|

در نقد عقل سلیم

به تازگی کتاب «کژ نگریستن» اثر اسلاوی ژیژک با ترجمه مازیار اسلامی و صالح نجفی بعد از سال‌ها تجدیدچاپ شده است. خبرگزاری ایبنا گفت‌وگویی با مازیار اسلامی کرده است درباره اهمیت این کتاب که گزیده‌ای از پاسخ‌های او را می‌خوانید: اهمیت کتاب «کژ نگریستن» به دلیل امکانی است که به مطالعات ادبی و سینمایی برای استفاده از مفاهیم و آرای لاکانی می‌دهد. از آنجا که نوشته‌های لاکان به گواه اهل فن جزو نوشته‌های دشوار نظری در قرن بیستم است و اصولا لاکان در زمره متفکران پیچیده و مغلق به‌شمار می‌آید و فهم آثارش دشوار است، اهمیت کژ نگریستن به یک معنا نشان‌دادن این است که چگونه متون و آثار ادبی و سینمایی و حتی اپرا می‌تواند بهانه‌ای برای تفسیر آثار لاکان باشد. ژیژک از نوشته‌های لاکان و مفاهیم و تفاسیر او و نیز نوشته‌ها و آثارش بیشتر برای تفسیر و خوانش فیلم‌های سینمایی، رمان‌ها و اپرا استفاده می‌کند. از این جهت لاکان می‌تواند مثل هر نظریه‌پرداز دیگری به‌ویژه فروید در روان‌کاوی مجموعه مفاهیمی در اختیار قرار دهد که در حوزه‌های مختلف به کار ‌آید. «کژ نگریستن» از این جهت مهم است که راه علمی و مهمی را در اختیار خواننده قرار می‌دهد تا بداند چگونه از مفاهیم مورد استفاده لاکان در فیلم‌های سینمایی، داستان‌های کوتاه و... استفاده کند. این کتاب می‌تواند در حوزه مطالعات میان‌رشته‌ای اثر مهمی باشد و مورد استفاده قرار گیرد. ژیژک در این کتاب با ارجاع به مفاهیم کلیدی در نظام فکری لاکان مانند صدا و نگاه، محصولات فرهنگی را تفسیر می‌کند. به طور مثال شیوه مونتاژ در سینمای آمریکا را تفسیر می‌کند. ژیژک در این کتاب نشان می‌دهد چگونه از مفاهیم نظری و انتزاعی مورد نظر لاکان می‌توان در فهم پیش پا افتاده‌ترین و عامیانه‌ترین محصولات فرهنگی استفاده کرد. عنوان کتاب هم به این موضوع یعنی شیوه تفسیرگر و منتقد اشاره می‌کند. بدین معنی که در برخی آثار به جای اینکه با نگریستن مستقیم به حقایق پی ببریم می‌توانیم با اریب نگاه‌کردن و کژ نگریستن به حقیقت پی برد، چنان‌که در نقاشی روی جلد کتاب نیز با کژ نگریستن به آن می‌توان به جمجمه درون تصویر پی برد. کژ‌نگریستن شیوه تازه‌ای از تفسیر متون است که در این کتاب ژیژک به آن اشاره دارد. در بخش اول کتاب ژیژک با تأسی از آثار لاکان می‌گوید واقعیت پدیده‌ای برساخته است و شکل طبیعی ندارد بلکه چیزی است که توسط یک نگاه ایدئولوژیک ساخته می‌شود و به صورت امر طبیعی به خورد ما داده می‌شود. بر ساخت نظام‌های فکری و ایدئولوژیک است که به مرور زمان با آن خو می‌گیریم در حالی که رهایی‌بخشی نظریه لاکان در این است که واقعیت تنها این نیست بلکه شکل طبیعی است. تنها زمانی شما متوجه طبیعی‌بودن آن می‌شوید که با نگاه متعارف نگاه کنید. ژیژک با ارجاع به رمان‌ها و داستان‌ها مثال‌های زنده‌ای از عدم تطابق و سازگاری واقعیت و عدم واقعیت می‌زند و می‌گوید که چگونه واقعیت ساختگی است. در بخش دوم کتاب ژیژک مفهوم نگاه را شرح می‌دهد که در نظام فکری لاکان یکی از مفاهیم کلیدی است. ژیژک نشان می‌دهد نگاه امر سوبژکتیو نیست و ابژکتیو هم هست، به این معنی که وقتی ما به شیء نگاه می‌کنیم از طریق آن ابژه هم مورد نگریستن واقع می‌شویم و شیوه نگاه‌کردن ما به آن پدیده توسط خود آن پدیده هم بررسی می‌شود. در بخش سوم کتاب ژیژک از سه‌گانه امر نمادین، امر خیالی و امر واقعی برای سیاست و مفاهیمی چون حقوق‌ بشر و دموکراسی استفاده می‌کند. اینها مفاهیمی‌اند که به صورت نمادین در عرصه واقعی ساخته شدند و بیش از اینکه محصول امر واقعی باشد محصول گفتارهای نمادین و نظام‌های ایدئولوژیک است. ژیژک در این بخش از کتاب نگاهی به سیاست‌های دهه 90 هم داشته است و آنها را بررسی می‌کند. مهم‌ترین نقد ژیژک به مفاهیمی مانند حقوق‌ بشر و دموکراسی است که البته در کتاب‌های دیگر آن را مفصل‌تر بررسی کرده است. او می‌گوید انتخاب دموکراسی شبیه به مورد سارقی است که جلوی فرد را می‌گیرد و به او می‌گوید یا جانت را بده یا پولت را! طبیعی است که انسان مجبور است پولش را بدهد. از نگاه ژیژک انتخاب دموکراسی هم این‌چنینی است و از پیش طراحی شده است. «کژ نگریستن» امکان تازه‌ای را برای تفسیر و دستیابی به حقیقت در اختیار ما قرار می‌دهد در عین اینکه محدودیت‌هایی هم دارد. کژ‌نگریستن این امکان را به ما می‌دهد که می‌توانیم در فهم امور اعم از واقعیت‌های سیاسی و اجتماعی و یا فیلم و داستان تابع عقل سلیم نباشیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.