|

آن روي سكه قدرت

ساسانيان آخرين نماينده جهان باستان ايران بودند كه «تازيان» به پادشاهي يكپارچه آنها پايان دادند. 9 قرن پس از آنها، صفويه در چارچوب نخستين خاندان ايراني ظاهر شد اما اين‌بار در چارچوب باورهاي شيعي كه بيش از پانصد سال است عاملي مهم در تاريخ ايران و همه شئون زندگي ايرانيان به شمار مي‌رود. اهمیت دوره ساسانی در تاریخ ایران تأكيد بر «ايرانيت»، «ايجاد دولت‌ مرکزي» و تأکید بر «وحدت دینی» در کشور بود. به‌همین‌ترتيب صفویه نیز در پی تجدید حیات ایران بود و از همين سه عنصر برای بازگشت ايران به عهد طلايي بهره مي‌برد. بعد از اسلام، چندین پادشاهی ایرانی مانند صفاریان، سامانیان، طاهریان، زیاریان، آل بویه و سربداران به قدرت رسيدند ولي هیچ‌کدام نتوانستند كل ایران را زیر پوشش خود قرار دهند و میان مردم ایران یکپارچگی پدیدآورند. صفویان، آیین شیعه را مذهب رسمی ایران قرار دادند. روش فرمانروایی صفویه تمرکزگرا و حاکمیت در دست شاه بود. در دوره صفوی و به‌ویژه نیمه نخست آن، جنگ‌های بسیاری میان ایران با امپراتوری عثمانی در غرب و با ازبک‌ها در شرق کشور رخ داد که علت این جنگ‌ها فتوحات سرزميني و اختلافات دینی بود. در این دوره روابط ایران و کشورهای اروپایی به دلیل دشمنی امپراتوری عثمانی با صفویان و نیز جریان‌های بازرگانی، به‌ویژه داد‌و‌ستد ابریشم از ایران گسترش فراوانی یافت. در آغاز دوره صفويه علاوه بر حکومت‌های محلی مدعی استقلال که اوضاع داخلی کشور را آشفته و مشابه دوران پیش از ساسانی کرده بود، تهدیدات خارجی متعددی نیز وجود داشت که حتی شرایط کشور را آشفته‌تر از دوران ساسانیان می‌کرد. اما قدرت‌یافتن صفویان و طرح آنان برای ایجاد تمرکز قدرت و برقراری یک مذهب رسمی سبب تغيير اساسي در اين مناسبات شد. صفویان همچون ساسانیان با سیاست تمرکز قدرت و اتحاد دین و دولت، در کشور امنیت بالايی به وجود ‌آورند که بر اثر آن اقتصاد شکوفا شد، فعالیت‌های هنری گسترش یافت، در امور لشکری و کشوری اصلاحات بنیادین صورت گرفت و در كل اقداماتي انجام شد كه ايرانيان احساس قدرت و يكپارچگي خود را در پيشينه تاريخي‌شان باز يافتند. نکته جالب توجه درخصوص ساسانیان و صفویان این بود که این دولت‌ها در عین اينكه حرکتی تکاملی داشتند ولي کوشیدند با گذشته ایران نیز پیوندی محکم برقرار کنند. یکی از بارزترین جلوه‌های آن را در ادعای آنان مبنی بر اینکه از نسل شاهان کهن ایراني و جانشین بر حق آنها هستند، می‌توان مشاهده كرد. ساسانیان نسب خود را به اردشیر اول، شاه هخامنشی می‌رساندند و صفویان تبار خود را به امام چهارم شيعيان می‌رساندند که مادرش شهربانو دختر یزدگرد واپسین شاه ساسانیان بود. بدین طریق صفویان از یک‌سو تبار خود را به اسلام و از سوی دیگر به شاهان فرهمند ایران می‌رساندند. توانایی ساسانیان و صفویان در احیای هویت ایرانی بسیار چشمگیر بود و شاید مهم‌ترین علت آن را بتوان در دو سیاست اصلی آنها یعنی تمرکز قدرت و اتحاد با دین جست‌وجو کرد. احساس نیاز به دولت قدرتمند مرکزی در دوران آشفتگي اجتماعي، وجه مشترك اين دو دوره بوده است. به این لحاظ تشابه‌هایی بین خیزش اردشیر بابکان در ناحیه استخر با خیزش شاه اسماعیل در آذربایجان وجود دارد، هر دو از خاندان‌هاي برجسته ایرانی بودند که بر سنت مذهبی تکیه داشتند و هر دو در پی احیای ایران بزرگ و برچیدن ملوک‌الطوایفی بودند. ساسانيان نظريه‌پردازان ورزيده‌اي داشتند كه از همان آغاز پادشاهي اردشير، به تعبير و تفسير آیين زرتشتي پرداختند. ولي صفويه به‌ويژه در آغاز و در روزگار شاه اسماعيل اول چنين فرهيختگاني در دستگاه خود نداشتند و اگر بعدها در ميان علما، نظريه‌پرداز ورزيده‌اي پيدا كردند، به دليل رفتار و كردار خلاف دين شاهان صفويه به آنها چندان نزديك نشدند. موبر در شاهنشاهي ساساني و قزل‌باش در پادشاهي صفويه از جايگاهي بسيار بزرگ و اساسي برخوردار بودند تا آنجا كه بدون وجود آنها دو پادشاهي مذكور نمي‌توانست پا بگيرد و چند‌صد سال دوام بياورد. اين دو عنصر چنان در كالبد سلطنت جاي گرفته بودند كه مرگ دو سلسله مذكور را نيز بيشتر آنها رقم زدند و شايد به همان اندازه كه در برپايي اين دستگاه‌هاي فرمانروايي نقش داشتند، در سرنگوني آنها نيز نقش ايفا كردند. موبدان به‌زودي بر شاهنشاهي ساساني چيره شدند و چنان نيرويي يافتند كه مي‌توانستند شاهي را بركنار کنند يا شاهي را بر تخت بنشانند. آنها در جامعه طبقاتي ساساني طبقه اول بودند و دارايي‌هاي بي‌شماري فراهم آورده بودند. رفتار خشونت‌آميز آنها با پيروان اديان ديگر مردم را كلا نسبت به شاهنشاهي ساساني بدبين و از آنها بيزار ساخت. خاندان صفوي را قزل‌باش به سلطنت رساند و خود اداره پادشاهي را به دست گرفت. از آغاز پادشاهي صفويه تا سقوط آن قزل‌باش اجازه نداد كسي جز خود آنها فرماندهي نيروي نظامي را در دست بگيرد. خودسري، ستمگري و بسياري از رفتارهاي ناهنجار آنها در سقوط سلسله صفوي و تباهي منش ايراني‌ها كه از روزگار ساساني آغاز شده بود، سهم بسيار چشمگيري داشت. ظهور صفویه در ایران نه‌تنها زمینه‌ساز وحدت ارضی کشور شد، بلکه باعث بازتولید نوعی از هویت ملی جدید شد که تا اندازه زیادی تحت حمایت دولت بود. در این دستگاه هويت‌بخشي، تشیع نقش عمده‌ای در برابر مهم‌ترین دشمنان خارجی یعنی عثمانیان و ازبکان داشت. پس از ورود اسلام به ایران جنگ‌های فرقه‌ای و مذهبی که حاصل عدم اشتراک در مذهب بود وجه مشترك اكثر دولت‌ها و سلسله‌هاي حكومتي بود و هنگامی که این تشتت با حكومت ملوک‌الطوایفی همراه می‌شد، درگيري در ايران گسترش مي‌يافت. رسمیت تشیع زمینه‌ساز هویت ارضی و سیاسی برای کشور شد و در‌عین‌حال این انگیزه را فراهم کرد تا ایران بتواند در برابر قدرتمندترين امپراتوري و دشمن خود در آن زمان يعني عثمانی تاب بياورد. بررسي همانندي‌هاي مادي و معنوي دستگاه فرمانروايي دو خاندان ساسانیان و صفویان موضوع اصلي كتاب «آن روي سكه» است، دو دوره با اهميت در تاريخ ايران که با فراز و فرودهاي فراوان همراه بود، ثروت و رونق حرف اول را مي‌زد و گسترش محدوده جغرافیایی، رشد اقتصادی و وسعت روابط سیاسی و فرهنگی با جهان آن روز باعث یگانگی خاص این دوران شده بود. اين دولت‌ها بر اثر استبداد و سختگیری به سقوط انجامید. كتاب از تاریخ این دوران می‌گوید و موشکافانه علل قدرت‌گرفتن و سپس اضمحلال اين حكومت‌ها را می‌کاود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.