گفتوگو با سولماز نراقی
جایی بین نوشتار و گفتار میایستم
فرانک آرتا
دو نمایشگاه «الفبال» و «بین خطوط» کار مشترک سولماز نراقی و ساجده شریفی از 29 دی تا 20 بهمن در گالری فرمانفرما برگزار شد و هماکنون در گالری بیان شهر اصفهان تا 16 اسفند ادامه خواهد داشت. نمایشگاه «الفبال» مختص آثار سولماز نراقی بود و به تجربهای جدید از پیوند ادبیات، خوشنویسی و نقاشی دست زد که با او گفتوگو کردیم.
عنوان نمایشگاه شما جالب بود. «الفبال» یعنی چه؟ دو سال پیش مقالهای نوشتم با عنوان «الفبال فارسی؛ تعینات مرغ در خوشنویسی ایرانی و اسلامی» و درواقع الفبال از ترکیب دو کلمه «الفبا» و «بال» ساخته شده که اشاره دارد به سنت تصویرگری مرغ به کمک حروف. «مرغ»، هم در ادبیات کلاسیک فارسی جایگاه سمبلیک و ویژهای دارد و هم در فرهنگ بصری ما و نمونههایش را در نقاشیهای «گل و مرغ» و همینطور «مرغ بسمالله»ها میتوان دید. از نمونه کارکردهای استعاری مرغ در ادبیات کلاسیک میتوان به مرغان منطقالطیر عطار، شخصیت سیمرغ در شاهنامه فردوسی، طوطی و بازرگان و مرغان دیگر مثنویمعنوی مولوی و دهها مثال دیگر اشاره کرد. در ادبیات عرفانی ما هم «مرغ»، استعارهای از جان اسیر آدمیزاد است. من در الفبال علاوهبر اینکه به سنت تصویری مرغ در خوشنویسی ایرانی اشاره داشتم، فیگور مرغ را از زاویهای دیدم که محل تلاقی ادبیات و نقاشی است. در نقاشی «سقاخانه» استفاده از حروف هم متداول بوده. حالا چرا شما چنین موتیفی را وارد کار خود کردید؟ من متوجه شدم که در نقاشیخطهای معاصر اگرچه با نقشمایه پرنده یا مرغ کارهای متنوعی کردهاند، اما ساحت الوهی مرغ را همچنان دستنخورده نگه داشتهاند؛ درواقع غالبا همان هاله قدسی را از طریق کاربرد رنگها یا نوع ترکیببندی در ابعاد بزرگتر بازتولید کردهاند که این خود باعث تأکید بیشتر بر این شکوه روحانی شده است. درواقع فقط ابزارها غیرخوشنویسانهاند؛ مثل قلممو و رنگروغن یا اکریلیک و بوم، ولی همان روح کهنسال خوشنویسی بر آثار حاکم است. من با اتکا به تغییر کارکرد استعاری مرغ در ادبیات معاصر فارسی کوشیدم این فیگور را دگرگون کنم. به نظرم یکی از معضلات هنرهای تجسمی ما بیگانگی و فاصلهای است که با ادبیات پیدا کرده. پس خواستید نگاه مدرن داشته باشید؟ معتقدم که هرکدام از مرغان ادبیات معاصر فارسی درواقع ورود خاص خود را به عصر ترقی کردهاند و ترجیح میدهم که بهجای پیچیدن بهاصطلاح مدرنیسم، از تجدد و ترقی ایرانی در معنای تاریخیاش استفاده کنم. بازه زمانیای که من مدنظر داشتم از مشروطه به اینسو است. بهلحاظ انواع ادبی، هم ترانه، هم شعر و هم قصه را مبنا قرار دادم. مرغ سحر که تصنیف بسیار مشهور ملکالشعرای بهار است، بار سیاسی دارد یا به نظرم مرغآمین نیما یوشیج، بوف کور هدایت و خروس ابراهیم گلستان نقب میزنند به لایههایی از جهان ایرانی پس از عصر مشروطه. پس پیوندی که میان سیمای ظاهری مرغ در ادبیات و هنر کلاسیک ما وجود داشت، در هنر معاصرمان گم شده بود. در همان «سقاخانه» که شما مثال میزنید، استفاده از موتیفهایی مثل خط یا بتهجقه یا مرغ، کارکرد هویتبخش دارند و در حد یک ارجاع نوستالژیک باقی میمانند. شما شاهد آن «فروپاشی و تجدیدحیات مستمر» که مدرنیته با خود بههمراه آورد نیستید. تلاش برای نشاندادن شمایل «خروس» در داستان «ابراهیم گلستان» برای من چالش هیجانانگیزی بود. پس اینجا وارد چالش یا به عبارت دقیقتر خوانش جدیدی شدهاید؟ سعی کردهام؛ مثلا خروس کارش این است که سردر خانه مرد داستان گند بزند و در آخر مجبور میشوند آن را بگیرند و خفه کنند. درحالیکه مرد دارد با قساوت خروس را میکشد، صدای زنها میآید که ولش کن، حلالش کن، بیچارهاش کردی! و مرد داد میزند: «جیغ نزن ضعیفه»! این مرغ (خروس) را مقایسه کنید با آن صورتهای مثالی که در گذشته داشتیم. درواقع آن مرغ حالا تبدیل شده به خروسی لاری که اگرچه حامل دلالتهای ضمنی بسیاری است، اما بههیچوجه بار الوهی ندارد. چنین رفتوآمدی میان ادبیات، خط و نقاشی چه مفاهیمی را برای شما تداعی میکند؟ اصلا دنبال چه هستید؟ قبل از هر چیز باید پرسید که نقاشی یا خط چیست؟ یا مرز میان نقاشی و خط کجاست؟ تعریف شما از نقاشیخط چیست؟ من بیشتر نگاهم به ظرفیتهای نقاشانه است که حیطه وسیعی دارد. این ظرفیتها در خوشنویسی سنتی ما هم قابلردیابی است. ظهور نقاشیخط هم بیشتر کشف این ظرفیتها بود تا ابداع! حتی در خط کوفی هم ظرفیتهایی وجود داشته و دارد که نمونههایش را در سفالینهها و تزئینات بناها میبینیم، اما در دنیای معاصر، هنرمندان در 50 سال اخیر با رویکرد بازتری به سراغ انواع خط رفتهاند و ظرفیتها را بازسازی و بازآفرینی کردهاند؛ گاهی اوقات محافظهکارانه و برخی اوقات جسورانه و متهورانهتر. نقاشیخطها در جاهایی که محافظهکارانه است، من دیگر اسمش را نقاشی نمیگذارم؛ همان «خط» است؛ منتها یکذره رنگینتر و در ابعاد بزرگتر اجرا شده. به همان میزان در سنت خوشنویسی قدیم تجربههایی را میبینیم که به نقاشی انتزاعی نزدیکتر هستند؛ مثل بعضی از سیاهمشقها که به توده سیاهی محض تبدیل میشوند. اگر بخواهیم به مفهوم معاصر نقد کنیم آنها مدرنتر هستند. پس مفهوم «خط» اساسا گستردهتر از کلمه و فراتر از خوشنویسی واجد ظرفیتهای نقاشانه نیز هست. بنابراین به دلیل ظرفیتهای فرمالی که در الفبای فارسی وجود دارد کشش و جذبهای ایجاد میکند تا خودبهخود به طرف نقاشی حرکت کند. مثل انواع اتصالات حروف و امکان کشیدهنوشتن آنها که به شما این قابلیت را میدهد با «خط»، «نقاشی» کنید. اما چرا امروز بعضی از کارشناسان «خوشنویسی» را هنر تمامشدهای تلقی میکنند؟ اگرچه این نوع نگاه را درک میکنم اما تأیید نمیکنم. میفهمم که خوشنویسی با عملکردی که در گذشته داشته، امروز به یک میراث هنری تبدیل شده مثل فرشبافی! منتها ما نیاز داریم از طریق برقراری دیالوگ با این سنتها، آثار جدیدی خلق کنیم. من سعی کردهام در گنجینههای هنر خودمان جستوجو کنم تا ببینیم چه ارزشهایی درون آنها مدفون و از نظر ما پنهان شدهاند تا بتوانیم با زبان معاصر آنها را بازآفرینی کنيم. بااینحال با توجه به آثار به نمایش درآمده به نظر میرسد «کلمه » برای شما مهمتر است. چرا؟ کلمه برای من دارای چند وجه است؛ بخشهای بصری، موسیقایی و زبانی. تمام تلاشم این بود که این سه را با هم پیوند بزنم. کمااینکه در «پرفورمنس شعر» با اتکا به سنت ادبیات شفاهی، شعر را اجرا میکنم؛ مثل پردهخوانی و نقالی که آنجا هم از جنبه بصری بیبهره نیست. حالا در اینجا از «خط» استفاده کردم و با ترکیب خط و نقش به وجه بصری نوشتار رسیدم. بنابراین جایی بین نوشتار و گفتار میایستم. جالب است برای هر مرغی ابیاتی از شاعران معاصر را انتخاب کردید. مثلا مرغ این شعر فروغ که «پرواز را به خاطر بسپار، پرنده مردنی است» رهایی در قلمزدنها و تکنیکی که در نقاشی به کار برده شده، متناسب با حالوهوای شعر است. معیاری برای چنین رویکردی برای هر شعری در نظر گرفته بودید؟ راهنمای من متن بود و خودم را به دست آن میسپردم که ببینم چه به من میگوید و از من چه میخواهد. اینکه تصمیم بگیرم در اثری فیگوراتیو و در دیگری آزادتر عمل کنم، براساس تصمیم واحد و ازپیشتعیینشده نبود! بااینحال اگر بخواهم بین آنها دست به انتخاب بزنم، تمایلم به آثاری است که در آنها فیگور مرغ وضوح کمتری دارد و ما بیشتر شاهد حالتهایی هستیم که از طریق فرم حروف نستعلیق به وجود آمده و ممکن است یادآور پیکر مرغ باشد یا حتی اشاراتی به پرواز. در روزهای پایانی زندگی عباس کیارستمی در بیمارستان کلیپی در رسانههای اجتماعی پخش شد که خانمی در کنار ایشان ساز میزند. بعدا متوجه شدم آن خانم شما بودید. چطور شد که چنین کاری انجام دادید؟ من هنوز هم وقتی یاد آن روزها میافتم احساساتی و ناراحت میشوم. واقعیت این است من آواز تیتراژ پایانی فیلم «شیرین» آقای کیارستمی را خوانده بودم؛ یعنی آشنایی من با آقای کیارستمی به 10 سال پیش از آن دوره برمیگردد. آن زمان ایشان از من خواستند که بخوانم. البته از ایشان اصرار و از من انکار که به خدا من خواننده حرفهای نیستم، اما از آنجا که ایشان هیچوقت دنبال بازیگر حرفهای نبود، دنبال خواننده حرفهای هم نبودند. درنهایت پذیرفتم و روی صدای حسین سرشار خواندم. در طول این سالها دوستی ما برقرار و پابرجا بود تا یک ماه پیش از بستریشدن ایشان در بیمارستان که یکبار تلفنی به من گفتند سناریوی آخرین فیلمشان یکجورهایی گره خورده و باید برایش کاری بکنند. ظاهرا سکانس پایانی فیلم فقط عبارت از پیامکهای عاشق و معشوق چینی به هم بود و آقای کیارستمی نگران این بودند که این سکانس ارزش تصویری دیگری ندارد. من به ایشان گفتم چرا فکر میکنید ارزش تصویری ندارد؟ بعد کمی درباره الفبای تصویرنگار و ارزشهای تصویری خط چینی با ایشان حرف زدم. ایشان فقط گوش کردند و واکنشی نشان ندادند تا اینکه یکی از آن روزهای سختی که ایشان در بستر بیماری بودند، از بیمارستان جم با من تماس گرفتند که بروم به دیدنشان. ظاهرا نگران پروژههای عقبمانده بودند و میخواستند هرچه زودتر سلامت خود را به دست بیاورند و کار کنند. تازه جراحیهای سخت را پشتسر گذاشته بودند و علیرغم دردهای زیاد، میل به زندگی و کار در ایشان موج میزد. خوشحال بودم که قرار است به ملاقاتشان بروم اما دلیلش را نمیدانستم چیست. یک ساعت قبل از قرار از بیمارستان تماس گرفتند و گفتند که سرحال نیستند و آمادگی دیدن من را ندارند. قرار را موکول کردند به فردای آن روز. خیلی غمگین و دلتنگ شدم و ناخودآگاه شروع کردم به زمزمه آهنگی که ایشان دوست داشتند روی شعری از سعدی: «ای گنج نوشدارو بر خستگان گذر کن، مرهم بهدست و ما را مجروح میگذاری...» ناگهان به فکرم رسید از همراه ایشان بپرسم که دسترسی به تلگرام دارند یا خیر. گفتند که دارند و من ترانه را با صدای خودم ضبط کردم و فرستادم. ما با این ترانه از سالهای دور خاطرات بسیار زیبایی داشتیم. مطمئن بودم که روحیهشان عوض خواهد شد، همانطور هم شد؛ یک ساعت بعد تماس گرفتند و گفتند ایشان مدام در حال گوشکردن به این آهنگ هستند و اگر نزدیک هستی سازت را بردار و بیا همینجا زنده برایشان اجرا کن. خوشحال بودم که توانستهام حالشان را بهتر کنم. رفتم و این شروع چندین جلسه پیاپی بود که من برای بهبود روحیه ایشان به بیمارستان میرفتم. همان وقت فهمیدم دلیل دعوت اول ایشان از من این بوده که میخواستند یک درسگفتار چنددقیقهای بنویسم برای شخصیتی که آقای کیارستمی میخواهند در سناریو بگنجانند؛ استاد دانشگاهی که سر کلاس دارد درباره الفبای تصویرنگار حرف میزند. به این ترتیب میخواستند سکانس آخر در ذهن مخاطب معنادار شود. من هم این کار را کردم. افسوس که هرگز این فیلم ساخته نشد!! و حاصل آن دعوت فقط ویدئوهای خاطرهانگیزی است که از روزهای تلخ بیمارستان جم به یادگار مانده است. آقای کیارستمی به طرز شگفتانگیزی به این بیت تعلق خاطر داشتند: «عمری دگر بباید بعد از وفات ما را/ کین عمر طی نمودیم اندر امیدواری...» و هر وقت به اینجای ترانه میرسید واکنش احساسی نشان میدادند. من اما در حین اجرای آن روز اشک ایشان را ندیده بودم. فیلم یکسال بعد از فوت ایشان به دستم رسید، البته فیلمهای دیگری هم از ایشان داشتم. ولی در طول آن سال اصلا توان اینکه دوباره نگاهشان کنم، نداشتم تا اینکه کمی قبل از سالمرگ ایشان این فیلم را یکی از حاضران آن جمع برایم فرستاد. من هم در کانال خودم به اشتراک گذاشتم و در کمال ناباوری دیدم که یکروزه از تلویزیونهای آنور آب هم سر درآورد!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.