ايران، سرزمين حبابها
احمد فرهادي . كارشناس اقتصادي
هر روز با حبابي سروکار داريم؛ از حباب نرخ دلار گرفته، تا حباب قيمت خودروهاي وارداتي، يا از حباب سکه تا حباب مسکن يا از حباب بيتکوين تا حباب برنج. انگار کل اقتصاد ما حبابي شده است. حباب در اقتصاد هميشه عامل ثروتمندشدن عدهاي و البته مقروض و متضررشدن تعداد بيشتري است. قيمتها در اقتصاد حبابي (Economic bubble) دچار تغييرات شديد ميشوند؛ بهطوريکه تعيين قيمت بر اساس عرضه و تقاضا دشوار است. اين پديده حاصل دادوستد با حجم و نرخ بسيار بيشتر از ارزش واقعي مورد معامله است. چون تعيين ارزش واقعي، کار دشواري است معمولا پس از افت ناگهاني قيمت و بهاصطلاح ترکيدن حباب متوجه وجود حباب ميشوند. زماني که حباب شکل ميگيرد سرمايهگذاران با هجوم بدون توجه به ارزش واقعي بازار يک کالا اقدام به خريد هيجاني در بازار ميکنند که باعث جداشدن قيمت بازار يک کالا از ارزش واقعي آن ميشود. مفهوم حباب با نوسانات عادي بازار تفاوت جدي دارد. در معاملات عادي بازار، طبيعي است که قيمت بازار يک کالا در نوسان است، بهطوریکه گاهي بالاتر از ارزش واقعي و گاهي پايينتر از آن معامله ميشود. در هنگام پيشآمد يک رخداد مثبت يا منفي بديهي است که بازار نسبت به آن عکسالعمل نشان دهد. ويژگي حباب، موقتيبودن آن است. حباب گاهي به صورت ديد غيرواقعبينانه و غيرممکن از آينده نيز بيان ميشود. دلايل متعددي براي شکلگيري حبابهاي اقتصادي بيان شده است، يکي از دلايل مهم آن افزايش بيش از حد نقدينگي است؛ بسياري حبابها در زماني شکل ميگيرند که مؤسسات مالي براي سود بيشتر اقدام به عرضه تسهيلات بانکي با سود غيرواقعي و بيشازحد ميکنند. افراد زيادي با استفاده از اين اعتبارات بانکي به سرمايهگذاري در بخشي خاص اقدام ميکنند. اين کار باعث انبساط اقتصادي شديد در يك بخش ميشود؛ زماني که موعد بازپرداخت اين تسهيلات فرا ميرسد به دليل اينکه ارزش واقعي اين بخش اقتصادي کمتر از قيمت حبابي آن است، بسياري از اين افراد از بازپسدادن اعتبارات عاجز خواهند ماند. ازاينرو در اين زمان انقباض اقتصادي شديدي اتفاق ميافتد که باعث ترکيدن حباب ميشود. ترکيدن حباب باعث ترس در بين مردم و کاهش شديدتر قيمتها خواهد شد. عدهای از اقتصاددانان شکلگيري حباب را منبعث از دلايل رواني ميدانند، «تئوري احمق بزرگتر» بيانگر اين وضعيت است، در اين تئوري بسياري افراد با اينکه ميدانند قيمت فعلي بيشازحد واقعي است چون احتمال زياد ميدهند که فرد ديگري را پيدا خواهند کرد که او کالاي مورد نظر را با قيمت بيشتر خريداري کند (احمق بزرگتر) اقدام به سرمايهگذاري ميکنند. در اين تئوري حبابها تا وقتي ادامه مييابند که احمقهايي وجود داشته باشند که حاضر باشند کالاي مورد نظر را با قيمت بيش از حد واقعي خريداري کنند. از ديگر دلايل رواني اين پديده ميتوان به پيشبيني آينده قيمتها اشاره کرد، بر اين اساس چنين استدلال ميشود که اگر قيمتها در گذشته به ميزان مشخصي افزايش يافته باشند، همچنان با اين نرخ براي هميشه افزايش خواهند يافت. به عبارت ديگر شکلگيري حباب به علت بررسي قيمتها به صورت تاريخي و پيشبيني حفظ رويه فعلي است. دليل رواني ديگر در ايجاد حباب، مفهومي است تحت عنوان «رفتار گلهاي» بدين معنا که سرمايهگذاران تمايل به خريد يا فروش در راستای روند بازار دارند. معمولاً افرادي که در راستای حباب سرمايهگذاري ميکنند تا زمان ترکيدن حباب سود بسياري به دست خواهند آورد. واقعيت اين است که مردم ايران هر روز با خبري درباره تشکيل حباب يا ترکيدن آن مواجهاند، چه قائل به دلايل اقتصادي ايجاد حباب باشيم و چه معتقد به دلايل رواني اين پديده، بايد بدانيم که اين خبرها زندگي اقتصادي مردم را بهشدت تحتتأثير قرار ميدهد. در چنين شرايطي لازم است معلوم شود که آيا واقعا اقتصاد ايران حبابي شده است؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.