ترجمه دانشنامه استنفورد به جلد نود‌و‌دوم رسید

ترجمه و انتشار تدریجی مجموعه دانشنامه استنفورد از پاییز سال 1393 در کارگروهی با نظارت مسعود علیا به همت نشر ققنوس در حال انتشار است. دانشنامه استنفورد را بسیاری از علاقه‌مندان به فلسفه در ایران می‌شناسند و بسیاری نیز از این مجموعه استفاده می‌کنند. جمع‌آوری این دانشنامه در سال ١٩٩٥ در دانشگاه استنفورد آغاز شد و همچنان نیز ادامه دارد. مجموعه حاضر مدخل‌های مناسبی برای ورود به گستره‌های متنوع فلسفی دارد و برای کسی که می‌خواهد برای اولین‌بار با مسأله یا مبحثی در فلسفه آشنا شود، بسیار به کار می‌آید. به‌تازگی پنج مجلد دیگر از این مجموعه ترجمه و منتشر شد تا شمارگان این مجموعه در فارسی به عدد 92 برسد: دین و اخلاق، کواین، شواهد، فلسفه دین و ایده‌آلیسم. 88 - دین و اخلاق از آغاز ادیان ابراهیمی و فلسفه یونان، دین و اخلاق در‌هم‌تنیده‌ بوده‌اند: از فلسفه یونان تا یهودیت، مسیحیت و اسلام. مدخل حاضر به ترتیب زمانی پیش می‌رود و گزینه‌های اصلی را به ترتیب وقوع تاریخی‌شان توصیف می‌کند. هرچند تاکیدش بیشتر بر دوران معاصر است. نویسنده مدخل «دین و اخلاق» می‌کوشد با پیشبرد تاریخی بحث این ادعا را ثابت کند که اخلاق و دین تا همین اواخر از هم جداشدنی نبودند و واژگان اخلاقی ما هنوز عمیقاً متاثر از این تاریخ است. چون از نظر تاریخی به شیوه‌های متفاوت بسیاری می‌توان رابطه اخلاق و دین را لحاظ کرد. ازاین‌رو، تاکید دارد ارائه شرحی صرفاً اجمالی و گونه‌شناختی احتمالاً چندان به کار نیاید. از آنجا که مدخل‌های قبلی به تفصیل نظریات اخلاقی فلاسفه‌ای را که در این مدخل به آنها اشاره می‌شود، بررسی کرده، نویسنده دیگر به آنها نمی‌پردازد و به‌جایش بر آنچه آنها درباره رابطه اخلاق و دین گفته‌اند تمرکز می‌کند. 89 - کواین ویلارد ون اورمن کواین (۱۹۰۸ - ۲۰۰۰) یکی از بزرگ‌ترین منطق‌دانان و فیلسوفان قرن بیستم است. او در سنت تحلیلی و در زمینه فلسفه نظری و منطق کار می‌کرد. کواین مهم‌ترین چهره فلسفه علم به حساب می‌آید. او شاید بیش از همه به جهت استدلال‌هایش علیه تجربه‌گرایی منطقی معروف باشد. فعالیت‌های فلسفی او در اواخر عمرش بیش از پیش متمرکز بر علم بود، چنانکه به کنایه فلسفه علم را «فلسفه کافی» خطاب می‌کرد. یکی از مهم‌ترین کارهای او «بحثی در باب قلمروهای واقعی ریاضیات» است. از دیگر نوآوری‌های فلسفی کواین می‌توان به «رد تمایز بین قضایای تحلیلی و تألیفی»، «رد منطق موجهات»، «کل‌گرایی»، «معرفت‌شناسی طبیعت‌گرا» و «نظریه عدم قطعیت ترجمه» اشاره کرد. این مجموعه استدلال را باید بخشی از جهان‌بینی جامعی دانست که تمایز دقیقی میان فلسفه و علم تجربی برقرار نمی‌کند و در نتیجه مستلزم جهت‌دهی دوباره و تمام‌عیار موضوع است. این مدخل پس از بخش کوتاهی درباره زندگی و آثار کواین و همچنین نگاهی به جایگاه کواین در تاریخ فلسفه، به استدلال‌های کواین علیه استفاده تجربه‌گرایان منطقی از تمایز تحلیلی- ترکیبی و دیدگاهی می‌پردازد که او برای جایگزینی آن ساخته و پرداخته کرد. 90 - شواهد مفهوم «شواهد» هم در معرفت‌شناسی و هم در فلسفه علم مفهومی محوری است، هرچند اصطلاح فنی فیلسوفان نیست. بلکه بیشتر وکلا، قضات، مورخان، دانشمندان، روزنامه‌نگاران و خبرنگاران از شواهد سخن می‌گویند. ازاین‌رو، به نظر می‌رسد مفهوم شواهد مبنای پیشانظری محکم‌تری نسبت به مفاهیم مختلف دیگری دارد که جایگاه مشابهی در فلسفه دارند. اما هم در داخل قلمرو فلسفه و هم در خارج از آن، اغلب از مفهوم شواهد برای ایفای چند نقش متمایز استفاده شده است. اگرچه برخی از این نقش‌ها مکمل‌اند، بقیه دست‌کم قدری با هم تعارض دارند. نویسنده مدخل حاضر نشان می‌دهد اصلا معلوم نیست یک چیز بتواند همه آن نقش‌های متنوعی را ایفا کند که در زمان‌های مختلف انتظار می‌رفته که شواهد آنها را به‌جا آورند. در این مدخل، برخی از نقش‌های نظری مفهوم شواهد بررسی می‌شود و همچنین برخی نسبت‌ها بین این نقش‌ها. 91 - فلسفه دین فلسفه دین را شاخه‌ای از فلسفه می‌دانند که شامل آن دسته از مباحث فلسفی‌ می‌شود که از دین سرچشمه می‌گیرد. فلسفه دین، بررسی فلسفی موضوعات و مفاهیم اصلی مطرح‌شده در سنت‌های دینی است. این شاخه از فلسفه تمام حیطه‌های اصلی فلسفه را دربر می‌گیرد: متافیزیک، معرفت‌شناسی، منطق، فلسفه اخلاق و ارزش‌شناسی، فلسفه زبان، فلسفه علم، حقوق، جامعه‌شناسی، سیاست، تاریخ و غیره. ازاین‌رو، موضوعات اصلی فلسفه دین را موضوعاتی چون استدلال پیرامون طبیعت، وجود یا عدم وجود خدا، زبان دین، معجزه، دعا، مسئله شر، صفات خدا، پلورالیسم دینی، معرفت‌شناسی دینی و رابطه بین دین و دیگر نظام‌های ارزشی مانند اخلاق و علم تجربی می‌دانند. فلسفه دین همچنین شامل پژوهش درباره اهمیت دینی رخدادهای تاریخی مثل هولوکاست و ویژگی‌های عام جهان هستی می‌شود. مدخل حاضر نخست به مرور شاخه فلسفه دین و اهمیت آن می‌‌پردازد و سپس تحولات این شاخه فلسفی را از میانه قرن بیستم بررسی می‌کند. تمام بخش‌های این مدخل درباره فلسفه دین است، اما فلسفه دین به آن صورتی که عمدتاً در گروه‌ها یا دپارتمان‌های تحلیلی فلسفی و دین‌پژوهی در کشورهای انگلیسی‌زبان بحث می‌شود. 92 - ایدئالیسم ایدئالیسم نام مجموعه‌ای از دیدگاه‌های فلسفی است که درکل ایده‌ها را موضوع حقیقی معرفت می‌داند. بر مبنای این دیدگاه، ایده‌ها، هم از نظر معرفت‌شناختی و هم از نظر متافیزیکی اولویت دارند. معمولاً ایدئالیسم را نقطه مقابل رئالیسم در نظر می‌گیرند. هرچند کاربرد این اصطلاح نیز به‌هیچ‌وجه منحصر به فلسفه نیست، بلکه در بسیاری از موقعیت‌های روزمره نیز به کار می‌رود. در این مدخل از ایدئالیسم فلسفی به‌مثابه جنبشی بحث می‌شود که عمدتاً متعلق به قرون نوزدهم و بیستم است، اگرچه زمینه‌های آن را برخی جنبه‌های فلسفه قرن هفدهم فراهم می‌آورند. در مدخل حاضر، ارتباط بین ایدئالیسم معرفت‌شناختی و ایدئالیسم هستی‌شناختی بررسی می‌شود. طبق اولی محتویات شناخت انسان به نحوی اجتناب‌ناپذیر به دست ساختار اندیشه انسان تعیین می‌‌شود. این مدخل نخست به پیشگامان این جنبش می‌پردازد و سپس بر صورت‌های قرن‌هجدهمی ایدئالیسم نزد بارکلی، هیوم و کانت و جنبش‌های قرن‌نوزدهمی ایدئالیسم آلمانی و متعاقباً بر ایدئالیسم بریتانیایی و آمریکایی متمرکز می‌شود و در نهایت بحث خود را با بررسی حمله مور و راسل به ایدئالیسم خاتمه می‌دهد.