دانشگاه؛ سکوی پرتاب آموزش عالی
کامبیز مینایی. استاد دانشگاه شیراز
تأثیر شگرف سیستم آموزش عالی بر وضعیت سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی هر کشوری بر کسی پوشیده نیست. در سالهای نهچندان دور تعداد مراکز آموزش عالی به برخی دانشگاههای دولتی محدود میشد، اما با رشد جمعیت و تغییرات اجتماعی ایجادشده، دانشگاههای متعدد دولتی، نیمهدولتی و غیردولتی تأسیس شدند. در این نوشتار به تأثیر افزایش کمی مراکز آموزش عالی بر نظام آموزشی، بهویژه روی دانشگاههای بزرگ و طراز اول پرداخته میشود.
گسترش کمی مراکز آموزش عالی در سالهای پس از انقلاب امری ناگزیر بود. باوجوداین، این روند پس از مدتی و بهویژه از دهه 80 از شکل طبیعی خود خارج شد و هماکنون بهعنوان چالشی جدی فراروی آموزش عالی کشور قرار دارد، بهطوریکه درحالحاضر وجود سه یا چهار مرکز آموزش عالی دولتی و غیردولتی در یک شهرستان کوچک پدیدهای عادی محسوب میشود. علاوهبر تعدد مراکز آموزش عالی در کشور، فاصلهگرفتن از اهداف اولیه تأسیس برخی دانشگاهها، شرایط آموزش عالی کشور را دشوارتر کرد. دانشگاه جامع علمی- کاربردی با هدفی بسیار ارزشمند شروع به کار کرد: تأسیس رشتههایی که به مهارت و شغل بینجامد، اما بهتدریج با تأسیس مراکز متعدد و حتی روآوردن به راهاندازی دوره کارشناسیارشد از این مسیر فاصله گرفت. همین حالت در مورد دانشگاه پیام نور هم اتفاق افتاد. این دانشگاه بر اساس روش آموزش از راه دور و نیمهحضوری تأسیس شد، بهگونهای که حضور دانشجو در کلاسهای درسی به حداقل ممکن برسد. ناگفته پیداست با چنین شرایطی وجود رشتههای فنی- مهندسی که نیاز به آزمایشگاه و کارهای عملی زیادی دارند، توجیهپذیر نیست. بهعلاوه با توجه به لزوم ارتباط تنگاتنگ بین استاد و دانشجو در دورههای تحصیلات تکمیلی و بهویژه دکترا، لزومی به راهاندازی دورههای دکترا در این دانشگاه نبود (بهتازگی معاون آموزشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری از ممنوعیت گرفتن دانشجو در مقطع دکترا خبر داده که اقدام شایستهای است و امید است اجرائی شود). عدم تمکین دانشگاهها نسبت به مأموریت اصلی خود در دانشگاههای آزاد و دولتی نیز آشکار است. تأسیس مراکز متعدد مربوط به دانشگاه آزاد و دولتی در شهرستانهای کوچک که روزی قرار بود نشاندهنده توسعه شهر یا شهرستانهای خود باشند، وقتی با خطر تعطیلی به دلیل نداشتن دانشجوی کافی مواجه شدند، به راهاندازی یا گسترش دورههای تحصیلات تکمیلی رو آوردند. نبود زیرساختهای مناسب آموزشی و پژوهشی در اینگونه دانشگاهها به کاهش کیفیت دانشآموختگان منجر شد؛ بهعنوانمثال یکی از معتبرترین و کاربردیترین روشهای سنجش کیفیت در دانشگاههای داخل و خارج کشور، نسبت تعداد استاد به دانشجو است. این نسبت در بسیاری از مراکز آموزش عالی از استانداردهای موجود کمتر است. از سوی دیگر با وجود مراکز نظارتی وزارت علوم که یکی از وظایف مهم آنها کنترل کیفی آموزش و پژوهش در مراکز آموزش عالی سراسر کشور است، فرصت اندکی برای اینگونه نظارتها فراهم میآید. گفتن جملهای به این مضمون از سوی دانشجویان بسیاری از دانشگاهها (بهویژه دانشگاههای کوچک) مبنیبر اینکه «ما وارد دبیرستان بزرگی شدهایم» دور از انتظار نیست. علت این گفته را باید در کارکردهای متعدد دانشگاههای درجه اول دنیا و حتی برخی از دانشگاههای طراز اول کشور جستوجو کرد. دانشگاههای برتر به تربیت دانشجویانی میپردازند که علاوهبر دانش و بینش لازم در یک رشته تخصصی دارای مهارتهای گوناگونی برای زندگی، کار و پیشرفت بیشتر باشند. این دانشجویان پس از ورود به بازار کار محیط اطراف خود را با داشتن ارزشهای اجتماعی و اخلاقی تحتتأثیر قرار میدهند. دانشگاهها، تنها با داشتن زیرساختهای قوی آموزشی و پژوهشی و درعینحال دارابودن زمینههای مختلف برای بهبود فرهنگ عمومی جامعه قادر به تربیت دانشجویانی با مشخصات بالا هستند. بدیهی است با افزایش بیرویه مراکز آموزش عالی و روحیه مدرکگرایی موجود در بین افراد، امکان تربیت دانشجویانی با ویژگیهای یادشده امکانپذیر نیست. مراکز آموزش عالی بیشمار که ناگزیر برای بقای خود به گسترش راهاندازی دورههای کارشناسیارشد و دکترا رو آوردهاند فرصتی برای بازیابی خود در شرایط جدید نیافتهاند. در نتیجه بیشتر دانشگاههای کشور نسبت به تقاضای بازار کار بیتفاوت هستند و برنامه خاصی برای برونرفت از وضعیتی که به یک بحران اجتماعی تبدیل شده است، ندارند. همزمان با گسترش کمی و رقابت بر سر تأسیس مراکز آموزش عالی، عدم توجه کافی به دانشگاههای بزرگ و ریشهدار موجب شد امکانات آموزشی و بهویژه پژوهشی موجود در این دانشگاهها فرسوده شوند. این فرسودگی در کنار تمرکزگرایی در آموزش عالی کشور و گرفتن اختیارات گوناگون موجب شد تا کارایی دانشگاههای بزرگ با زیرساختهای مناسب بهشدت کاهش یابد. پتانسیلهای موجود در این دانشگاهها توانایی برطرفکردن بسیاری از مشکلات کشور (نظیر آلودگی هوا، ترافیک شهری، مدیریت خشکسالی و...) را دارند، اما با کمبودهای موجود امکان بهرهبرداری از پتانسیل این دانشگاهها وجود ندارد. در صورت توجه لازم به دانشگاههای بزرگ کشور و باور به جایگاه مهم اینگونه دانشگاهها، میتوان در کنار دادن امکانات و اختیارات لازم، انتظار پاسخگویی برای رفع نیازهای کشور را از آنها داشت. این دانشگاهها با دراختیارداشتن امکانات مورد نیاز و ارتباط با مجامع علمی داخلی و بینالمللی، بهروزکردن دانش و مهارت استادان، ارتباط مؤثر با جامعه و ارتباط با صنعت و کشاورزی به بهبود شرایط کشور کمک شایانی خواهند کرد. در صورت توجه کافی به این دانشگاهها که در دو گروه جامع (دارای همه یا بیشتر رشتههای تحصیلی مانند دانشگاههای تهران و شیراز) و تخصصی (دارای برخی رشتههای مرتبط به هم مانند دانشگاه صنعتی شریف) قرار دارند، میتوان امید داشت کیفیت آموزش عالی بهطور محسوسی بهبود یابد. این دانشگاهها با تعریف و تبیین رشتههای متناسب با شرایط جدید کشور، توجه به مهارتهای بیشتر در آموزش و عمقبخشیدن به پژوهشهای انجامشده در مسیر پیشرفت کشور گام بلندی خواهند برداشت. بهتازگی طرحهایی از قبیل بینالمللیکردن برخی دانشگاهها، ارتباط با دانشگاههای معتبر دنیا، ارتباط با ایرانیان شاخص مقیم خارج از سوی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری آغاز شده است که در صورت تحقق و گسترش اینگونه برنامهها بههمراه دادن اختیار بیشتر به دانشگاههای درجه اول کشور، نویدبخش روزهای بهتری برای آموزش عالی خواهد بود. این مهم البته بدون همراهی همه ارکان نظام، از جمله همراهی مجلس شورای اسلامی با دولت به دست نخواهد آمد. مهمتر از همه پذیرش شأن و منزلت دانشگاه بهعنوان یک کلیت قابل احترام باید مورد توجه مسئولان قرار گیرد. در این صورت دانشگاههای بزرگ کشور سکوی پرتابی برای آموزش عالی و کشور خواهند بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.