«بدون تاریخ، بدون امضا»
در ستایش وجدان
مازیار معاونی
نمایش «بدون تاریخ، بدون امضا» بهعنوان دومین ساخته بلند سینمایی وحید جلیلوند نشان داد که کارگردان جوان و نوپای سینمای ایران را میتوان در رسته فیلمسازانی دانست که مضمون مشخصی را بهعنوان موتیف اصلی و تکرارشونده آثار خود برگزیده و هربار از زاویه و دریچهای جدید به آن ورود میکنند. بعد از دستمایه «تلاش برای کمک مالی به یک مستمند از طریق چاپ آگهی در روزنامه» که تم اصلی داستانی فیلم اول جلیلوند «چهارشنبه 19 اردیبهشت» بود، این فیلمساز در ساخته تازهاش دوباره یک مضمون اخلاقی دیگر؛ یعنی «وجدان» را بهعنوان درونمایه اصلی کارش انتخاب کرده تا بر علاقه و انگیزهاش برای پرداختن به «اخلاقیات» بهعنوان مهمترین دغدغه ذهنی خود صحه بگذارد. جلیلوند در دومین ساختهاش، فقر و اختلاف عمیق طبقاتی را در برابر وجدان و مسئولیتپذیری اجتماعی قرار داده و داستانی قرین به واقعیات جامعه و البته تلخ و گزنده خلق کرده است، بهخصوص آنکه صرفنظر از اجبارهای شغلی و اجتماعی نظیر محیطهای اداری که آدمهایی متعلق به طبقات مختلف اجتماع از منظر سطح تحصیلی/ فرهنگی و بضاعت مالی را برای ساعاتی از شبانهروز در کنار هم مینشاند، طبیعت و هویت متفاوت این دو طبقه و افتراقات آرمانی و رفتاری آنها معمولا مانعی جدی برای نزدیکشدن آنها به یکدیگر است، مگر آنکه وقوع رویدادهایی نظیر آنچه که در فیلم رخ میدهد مراوداتی بیشتر را ولو برای مدتزمانی کوتاه میان آنها برقرار کند. برخورد تصادفی اتومبیل دکتر کاوه نریمان (امیر آقایی)، پزشک شاغل در سازمان پزشکیقانونی، با موتورسیکلت حامل خانوادهای فقیر، بهخیرگذشتن ظاهری قضیه و بعد شنیدن نام پسر کوچک خانواده در فهرست متوفیان پزشکیقانونی که دکتر را دچار عذاب وجدان عمیق و وارد مسیر پرمخاطرهای میکند، همان تقابلی است که فیلمساز برای رودررو قراردادن فلاکت طبقه پایین با وجدان طبقه متوسط جامعه دستمایه قرار داده است؛ دستمایهای که کمتر به آن پرداخته شده و از سویی در رسته آثار تکراری سینمای اجتماعی متمرکز بر مقولات خیانت و اعتیاد قرار نمیگیرد که پسزدن مخاطب خسته از تکرار مکرر این مضامین را در پی داشته باشد و از سوی دیگر به سادگی و فارغ از مقدمات پیچیده سینمای موسوم به سینمای فرهادی (که البته در جای خود بهشدت ارزشمند هم هستند) بیننده آنسوی پرده را در وضعیت همذاتپنداری با داستان فیلم و قهرمانان آن قرار میدهد به گمان نویسنده کمتر تماشاگری را میتوان سراغ گرفت که در طول زمان فیلم با دکتر نریمان و آن حس عذاب وجدانی که مانند موریانه هر لحظه اعصابش را میخورد قرینهسازی ذهنی نکرده باشد و درخصوص درست یا غلطبودن تصمیم دکتر با خود کلنجار نرفته باشد؛ دستاوردی که نهتنها برای «بدون تاریخ، بدون امضا» که برای هر فیلم متعلق به سینمای جدی و دغدغهمند امتیاز کمی نیست. ضرباهنگ فیلم متناسب با مراحل تدریجی غلبه بر تردید قهرمان (دکتر کاوه) ضرباهنگ تندی نیست، بااینحال فیلم به نظر این قابلیت را داشت که با استفاده بهتر و حسابشدهتر از مصالح داستانی خود ریتم بهتر و کنشمندتری داشته باشد؛ بهعنوانمثال تا انتهای فیلم تکلیف رابطه دکتر نریمان و دکتر سایه (هدیه تهرانی) که میتوانست در شناخت بیشتر درونیات، پیشینه، تیپ شخصیتی دکتر نریمان و بهتبع آن جلورفتن روانتر و ریتم متناسبتر فیلم اثرگذار باشد، روشن نمیشود، البته این تنها هزینهای نیست که فیلم از این عدم شفافیت میپردازد و درگیرشدن بینتیجه ذهن تماشاگر برای حدسزدن چگونگی و مختصات این رابطه و منقطعشدن رابطه حسی او با تم غالب فیلم (علت اصلی فوت پسربچه) لطمه دیگری است که مینیمالیسم بیش از حد داستان موجبات آن را فراهم میکند. استفاده از بازیگرانی که در نقشهای خاصی کلیشه شده یا در حال کلیشهشدن هستند هم امتیاز منفی کوچک دیگری است که میتوان برای کلیت خوب و منسجمی به نام « بدون تاریخ، بدون امضا» در نظر گرفت. امیر آقایی در نقش دکتر نریمان بهواسطه تن صدا، شیوه دیالوگگویی و آنچه که مجموعا پرسونای بازیگری یک هنرپیشه شناخته میشود، مدتهاست برای بازی در نقشهای درونگرا کلیشه شده و انتخاب دوباره او برای ایفای چنین نقشهایی نه برای مخاطب لطف چندانی دارد و نه به کار موفقیت بیشتر فیلم میآید. نوید محمدزاده هم از این منظر وضع بهتری ندارد و هرچند که هنوز نقشآفرینیهای درخشان او مورد توجه قرار میگیرند، ولی باید حواسش به فاصلهگرفتن بهموقع از بازی در نقش کاراکترهای عصبی برخاسته از طبقات پایین جامعه باشد و افول زودهنگام ستارههای نسل قبل سینمای ایران را که خود را بسیار تکرار کردند مدنظر قرار دهد. پرسونای متفاوت از گذشته هدیه تهرانی (دکتر سایه) و دورشدن او از کاراکتر زن مقتدری که حرفش را هرطور که هست به کرسی مینشاند، درست در جهت عکس انتخابهای کلیشهای کارگردان و گزینهای قابلدفاع به نظر میرسد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.