پيروزي کمونيستها و دموکراسي در کوبا
خاوير کورالس . جيمز لاکستون
براي اولين بار در شش دهه گذشته، کوبا ميتواند رهبري غير از کاستروها داشته باشد. در 11 مارس، کوبا انتخاباتي را براي مجمع ملي برگزار ميکند که اين مجمع به نوبه خود رئيسجمهور آتي کشور را در 19 آوريل تعيين خواهد کرد. رائول کاسترو، رئيسجمهور کوبا و برادر فيدل کاستروي فقيد براي دور بعدي رياستجمهوري نامزد نخواهد شد. در سال 2012، او محدوديت دورههاي رياستجمهوري را مطرح کرد و به نظر قصد دارد به آن پايبند بماند. انتظار ميرود که مجمع ملي، رئيسجمهور بعدي را خارج از دايره خاندان کاسترو انتخاب کند.اما اين مسئله چه پيامدي براي کوباييها دارد؟ يک قرائت خوشبينانه اين است که اين مسئله ميتواند اولين گام در جهت دموکراسي باشد. اما قرائت واقعبينانهتر اين است که کوبا همچنان در همان مسير حرکت خواهد کرد؛ يعني حاکميت تکحزبي غيردموکراتيک. اگر حزب کمونيست کوبا- تنها حزبي که در رژيم تکحزبي کوبا اجازه مشارکت در انتخابات را دارد- باهوش باشد، خواهد کوشيد تا از اين دور بسته خارج شود. در واقع گذار به دموکراسي ميتواند به نفع اين حزب باشد. حزب کمونيست کوبا ميتواند از رهايي از خاندان کاسترو براي ايجاد آزاديهاي جديد براي کشور استفاده کند.از اينها گذشته، در بسياري از دموکراسيهاي جديد، احزاب حاکم اقتدارگراي قديمي همچنان بازيگر اصلي هستند. در بيشتر موارد، اين احزاب اقتدارگرا حتي در انتخابات آزاد و عادلانه نيز پيروز ميشوند. از مکزيک، مغولستان، لهستان، پاناما، اسپانيا و کره جنوبي گرفته تا تايوان و تونس، مردم همان آدم بدها را به قدرت ميرسانند. علت اين است که در بيشتر وضعيتهاي پساانتقالي، برخي رأيدهندگان دلشان براي همان گذشته اقتدارگرايانه تنگ ميشود. در مورد کوبا، اين حزب ميتواند با اتکا به دستاوردهاي خود در حوزههايي مانند خدمات رفاهي رايگان همچون درمان، مليگرايي و امنيت داخلي به آينده خوشبين باشد.رژيمهاي اقتدارگراي اینچنینی از جمله کوبا اغلب براي دهههاي متمادي دوام ميآورند اما با مرگ نسل انقلابي به مشکل برميخورند؛ مخصوصا اگر نتوانند منبع جديد و جايگزيني براي مشروعيت خود بيابند؛ مانند رشد اقتصادي خارقالعاده چين در دهههاي اخير. به همين دليل، اين «فرصت طلايي» ميتواند به کمک حاكمان کوبا نيز بيايد. متأسفانه مردم کوبا، نشانههاي چنداني از توجه به اين فرصت از سوي حاکمان خود نميبينند در عوض، اکثر نشانهها از تداوم وضع موجود حکايت دارد. از نظر آنها انتخاب يک رئيسجمهور بيرون از دايره خاندان کاستروها به معناي گذار به يک رژيم آزادتر نيست.رائول کاسترو ديگر رئيسجمهور کوبا نخواهد بود اما به طور کامل از قدرت کنار نخواهد رفت. او رئيس حزب کمونيست و رئيس غيررسمي ارتش يعني دو نهاد مهم اين کشور باقي خواهد ماند. در چنين شرايطي، او از حق وتوي گشايشهاي دموکراتيک بالقوه برخوردار خواهد بود. علاوه بر اين، پسر و دختر کاسترو نيز در پستهاي کليدي باقي خواهند ماند. پسرش آلخاندرو در حال حاضر وزارت داخلي را اداره ميکند و دخترش، ماريلا، يکي از اعضاي مجمع ملي و رئيس يکي از مهمترين اتاقفکرهاي کوباست. گذشته از اين فاميلبازيها، مهمترين ميراث سياسي رائول کاسترو، کنترل نظامي اقتصاد است که به نظر نميرسد به اين آسانيها کنار زده شود. ارتش کوبا بخش وسيعي از شرکتهاي فعال در حوزه تجارت از جمله هتلها تا صرافيها و بنادر را در اختيار دارد و هر فعال سياسي و اقتصادي ميداند که شکستن اين انحصار کار دشواري است.علاوه بر اين، به خاطر بستهبودن اقتصاد کوبا، بخش خصوصي ضعيف و کوچک شده است. در دوران فيدل کاسترو، کوبا يکي از سختگيرانهترين ممنوعيتها عليه مالکيت خصوصي را به اجرا درآورد. البته در دوران رائول تعداد فعاليتهاي خوداشتغالي مجاز افزايش يافت اما به مشاغلي با سطوح مهارتي پايين محدود ماند. در واقع محدوديتهاي سنگين در تأمين مالي و استخدام افراد همچنان به قدرت خود پابرجاست. از ديگر سو، سهگانهاي که اين رژيم را بعد از جنگ سرد سرپا نگه داشته نيز پابرجاست؛ يعني سهگانه مهاجرت، سرکوب و پولپاشي. مهاجرت در واقع حکم يک سوپاپ اطمينان را داشته و به سرسختترين مخالفان اين رژيم امکان خروج از اين جزيره را داده است. سرکوب مخالفان باقيمانده نيز همچنان ادامه دارد و پولپاشي که سالانه مبلغي معادل سه ميليارد دلار ميشود، يک شريان حياتي براي اقتصاد کوباست. شايد فکر کنيد که اين پولپاشيها ميتواند از طريق تأمين مالي جامعه مدني به رشد دموکراسي در کوبا کمک کند ولي به علت فراگيربودن فقر و حجم کم نقدينگي، اکثر اين بودجهها صرف مصارف خانگي و فعاليتهاي خوداشتغالي ميشود و مبلغ چنداني براي فعاليت گروههاي مدني که بخشي جداييناپذير از تحقق دموکراسياند، باقي نميماند. در چنين شرايطي، احتمالا حاکميت تنها از يک طريق ميتواند براي گسترش دموکراسي تحت فشار قرار گيرد؛ از نزاع ميان حزب کمونيست و ارتش. آقاي کاسترو نيز بهتر از هر کسي به اين مسئله واقف است و به همين خاطر است که ميخواهد مسئوليت هر دو نهاد را در دست داشته باشد. تا وقتي در بر اين پاشنه بچرخد، اميد چنداني به يک کوباي آزاد نميتوان داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.