تاریخ به روایت اول شخص
کتاب «آدم ما در قاهره» یادداشتهای قاسم غنی، پزشک، ادیب، نماینده مجلس، دیپلمات و سفیر ایران در مصر است که با ویرایش و پیشگفتار محمد قائد به همت نشرQکلاغ منتشر شده است. غنی از هیئتی بود که از سوی رضاشاه برای خواستگاری رسمی از فوزیه و ازدواج او با ولیعهد ایران به قاهره رفت و ده سال بعد محمدرضاشاه او را برای فیصلهدادن به طلاقی پرسروصدا برای بار سوم به همان شهر فرستاد. خبرگزاری ایبنا گفتوگوی مفصلی با قائد درباره کتاب حاضر انجام داده. پاسخهای مکتوب قائد با نثر ویژهاش به موضوعات دیگری کشیده که در ادامه بخشهایی از آن را میخوانید: در ایران و مصر و تقریبا سراسر خاورمیانه اسلامی، جماعت آرزوی پیروزی آلمان نازی و نابودی اینگیلیس داشتند، از رضاشاه گرفته تا جانشینش و دربار مصر و مردم عادی و همه. حالا که آلمان شکست خورده بود مردم میگفتند حیف که هیتلر کم کشت وگرنه پیروز میشد؛ و مقامها خودشان را به آن راه میزدند و دلشان میخواست حکمرانهای لندن شب بخوابند، صبح بلند شوند، فراموش کرده باشند در سالهای گرفتاری، چه کسی رفیق بود و کی نارفیق. در ادامه همان طرز فکر، رئیس دفتر شاه به غنی ندا میدهد؛ شاهنشاه تمایل دارند بدانند آیا انگلیسها دربار مصر را برای تنبیه هر دو خاندان سلطنتی تحریک به جدایی میکنند، بنابراین از زیر زبان سفیر آمریکا بکشید. غنی به دیدار همتای ینگهدنیاییاش میرود اما در عوالم پروتکل دیپلماسی خیلی ضایع است آقای دکتر سفیرکبیر دولت شاهنشاهی ایران صاف از مستر جک بپرسد آیا بویی برده که اینگیلیس بیهمهچیز در اتاق خواب اعلیحضرت ما موش بدواند؟ پس اوضاع دربار قاهره را پیش میکشد. سفیر آمریکا اگر هم ملتفت نیت غنی میشود، خودش را به آن راه میزند و درباره طرز مملکتداری ملک فاروق نظر میدهد. به نظر من آنجوری که از روایت پیداست ملتفت نمیشود. این را غنی باید از سفرای ترکیه و فرانسه و اهل جوامعی میپرسید که در ادامه سیاست تا تختخواب حکمرانان تجربه بیشتری داشتند. منتهای مطلب، محرم راز بریتانیا آمریکاییها بودند. رضاشاه چندین همسر اختیار کرد تا هم با طایفه قاجار و اعیان خویشاوند شود و هم فرزندان متعدد داشته باشد که عقبه او را از خانوادهای کوچک به حد خاندان بزرگ برسانند. بسیاری حکمرانها در ایران و جاهای دیگر دنیا همین کار را کردهاند. در مورد ولیعهد میخواست پیوند زناشویی با یک دربار دیگر برای خاندانش پشتوانه ایجاد کند. در میان دختران خانوادههای حکمران کشورهای اسلامی، فوزیه لابد بهترین انتخاب بود. شباهت بسیاری به ویوین لی بازیگر زیبای فیلم «بربادرفته» داشت. ناصرالدین شاه اهل کتاب و هنرمندترین پادشاه تاریخ ایران، و مطلع از جهان و زمان خودش بود. سلیقه شخصیاش را هم مثل هرکس دیگری داشت. آمستردام در دفترش نوشت «زن خواننده اپرا خوشگل بود، بدگل نبود ولی صدایش به گوش ما مثل زوزه سگ میرسید». کلاس انگلیسی سال اول دانشگاه، معلم آمریکایی گفت موسیقی و آواز ایرانی، مثل زنجموره گربهای است که رودل کرده باشد در شب سرد زمستان پشت شیشه پنجره. من و یکی دیگر اعتراض کردیم و طفلک مستر جک حرفش را پس گرفت و عذر خواست (بعدها متوجه شدم خودم هم دیگر تحمل موسیقی و آواز ایرانی ندارم و سالهاست فقط جستهگریخته میشنوم، گوش نمیکنم) غنی دنبال اسراری میگشت که شاعران پارسیگو در شعرهایشان به آن، یا آنها، پرداختهاند. اینشتین اسراری کشف نکرد و معتقد نبود اسراری وجود دارد. برعکس، معتقد بود موضوع روشن است اما اهل نظریه مکانیک کوانتومی نمیفهمند جهان هستی ثبات دارد و خیلی هم با برنامه است و «خدا تاس نمیاندازد». بسیار بعید میدانم اینشتین متوجه شد فردی مشرقزمینی که به دیدارش آمد چه گفت و چه میخواست بداند. نظریه او، از جمله، این بود که اگر با سرعت نور حرکت کنیم سر جای اولمان برمیگردیم چون به سبب گرانش، مسیر نور منحنی میشود پس جهان محاط در کره است. غنی اگر نگاهی به خلاصه تئوریهای نسبیت انداخته بود لابد، مانند من و شما و میلیاردها آدمی که در فیزیک کیهانی و ریاضیات متخصص نیستند، میپرسید اگر فرمان را محکم بگیریم و گاز تخت و مستقیم حرکت کنیم نمیتوان زد جدار کره را جر داد تا همانطور که مولوی و هاتف اصفهانی و مرحوم علامه قزوینی فرمودند به حقیقت نامتناهی و جهان اعظم ورای حصار برسیم؟ درستنوشتن و خوبنوشتن را باید در مدرسه به بچهها یاد داد. و درهرحال همیشه عدهای بد و غلط مینویسند آسمان هم به زمین نمیآید. مشکل خط را نباید دستکم گرفت. ناقص و بدوی و پیچیده بودن خط ما سبب شده برای بسیاریمان حتی تلفظ کلماتی که پیشتر نشنیدهایم دشوار باشد. ناگفته نماند که چالهچولههای بین نوشتار و گفتار منحصر به ما نیست. این حرف که متجددها چیزی از دین و فرهنگ دینی نمیدانند واقعیت ندارد. آدمی هم که روزها و شبهایش در تالار مهمانی میگذرد اگر لازم بداند تلمذ نزد عربیدان و قرآنخوان را در برنامه میگذارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.