|

وطنی تکه‌تکه

«حالا می‌توانست مستقیم به قرص خورشید نگاه کند که آونگان در خط افق، چون شعله‌ای ارغوانی در میان آب‌ها فرومی‌رفت و لحظه‌ای بعد،‌ کاملا ناپدید می‌شد و تنها خطوطی از پرتوهای افروخته‌اش بر حاشیه آسمان، معلق باقی می‌ماند، که آن‌ها هم در مقابل دیواره‌ای از شهاب‌های نورانی که ابتدا با برقی درخشان به آسمان پرتاب شدند و بعد به خط نقره‌ای خردی بدل گشتند، عقب نشستند. و صحرا شروع شد...». این آغاز داستان «آنچه برایتان مانده است» غسان کنفانی است که با ترجمه رضا عامری توسط نشر افراز منتشر شده است. غسان کنفانی از مهم‌ترین نویسندگان فلسطین و ادبیات عرب است که از سال‌ها پیش در ایران شناخته می‌شد و آثاری از او به فارسی ترجمه شده است. کنفانی در سال 1936 در عکا متولد شد و در ژوئیه 1972 در حادثه‌ای تروریستی که توسط موساد انجام شده بود در بیروت ترور شد. بسیاری از منتقدان ادبیات عرب معتقدند که اولین رمان فلسطینی به معنای واقعی‌اش، «مردانی در آفتاب» کنفانی است. کنفانی نسبتا نویسنده پرکاری بود و در فرم‌های مختلف ادبی آثاری از او باقی مانده است. در میان آثار او، چندین رمان، سه نمایشنامه و همچنین چند مجموعه‌داستان دیده می‌شود که تعدادی از آنها داستان کودک است. جز نویسندگی، کنفانی به‌عنوان روزنامه‌نگار و سردبیر چند مجله ادبی و سیاسی هم به فعالیت پرداخته بود و به دلیل کارهایش در این عرصه برنده جایزه سازمان بین‌المللی روزنامه‌نگاران شده بود. او همچنین آثاری پژوهشی درباره تاریخ ادبیات فلسطین و نیز کتابی حایز اهمیت درباره ادبیات صهیونیستی نوشته است. از کنفانی تابلوهایی هم به‌جا مانده و به‌این‌ترتیب نقاشی وجهی دیگر از چهره این نویسنده و هنرمند فلسطینی است. جهان داستانی کنفانی اگرچه با مسایل اجتماعی فلسطین و جهان عرب پیوند خورده اما نکته حایز اهمیت در آثار او این است که داستان‌هایش به شعارزدگی درنغلتیده‌اند. «آنچه برایتان مانده است» از آثار مهم کنفانی است که سبک و شیوه روایتی خاص و قابل‌توجه دارد. رضا عامری در بخشی از پس‌گفتاری که برای این داستان نوشته درباره این موضوع نوشته:‌ «داستان هم از نظر مضمون در دو زمان موازی حرکت می‌کند و هم از نظر نوشتاری با دوگونه خط نوشته می‌شود، هرچند در مفردات زبان و مجاز و تعبیرات مشترک است. کلمات داستان نیز در فضایی میان شعر و نثر زندگی می‌کنند و با هم وحدت نمی‌یابند مگر در عمل... نویسنده داستان را به شیوه تداخل داستان در داستان به پیش می‌برد و در حقیقت دو داستان یکی در خانه و دیگری در صحرا به موازات هم می‌گذرند... در ساختار روایی داستان شخصیت‌ها چنان درهم تنیده‌اند که تفکیک‌شان به‌آسانی میسر نیست...». مترجم همچنین به این نکته اشاره می‌کند که کلید فهم این داستان در «روند شکل‌گیری روایتش» نهفته است؛ «طرح یا پلاتی که بسیار استادانه به پیش می‌رود، مدام تکه‌تکه می‌شود و هربار از منظر و پرسپکتیوی تازه به ابژه نگاه می‌شود.» عامری همچنین مقدمه کوتاهی که خود کنفانی برای این داستانش نوشته را ترجمه کرده که در آن می‌خوانیم: «پنج شخصیت این روایت یعنی حامد و مریم و زکریا و ساعت و صحرا، آنگونه که در ابتدا به نظر می‌رسد، در خط‌های موازی یا متنافر حرکت نمی‌کنند، ولی گاه در خطوط متقاطع چنان با هم پیوند می‌یابند که گویی در کلیت فقط یک مجموعه دوخطی را تشکیل می‌دهند. این به‌هم‌پیوستگی شامل زمان و مکان هم می‌شود، چون به‌نظر نمی‌رسد که اختلاف مشخصی میان مکان‌های دور از هم یا زمان‌های متباین و احیانا بین زمان و مکان‌ها در یک برهه واحد وجود داشته باشد. به مشکل موجود در تعقیب جهان داستانی این‌چنین پیچیده‌ای اعتراف می‌کنم، اما وقتی بخواهیم روایت کنیم و تصمیم نداشته باشیم تا همه‌چیز را یک‌باره بیرون بریزیم و بگوییم، از آن گریزی نیست؛ و به همین علت به پیشنهاد تجربه‌شده‌ای برای تعیین لحظات تقاطع و امتزاج و انتقال، که به‌طور عادت و بی‌مقدمه حادث می‌شود، پناه برده‌ام، یعنی شیوه تغییر حجم حروف در آن نقطه معین. هرچند باید اعتراف کنم، این شیوه بخش مهمی از عمل انتقال را که باید بدون آگاهی و بدون اشاره انجام گیرد، مشکل می‌کند و به‌نظر می‌رسد که الگوی ازپیش‌تعیین‌شده‌ای برای جهان غیرمنظم است، ولی تجارب پیشین از این نوع، ثابت کرده است که از چنین کارکردی گریزی نیست.» کنفانی در «آنچه برایتان مانده است»، روایتی از جنگ و اشغال فلسطین و مسایل ناشی از آن از جمله بحران‌هایی که اعضای یک خانواده را درگیر می‌کند و از هم جدایشان می‌کند ارائه داده است. حامد و مریم، دو نفر از شخصیت‌های داستان، خواهر و برادری‌اند که بعد از خروج اضطراری از یافا به‌ناچار در غزه ساکن می‌شوند. اشغال فلسطین آن‌ها را از مادرشان که در بخش غربی رود اردن زندگی می‌کند، جدا کرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.