جستوجوی آزادی در روانشناسی مغزمحور
عبدالرحمن نجلرحیم - مغزپژوه
به نظر میرسد عدهای از روشنفکران اندیشمند به این خاطر نظریه جدایی ذهن (روان) از مغز را میپذیرند که مغز عضوی بیولوژیک است. این عده نمیخواهند محدودیتهای بیولوژیک، دستوپای ذهن و روان را برای رسیدن به آرمانها و خواستههای اجتماعی و فرهنگی ببندد و انسان را دچار جبرگرایی عالم بیولوژیکی کند، ولی پژوهشهای چند دهه اخیر و تحولات در روانشناسی با حذف مغز در رفتارگرایی و نظریه اطلاعات در علوم شناختی، نشان میدهد که روانشناسی بدون مغز، نهتنها دری به سوی آزادی انسان از قیدوبندهای مرسوم در اختیار قدرت نظام حاکم بر جهان نمیگشاید، بلکه بهراحتی میتواند اسباب تقویت چارچوبهای اسارتبار موجود روی کره خاکی باشد. برعکس، پژوهشها در زمینه روانشناسی مغزمحور نشان میدهد که انسان از طریق کارکرد بیولوژیکی مغز خود است که قادر میشود تا به کمک تجربههای اندوختهشده در طول تکامل و تکوین نوعی و فردی، با مقاومت و ایستادگی بر موانع ساختاری در بافت اجتماع فائق آید. انسان دنیا را در مغز خود میسازد تا در حد امکان از دستکاری به وسیله انواع ترفندها از سوی قدرتمداران و مهندسان هدایت ذهن اطاعتخواه در امان باشد. این مغز اجتماعی ما اگرچه بافتی بیولوژیک دارد، اما جبری یا دترمینیستی کار نمیکند و از طریق پیشبینی آینده با پشتوانه نقشی از گذشته، احتمالاتی نو میآفریند؛ مغزی که میتواند زیر کمتر از کسر ثانیه تغییر نحوه رفتاری ایجاد کند، سیناپسهای خود را تغییر دهد، با کمک قوه پیشبینی و خیال خود جهان پیشروی خود را دگرگون کند و دنیایی با مشخصاتی دیگر خلق کند. چنین مغزی، یک بافت بیولوژیک تابع جبری طبیعی نیست، بلکه با انعطاف و دگرگونیپذیری و تنوع رفتار خود، میتواند سبب خلق دنیایی انسانی و غیراسارتبار شود. معلوم است که چنین مغزی بر اساس بافتار زمینهای درونی و بیرونی خود واقعیات ویژه خود را انتزاع میکند. چنین برداشتی از کار مغز حتی در کار متفکران در عرصه فلسفه قارهای یا اروپایی امروز (موردعلاقه اکثر روشنفکران وطنی) که قبلا چندان به پیشرفتهای علمی علاقهای نشان نمیدادند، نیز تأثیر گذاشته است و بعضی از آنها نیز رویکردی مثبت به مغزپژوهی و آینده نجاتبخش آن برای سرنوشت انسان پیدا کردهاند؛ ازجمله آنها میتوان ژیل دلوز و کاترین مالیبو را نام برد. از طرف دیگر، روانشناسی بدون مغز، در طول صد سال گذشته، نهتنها راهی مشخص جلوی حل مشکلات بشری نگشوده، بلکه وسیلهای برای در بند نگهداشتن انسان در دست حاکمان بوده است. روانشناسی رفتارگرا که رفتار را بر پایه محرک و پاسخ مورد بررسی قرار میدهد، مغز را مانند جعبه سیاهی در بدن انسان میداند که بهتر است تا زمان مرگ مخفی و سربسته بماند. این موضوع شباهت به همان مفهوم جعبه سیاه در هواپیما را دارد که وقتی هواپیما سقوط میکند و متلاشی میشود، تازه قابل استفاده میشود. همانطور هم جعبه سیاه مغز برای رفتارگرایان گویا تنها پس از مرگ در اتوپسی (کالبدشکافی) قابل استناد است.در طول چیرگی رفتارگرایی بر روانشناسی شاهد بودیم که چگونه حاکمان و قدرتمندانی که اطاعت و همشکلی را از شهروندان نجیب و غیرمنتقد میطلبیدند، سعی داشتند تا بر اساس این مدل، سیطره تسلط خود را با دستکاریهای محرکها برای گرفتن پاسخهای دلخواه از شهروندان اطاعتپیشه، تمرین و اجرا کنند.روانشناسی بر اساس نظریه اطلاعات در سایه پیشرفتهای علم کامپیوتری در قالب علوم شناختی امروز نیز دنبالهروی روانشناسی بیمغز در رفتارگرایی است. این شیوه نیز مغز را مانند سختافزاری میداند که مجبور است تابع باشد و با ساز هر نرمافزاری که در درونش گذاشته میشود، حرکاتی موزون مناسب با آن از خود نشان دهد. در این مدل نیز ذهن و روان تابعی از فعالیت خلاق و خودزایشی مغز نیست و مغز، معنا نمیسازد، بلکه ارزشهای معنادار در بیرون از مغز ساخته و به صورت نرمافزاری در درون مغز گذاشته میشوند و در این میان، سختافزار فقط وظیفه اجرای نرمافزارها در درون خود را دارد. ملاحظه میکنید روانشناسی بر اساس این مدل هم، مغز را بیکاره در امر معناسازی، حافظهاندوزی، پیشبینی، قوه خیال و خلاقیت میداند، زیرا که سختافزار مغز در این امور بیکاره است و این نرمافزار ذهن و روان است که جدا از سختافزار مغز، چنین تواناییای را دارد. اطلاعات و معنای آن در بیرون از مغز، در محیط، از سوی مهندسان زبده به صورت نرمافزار ساخته میشود و فقط مغز بهعنوان سختافزار باید بتواند آنها را بخواند و اجرا کند. بنابراین مشاهده میکنید که در این مدل نیز مغز هیچکاره است و روانشناسی بدون مغز سیطره خود را حفظ میکند. البته این نوع روانشناسی بدون دخالت مغز، همچنان میتواند مورد استقبال صاحبان قدرت و تحمیلکنندگان عقاید و مورد استفاده بهینه از طرف آنها قرار گیرد و سایه سلطه را بگستراند و بازار کسبوکارشان را رونق دهد. یکی از دلایلی که روانشناسی مغزمحور با وجود دلایل کافی علمی در مقام عمل در سایه شک و تردید میماند و مورد انتقادات اغلب غیراصولی و مغرضانه و سفسطهجویانه قرار میگیرد، همانا فشار و سیطره سرمایهداری و غوغای رسانهای وابسته به آن است که همچنان مبلغ دوگانهپنداری یا ثنویت مغز و ذهن و در جستوجوی سلامت روان، در غیبت مغز است که از مدرسه و دانشگاه تا بالاترین نهادهای تصمیمگیری سیاسی، اقتصادی و اجتماعی جهان را شامل میشود که پول و سرمایه و منابع را در اختیار دارد.حال در هفته «آگاهی از مغز» که در پیش است، بکوشیم تا روانشناسی مغزمحور را به میان مردم ببریم و از قدرت نجاتبخش مغز و از تواناییهای این عضو بگوییم و تلاش کنیم ارزشهای خلاقانه و تخیلبرانگیز و آیندهساز آن را بشناسانیم تا وسیلهای شود که اعتمادبهنفس و امید برای زندگی آزادانهتر را در مغزهای آدمیان قرن بیستویکم شعلهور کند و آیندهای بهتر را نوید دهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.