دو فیلمِ قدرندیده علمی-تخیلی
در ادبیات علمی-تخیلی، به دهه 30 تا 50 میلادی «عصر طلایی» میگویند. بخش اعظمِ مشاهیرِ ادبیات علمی-تخیلی در آن دوران قلم زدند و ماندگارترین آثارشان را آفریدند. بسیاری از مضامین و ساختارها و سنتهایی که در علمی-تخیلی بهجا ماند، ماحصل آن دوران است؛ برای نمونه، علمی-تخیلی کلاسیک تا حد زیادی گفتوگومحور بود. رویدادها در خلال همین گفتوگوها روشن میشدند و اطلاعات به خواننده میرسید. سوای آن، پرداختن به جزئیاتِ علمی در این گفتوگوها طبیعیتر جلوه میکرد؛ وقتی شخصیتها میتوانستند اطلاعات علمی به هم بدهند نیازی نبود نویسنده مقاله علمی بنویسد و علمِ پشتِ داستانش را توجیه کند. بیدلیل نیست که هنوز هم گیکها و طرفداران دوآتشه علمی-تخیلی به این نوع گفتوگوها؛ چه در میان خودشان و درباره آثار محبوبشان و چه در آثار علمی-تخیلی، علاقهمندند. ویژگی دیگر عصر طلایی در این بود که نشان داد چرا لقب ژانر علمی-تخیلی «چه میشود اگر» است. عصاره این ژانر پرداختن به این مسئله است که مثلا «چه میشود اگر فضاییها بیایند»، «چه میشود اگر زمین زیادی پرجمعیت میشد» و... بعدها ادبیات علمی-تخیلی خود را به ادبیات جریانِ اصلی نزدیکتر کرد و این دو جریان اثرات بسیاری بر هم گذاشتند. در ادبیات جریان اصلی، ژانرها در هم تلفیق میشدند و در ادبیات علمی-تخیلی تلفیق زیرژانرهای علمی-تخیلی و گاهی حتی تلفیق ژانرهای فانتزی و علمی-تخیلی بیشتر و بیشتر رخ داد. در این نوع از ادبیات علمی-تخیلی که هنوز هم بخش مهمی از آن را تشکیل میدهد، علمِ پشتِ داستان کماهمیت شده است و تفاوت چندانی میان آثار علمی-تخیلی با بسیاری از آثار جریانِ سیالِ ذهن یا پستمدرن یا رئالیستی جادویی نیست. در این نوع علمی-تخیلی لزوما خبری از آن گفتوگومحوری کلاسیک نیست و علمِ پشتِ داستان نه حتما از علومِ دقیقه است و نه چندان به آن پرداخته میشود. علم هم یکی از عناصری است که در خدمت خلق محیط قرار گرفته. این دو نوع علمی-تخیلی بهنوعی در تضاد با هم هستند و دو سر طیف علمی- تخیلی به حساب میآیند. ادبیات گفتوگومحور و تلفیقی علمی-تخیلی در سینمایش هم بازتاب دارد. در ادامه با معرفی دو فیلم از این دو سر طیف علمی-تخیلی تصویری از تنوع ادبیات علمی-تخیلی در اختیارتان قرار میدهم. 1- مردی از زمین (The Man from Earth) «جروم بیکسبی»، نویسنده فیلمنامه مردی از زمین، دیر به عصر طلایی علمی-تخیلی پیوست، اما قطعا میراثدار آن بود. این فیلم جلوههای ویژه ندارد و تقریبا تمام آن در یک اتاق میگذرد. تمام فیلم گفتوگوست؛ بیشتر هم به صورت سؤالهای جمعی کوچک از شخصیت اصلی. جمعی از دوستان دانشگاهی دور هم جمع شدهاند، چون یکی از دوستانشان، به نام «جان اولدمن»، بعد از 10 سال تدریس در دانشگاه در رشته انسانشناسی باستانی قصد دارد ناگهان برود. کمکم صحبت از این میشود که چرا «اولدمن» در این 10 سال حتی ذرهای پیر نشده و چرا اینقدر وسایل قدیمی دارد و چرا به کسی نمیگوید کجا میرود و چرا اینقدر از فرهنگهای دوران غارنشینی انسان اطلاعات دارد. بعد «اولدمن» میگوید که فرض کنید که او بهراستی 14هزارسالش است و با این فرض بحث کنند. نمیتوانم بگویم بحث به کجا میکشد، چون چیزی نباید لو برود. فقط همین بس که بدانید این داستان مصداق واقعی عبارت «چه میشود اگر» در ژانر علمی-تخیلی است. 2- جاودانه، به زندگی (Immortel, ad vitam) «انکی بلال»، داستاننویس و کارگردان فرانسوی، این فیلم را به زبان انگلیسی و بر اساس یکی از رمانهای گرافیکی خودش ساخته است. در این فیلم زیرژانرهای علمی-تخیلی بسیاری وجود دارد: سایبرپانک، ادبیات عجیب، بیوپانک و ژنتیک، ویرانشهری و ... . سال 2095، یکی از اهرام مصر بالای سر شهر ظاهر شده. انسانها به دو دسته تغییریافته ژنتیکی و انسانهای تغییرنیافته تقسیم شدهاند. سنترالپارک نیویورک به منطقهای بسته تبدیل شده و حصارهایی امنیتی دارد، چون به دلیلی نامعلوم انسانهایی که واردش میشوند به صورت مشتی استخوان به بیرون پرت میشوند. حوروس، ایزد باستانی مصر، را ایزدانِ دیگر به مرگ محکوم کردهاند و تنها یک روز فرصت دارد تا در میان زمینیان بگردد. مردی در یک زندان مخصوص به خوابِ سرمایشی فرورفته، اما ایرادی در دستگاهها پدید میآید و از زندان بیرون میافتد. حوروس هم قصد دارد در بدن او حلول کند تا بتواند در میان انسانها بگردد. بخشهایی از این فیلم انیمیشن است، اما یکی از بهترین مثالهای تأثیرات و تأثرات علمی-تخیلی با جریانهای اصلی ادبیات است. دو فیلم «مردی از زمین» و«جاودانه» دو نمونه سراپا متفاوت از ژانر علمی-تخیلی هستند که جز در محافل طرفداران دوآتشه علمی-تخیلی چندان قدر ندیدهاند. نمیگویم که اگر طرفدار علمی-تخیلی نباشید با دیدن این دو فیلم هوادار سرسختش میشوید، اما اگر بخواهید با ذهنیت علمی- تخیلیبازها آشنا شوید و نمونههایی خوب و ناشناخته از این ژانر را ببینید، از این دو فیلم بهتر پیدا نمیکنید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.