گفتوگو با کارگردان تنها فیلم نماینده سینمای ایران در جشنواره مستند کپنهاگ
شاگرد کیارستمی هستم
فرانک آرتا: بهتازگی فیلم مستند «زنی که نام ندارد» به کارگردانی فرزاد خوشدست و تهیهکنندگی دریرضایی بهعنوان یکی از فیلمهای بخش رقابتی دوره جشنواره کپنهاگ انتخاب شد. این فیلم که به زنان زندانی میپردازد، تنها نماینده سینمای مستند ایران در این فستیوال است که پخشکننده آن شرکت «مافیلم» در نیویورک است. جشنواره بینالمللی فیلم مستند «کپنهاگ» (CPH: DOX) در سالهای اخیر بهعنوان پیشروترین جشنواره دنیا شناخته شده است، چون برخلاف دیگر جشنوارهها که نگاهشان به مستندهای اجتماعی و آسیبشناسانه است، زیباییشناسی هنر را نشانه گرفته و مستندهایی را در بخشهای اصلی و رقابتی خود برمیگزیند که حتما رویکرد خلاقانه داشته باشند. به همین دلیل بسیاری از فیلمسازان هنری در جهان علاقهمند به شرکت در این جشنواره هستند. بخش بازار فیلم آن هم پررونق است و حتی برخی از نمایندگان جشنوارههای بزرگ غیرمستند دنیا مانند لوکارنو، ونیز، کن و برلین هم به این جشنواره میآیند تا استعدادهای تازه را کشف کنند. پانزدهمین جشنواره بینالمللی مستند کپنهاگ از 26 اسفند تا شش فروردینماه (2۶ - 1۶ مارس) در کشور دانمارک برگزار میشود. با فرزاد خوشدست گفتوگوی کوتاهی انجام دادهایم که میخوانید.
جشنواره کپنهاگ یکی از مهمترین جشنوارههای مستند دنیاست. چطور شد که مستند «زنی که نام ندارد» در این جشنواره حضور یافت؟ همانطور که گفتید، این جشنواره یکی از مهمترین جشنوارههای تخصصی فیلمهای مستند در جهان است که هرساله تولیدکنندگان و پخشکنندگان از کشورهای مختلف در این جشنواره گردهم میآیند و برنامههای مهم سینمای مستند را مرور و قضاوت میکنند. برای راهیافتن «زنی که نام ندارد» به این جشنواره از همان ابتدا بنده و پخشکننده فیلم؛ یعنی شرکت «مافیلم» برنامهریزی کرده بودیم. خانم گارینه نظریان، پخشکننده فیلم، از یکی از تهیهکنندگان مهم جشنواره خواستند که فیلم را ببینند. البته در کنار این فیلم، شش فیلم دیگر هم از دفتر این شرکت عرضه شد که تهیهکنندگان جشنواره و هیئت انتخاب این فیلم را با امتیاز بالا از بین فیلمهای ایرانی انتخاب کردند. امیدوارم این فیلم نماینده شایستهای برای سینمای مستند ایران باشد و بتواند نظر تماشاگران و داوران را جلب کند. البته قبل از کپنهاگ برای این فیلم به یکی، دو جشنواره دیگر رفته بودم و همینطور جشنوارههای دیگری هم در برنامه این فیلم است، اما شکل نامهنگاری، دعوت و مقدمهچینی این جشنواره تا امروز فوقالعاده بوده و همین من را تشویق به حضور کرده است. پیش از این ما در ایران یک نمایش افتتاحیه در جشنواره تصویر و البته جشن مستند خانه سینما داشتیم که نتایج خوبی بههمراه داشت. تا آنجا که میدانم، شما ازجمله مستندسازانی هستید که به موضوعات زنان زندانی و همینطور مردان توجه دارید و حتی وارد فضای زندان قرچک ورامین شدید. چرا به این سوژهها علاقهمند هستید؟ در ابتدا یک پیشنهاد مرا به این سمت کشاند. پیشنهاد از سوی تهیهکننده کار، خانم دریرضایی که ایشان هم این پیشنهاد را از یک روانشناس؛ یعنی آقای دکتر رضا پورحسین، گرفته بودند، اما در عمل چون من همیشه علاقهمند به کار روی آدمهایی که به پایان خط رسیدهاند هستم، این کار را پیگیری کردم. البته عبارت «آدمهایی که به پایان خط رسیدهاند» را از خود زندانیان در زندان بارها شنیدم و درنهایت فیلم بلند داستانی «زنی که نام ندارد» ساخته شد. بعد از این فیلم هم یک مجموعه تلویزیونی و فیلم بلند دیگر در کانون اصلاح و تربیت پسران را کارگردانی و تهیه کردم؛ مجموعه تلویزیونی «پس از حبس» و فیلم دیگری با نام «خط باریک قرمز» که هماکنون در مرحله تدوین هستند. مجموعه تلویزیونی «پس از حبس» در ماه رمضان سال آینده از شبکه سه پخش خواهد شد. در این کار سعی کردم این نگاه را که زندان پایان خط و همهچیز است در این افراد تغییر دهم؛ کاری که در «زنی که نام ندارد» به شکل کامل اتفاق نیفتاد! ورود به زندان قرچک ورامین برای شما سخت نبود؟ برای واردشدن به این زندان حدودا هشت ماه وقت صرف شد که خانم دریرضایی، تهیهکننده فیلم، از قبل قرار گذاشته بودند و درباره سختیهای عجیب این ماجرا ایشان باید سخن بگویند که چه گرفتاریهایی را پشت سر گذاشتند تا یک گروه فیلمسازی بیش از یک ماه در این زندان بتوانند کار کنند؛ اما خب من بشخصه - نه به گواه جشنوارهها- بلکه به گواه خود اثر که حالا من هم مخاطب آن هستم، میگویم نتیجه کار یک مستند محض است که هرچه زمان بگذرد، ارزشهای نهفته آن بیشتر خودش را نشان خواهد داد. در ساخت فیلمهای مستند اینچنینی چه مشکلاتی پیش پای شما بوده؟ اصلا مشکلات سینمای مستند از نظر شما چیست؟ بسیار و از این هم بیشتر. مهمترین نکته نبود درک متقابل از سمت مدیران مد نظر در این لوکیشنهاست و اینکه هیچگاه فیلمساز درک نمیشود و تفاوت بین کارهایی که در این فضاها تولید میشود، هم برایشان ملموس نیست و گاهی کار برای ما سختتر هم میشود. آنقدر سخت که شاید بعد از دو مجموعه و دو فیلم دیگر سراغ زندانها - البته در ایران- نروم. مـتأسفانه مدیریت در سینمای مستند ما یکسویه و تکقطبی شده و هیچگاه به کلیت سینمای مستند نگاهی نداشته. کار را کمّی و وجبی میبینند تا کیفی. درحالیکه در سینمای مستند باید برای هر پروژه ماهها حتی سالها وقت گذاشت. سالهاست عدهای محدود هستند که برای همه تصمیم میگیرند؛ اما فیلمسازان مستند در کوچه و شهرها در میان مردم رنج میبینند و رنج میکشند که البته با دست خالی راه به جایی نمیبرند. البته هستند در میان فیلمسازان سینمای مستند که بعضا فقط به دنبال بالابردن تعداد تولیداتشان هستند. برای همین است که سینمای مستند ما به شدت هنوز در دنیا - برخلاف سینمای داستانی- ناشناختهتر و کمرمقتر است. مدیران در سینمای مستند دچار یک اختلاف نگاه فاحش با نگاه جهان در سینمای مستند هستند. اختلاف نگاهی که در دهه 60 بین سینمای داستانی ما و حضور این سینما در جهان وجود داشت. سینمای عباس کیارستمی را در آن سالها به یاد بیاورید که در ایران چقدر مهجور بود؛ ولی در یک دهه اخیر در داخل همه او را فیلمساز بزرگ و آرتیست خواندند و سعی کردند حتی به زبان تأییدش کنند و البته تماشاگران آثارش هم در ایران بیشتر و جدیتر شدند. دقیقا سرنوشت سینمای مستند ما هم چنین است. آثاری را که طرد میکنند، بیشتر در خارج کشور مهر تأیید میگیرند و برعکسش هم داشتیم که آثاری در داخل بیدلیل مطرح شدند و کلی جایزه گرفتند؛ اما تماشاگرانش حداکثر از چند استان داخلی بیشتر نشدند. البته یکی، دو مستندساز استثنا را که همه میشناسیم، کنار بگذاریم. من بیشتر روی صحبتم با مدیرانی در این عرصه است که مشخصا خسته شدند و به خانهنشینی آنها کسی کمک نمیکند. خوشبختانه سینمای مستند بهشدت میتواند مستقل باشد و خودش بیسروصدا کارش را در جهان جلو ببرد. به قول سهراب سپهری، چه اهمیت دارد گاه اگر میرویند قارچهای غربت. من نمیدانم که چرا میگویند: اسب حیوان نجیبی است، کبوتر زیباست؟ و چرا در قفس هیچکسی کرکس نیست؟ از فعالیتهای هنریتان بیشتر بگویید. من از سال 1372 فیلمسازی را با دوربین 8 میلیمتری در سینمای جوان مشهد آغاز کردم و همزمان هم تئاتر حرفهای کار میکردم. بعد از آن در تهران سینما خواندم و یک فیلم نیمهبلند 16 میلیمتری و یک فیلم کوتاه 35 میلیمتری داستانی و دو فیلم کوتاه 16 میلیمتری مستند ساختم. کارگردانی حرفهای را با ساخت تیزر و مستندهای صنعتی شروع کردم. در بین مستندهای سفارشی سراغ مستندهای اجتماعی رفتم و چون عادت کرده بودم کار سفارشی انجام بدهم، در این زمینه کمی حرفهای شدهام. قبلا هم گفتم مستند «زنی که نام ندارد» که در جشنواره کپنهاگ پذیرفته شده، هم یک ایده سفارشی بود که من سعی کردم کمی با حوصله کار کنم که خب حالا در بین بهترینهای دنیا قرار گرفته. دوست دارم ایده را سفارش بگیرم، مال خود کنم و بعد اثری عالیتر از ایده سفارشی اولیه تحویل دهم. ضمنا حدود 20 سال شاگرد استادم عباس کیارستمی بودم و از زمان فیلم «طعم گیلاس» رابطه نزدیک و تنگاتنگی با ایشان داشتم. چندین فیلمنامه کوتاه و بلند و طرح سریال برای دیگران نوشتم و در کنار حدود 9 مستند و چند مجموعه مستند اجتماعی تلویزیونی یک فیلم بلند مستقل داستانی به نام «نگاه خیره» کارگردانی کردم که اکنون در مرحله صداگذاری است. البته مجموعه 30 قسمتی «پس از حبس» را در زندان نوجوانان برای شبکه سه تولید کردهام که در مرحله تدوین است. اهل عکاسی و گرافیک هستم؛ اما نه بهعنوان شغل، بلکه از سر ذوق. کار بعدیتان چه خواهد بود؟ علاقهمندم طرح فیلم مستند آخرم را در یک کشور دیگر و یک زندان در خارج کشور دوباره اجرا کنم. کار به ثبت قانونی رسیده و امیدوارم حدود یک سال دیگر مقدماتش بعد از ساختن فیلم بلند داستانی دیگرم به انجام برسد. خیلی دوست ندارم بیشتر از این از حجم مشکلات و حتی دلخوریهایی که کار در فضای زندان برایم پیش آوردند، حرف بزنم؛ چون فیلمبرداری مجموعه «پس از حبس» در کانون اصلاح و تربیت بهتازگی به پایان رسیده و ترجیح میدهم فعلا فلاشبک نزنم تا زمان پخش این مجموعه حرفهای بیشتری داشته باشم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.