عبور «کارل ساگان» از زمین آبی
عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب
تکهای از یکی از کتابهای «کارل ساگان» در توییتر دستبهدست میشود. او در کتاب «جهان شیطانزده: دانش، شمعی در تاریکی» که در سال 1995 به چاپ رسیده، جملات بسیار قابلتوجهی دارد: «من نگران آمریکای دوران فرزندان و نوادگانم هستم؛ زمانی که ایالات متحده آمریکا اقتصادی مبتنی بر خدمات و اطلاعات دارد، زمانی که تمامی صنایع تولیدی به خارج از مرزها رفتهاند، زمانی که عالیترین قدرتهای فناورانه در دست تعدادی محدود است و منافع عمومی مدنظر هیچ فردی نیست، زمانی که انسانها توانایی خود را در زیر سؤالبردن آنهایی که در رأس قدرت قرار دارند، از دست دادهاند، زمانی که بشر به گوی بلورین پیشگو چسبیده است و از طالعبینی و خرافه مشورت میگیرد، قدرت انتقاد رو به افول گذاشته و افراد قدرت تشخیصدادن آنچه باعث ایجاد احساس خوب در آنها میشود از واقعیت را نخواهند داشت، ما تقریبا بدون اینکه متوجه باشیم در حال سقوط به جهل و تاریکی هستیم» (بهنقل از همشهری). ساگان در این جملات از دوری بشریت از علم و پناهبردن به دام جهل و خرافه سخن میگوید. بیشک آینده انسان در دست علم بوده و اگر از علم و خردورزی دوری جوییم، نتیجهاش جز تاریکی و سقوط چیزی نخواهد بود. ساگان مانند بسیاری از متفکرانی که علم را بهخوبی میشناسند و خود تحصیلات آکادمیک در این زمینه دارند، بهخوبی میداند که آینده بشریت در علم است. علم است که میتواند هوا و خاک و سلامت و سیاست ما را نجات دهد. بنابراین مهمترین کار یک متفکر این است که به ترویج خردورزی و نگرش علمی به موضوعات بپردازد؛ کاری که کارل ساگان یکی از بهترینها در آن بود. ترویج علم یکی از مهمترین وظایف دانشمندان است. اینگونه است که میبینیم دانشمندان بسیار بزرگ کتابهایی برای عوام مینویسند که از سر اتفاق بسیار پرفروش شده و درعینحال بر دانشمندان دیگر نیز بسیار تأثیرگذار است. چنین چیزی اصلا در جامعه ما وجود ندارد و روشنفکران ما روزبهروز از مردم فاصله گرفته و اینگونه در کشف و رصد سؤالهای اساسی جامعه نیز دچار ناتوانی میشوند و نمیتوانند مردم جامعه را به خردورزی و گسترش نگرش علمی هدایت کنند. اینکه یک متفکر در سال 1995 یعنی چیزی بیش از 20 سال قبل مطالبی را میگوید که این روزها بیشازپیش بهعنوان یک معضل اساسی هم در ایران و هم شاید در جهان احساس شود، صرفا ناشی از ارتباط او با بطن جامعه و درک لزومات آن است. اما اینگونه نیست که کارل ساگان یکشبه به چنین بینشی رسیده باشد. اینکه ساگان چه راهی را طی کرده است، میتواند برای روشنفکران ما بسیار درسآموز باشد. شاید آنها هم بهدنبال سؤالهای اصلی رفته و به ارتقای جامعه ما یاری برسانند. او در طول سالها به سؤالاتی پرداخته که روزبهروز اهمیت آنها برای بشریت روزافزون میشود. آشنایی من با کارل ساگان به دوران دبیرستان و زمانی که کتاب «اژدهای بهشتی» را خواندم، بازمیگردد. او در این کتاب بسیار تأثیرگذار از سیر تطور مغز و رابطه آن با فرهنگ و رشد آن سخن میگوید؛ کتابی که آینده من را بهشدت تحتتأثیر قرار داد و از آن زمان بهنوعی درگیر سؤالهایی بودم که او در این کتاب فوقالعادهاش مطرح میکند. مجموعه تلویزیونی «کاسموس» با اجرای وی یکی از پرمخاطبترین مجموعههای علمی در طول تمام اعصار بهشمار میآید. زمانی که وویجر به فضا میرفت تا اودیسه فضایی خود را آغاز کند، کارل ساگان با همکاری «فرانک دریک» لوحی طلایی را که حاوی پیامی از سوی زمینیان برای کیهان بود همراه با مجموعهای از آواهای زمینی در این سفینه گذاشتند. یک دورنگری عجیب که بهواسطه آن شاید میلیونها سال بعد و وقتی که دیگر، گونه انسان در کار نباشد، پیام ما را کماکان در فضای بیکران پخش خواهد کرد. همچنین به پیشنهاد او بود که وویجر در فاصله شش میلیاردکیلومتری آنتنهای خود را به سوی زمین بازگرداند تا آخرین عکس را از زمین بگیرد؛ عکسی که به یک نقطه آبی کمرنگ شهرت یافت و در یک پیام ابدی فلسفی هم حقارت انسان و هم زیبایی زمین آبیمان را به ما نشان داد و علت این همه اختلاف بین تودههای مختلف بشر را بهعنوان یک ذره ناچیز در کیهان بینهایت، عمیقا زیر سؤال برد. اما مهمترین تلاش او جستوجو برای هوش فرازمینی است که به پروژه SETI شهرت دارد. این پروژه اکنون بهصورت بسیار گسترده در جریان است. لزوم چنین جستوجویی ذهنی را میخواهد که بهخوبی ضرورت این کار را درک کرده و این صرفا از دوربینی و آیندهپژوهی کارل ساگان برمیآید. اما جستوجو برای هوش فرازمینی یک جور نیاز شخصی نیز برای کارل ساگان بود. انگار دنیایی که روی آن زندگی میکرد برایش بسیار کوچک شده بود. فیلم تماس با هنرپیشگی «جودی فاستر» برگرفته از داستانی کوتاه به همین نام از کارل ساگان است؛ داستانی که به همین فراتررفتن از همهچیز و همهکس میپردازد. کارل ساگان از زمین آبی ما عبور کرده بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.