم کشورش داشت، ادبیات کلاسیک غرب و همچنین ادبیات مدرن را خوب می‌شناخت و به آن اشراف داشت که تاثیر این شناخت و اشراف را در آثار او به خوبی می‌بینیم. او نویسنده‌ای است که سنت رئالیسم بزرگ قرن نوزدهم اروپا را به خوبی جذب کرده است و آن را با آن‌چه از دستاوردهای ادبیات مدرن به او رسیده به خوبی آمیخته و ادبیاتی پدید آورده است که در عین ریشه‌داشتن در فرهنگ و تاریخ و اجتماعی که خود او در آن زیسته و آن را لمس و تا مغز استخوان تجربه کرده، جهانی هم هست و برای مخاطبی بیرون از جهان عرب نیز حرفی برای گفتن دارد. تاریخ سیاسی مصر در آثار نجیب محفوظ اغلب به صورت‌های مختلف، چه به صورت مستقیم و چه در شکل‌های تمثیلی، احضار می‌شود. همچنین چنانکه در پشت جلد ترجمه فارسی «وراجی روی نیل» در معرفی نجیب محفوظ آمده «او را در کنار توفیق‌الحکیم، یکی از نخستین نویسندگان معاصر ادبیات عرب می‌دانند که به مضامین اگزیستانسیالیستی پرداخت.» از نجیب محفوظ سی‌وچهار رمان، بیش از سیصدوپنجاه داستان کوتاه، ده‌ها فیلمنامه و پنج نمایشنامه به جا مانده است. «کوچه مدق»، «راه»، «دزد و سگ‌ها» و مجموعه داستان «خواب» از جمله آثاری است که از او به فارسی ترجمه شده است. «وراجی روی نیل» رمانی است در 18 فصل. آن‌چه در ادامه می‌خوانید سطرهایی دیگر است از اوایل این رمان: «مدیر امور اداری از انیس پرسید: گزارش رو تموم کردی؟ و او وارفته و بی‌حال جواب داد: فرستادم برای مدیر کل. مدیر نگاه نافذی به او انداخت که انعکاسش از پشت عینک قطورش چون پرتو بلورین و محکمی به او برخورد کرد. آیا باز هم با این تبسم ابلهانه و بی‌دلیل او را به دام انداخته است؟! اما ساختن چنین تُرهات سخیفی در آوریل، ماه غبار و دروغ، اجتناب‌ناپذیر است. حرکت عجیبی پیکر مدیر امور اداری را درگرفت، حرکتی شامل همه‌ی اعضایی که از پشت میزش پیدا بودند، حرکتی مواج و کُند اما کاملا مشخص و قاطع. هیکلش کم‌کم متورم شد و باد کرد. ورم از سینه تا گردن و از سر تا صورتش امتداد یافت. انیس زکی با چشمانی بهت‌زده به رئیس نگاه می‌کرد، ورم از سینه‌ی او شروع شد و حجم گرفت و تا گردن و سرش بالا رفت، طوری که همه‌ی خطوط سر و صورتش محو شدند و درنهایت از مدیر، توپ گوشتیِ بزرگی به‌جا ماند، اما انگار وزنش به‌شکلی عجیب کم شد؛ مثل توپی، ابتدا آرام‌آرام و بعد با سرعت‌گرفتن تدریجی، بالا رفت تا چون بالونی پرواز کرد و لرزلرزان به سقف چسبید. مدیر پرسید: چرا به سقف خیره شدی انیس؟ آه، باز هم در نشئگی به دامش انداخته. چشم‌ها با مسخرگی و شفقت به او دوخته شدند. سرها به نشانه‌ی موافقت با ترحم و نیک‌نظری مدیر، بالا و پایین رفتند؛ پس باید که ستارگان آسمان هم درباره‌اش شهادت دهند. حتی پشه‌ها و قورباغه‌ها کریمانه‌تر و مودب‌تر با او برخورد می‌کنند؛ اما ارادت مار خط منخالی به او حتی از ملکه‌ی قدیم مصر بیشتر است و شما هم ای دوستان من در تنهایی هیچ خیری متصور نیست و تا ما درد را حس نکنیم این را نمی‌فهمیم. به قول آن دوستم که گفت: اگه می‌خوای بیا توی قایقمون زندگی کن؛ اجاره هم نمی‌خواد بدی؛ کافیه بساطمون رو ردیف کنی، همین. و با اراده‌ای ناگهانی شروع به نوشتن گزارش‌ها کرد...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.