نامدارترین اثرِ هنریِ روشنگری
ناتانِ فرزانه نمایشنامهای است از گوتهولد افرایم لسینگ، نویسنده کلاسیک آلمانی دوران روشنگری، که با ترجمه کامران جمالی در نشر نیلوفر به چاپ رسیده است. این نمایشنامه چنانکه کامران جمالی در مقدمه خود بر ترجمه فارسی آن نوشته است «نامدارترین اثر هنریِ روشنگری» است. در این مقدمه ضمن ارائه زمینه و زمانهای که چنین نمایشنامهای در آن پدید آمده است و پسزمینههای تاریخی این اثر، بهطور مفصل به لسینگ و آثار او پرداخته شده است. در بخشی از این مقدمه که به آثار لسینگ اختصاص دارد درباره قالبِ نمایشنامه «ناتان فرزانه» چنین آمده است: «ناتان فرزانه اثری منظوم و بدون قافیه است، یعنی کاملا شکسپیری. لسینگ برای به کرسی نشاندن این قالب در نمایشنامهنویسیِ آلمان مبارزات قلمی فراوانی کرده بود.» در این بخش همچنین به این موضوع اشاره شده است که این نمایشنامه «خوانندگان و سنجشگران همروزگار لسینگ را به دو بخش تقسیم کرد» و «از سوی هواداران جنبش روشنگری با اقبالی کممانند روبرو شد» اما «مسیحیهای اصولگرا» و «مسیحیهایی که چندان هم وفادار به متون نبودند» از آن انتقاد کردند. «ناتانِ فرزانه» امروزه یکی از آثار مهم کلاسیک به شمار میرود و مانند تمام شاهکارهای کلاسیک مرزهای زمانهاش را درمینوردد و با مخاطب امروز چنان سخن میگوید که متنی معاصر مینماید و مخاطب فاصله زمانی بین خود و متنِ لسینگ را احساس نمیکند. ازهمینرو خواندن این نمایشنامه مانند هر اثر بزرگ کلاسیک، همچنان ضروری است، چراکه «ناتانِ فرزانه» جوهری را در خود دارد که همواره تازه و مصون از گزند زمانه است. ترجمه فارسی این نمایشنامه با سه پیوست همراه است؛ یکی رسالهای با عنوان «پاسخ به پرسش روشنگری چیست؟» به قلم کانت که مترجم دلیل آوردن آن را در پیوست نمایشنامه «ناتانِ فرزانه» این گونه توضیح میدهد که این رساله کانت «پرآوازهترین اثر نظری» روشنگری است. جمالی مینویسد: «این رسالهی کانت را نیز به دلیل نقشی که در پیشبرد اندیشهی روشنگری از یک سو و در شناخت درونشکافتر از اثر لسینگ از سوی دیگر دارد؛ ترجمه و پیوست کتاب کردهام.» مترجم در ادامه با مقایسهای میان اثر لسینگ و رساله کانت، لسینگ را ژرفانگرتر و دیگرخواهتر از کانت دانسته و دراینباره مینویسد: «با مطالعهی این نمایشنامه و آن رساله خواننده پی میبرد که لسینگِ هنرمند از کانت فیلسوف ژرفانگرتر و دیگرخواهتر بود. کانت در یکی دو مورد چیزی را میستاید که لسینگ آنها را پیش از او مورد پرسش قرار داده بود. هرچند این نکته از اعتبار رسالهی پرآوازهی کانت و از لزوم مطالعهی آن برای شناخت از جنبش روشنگری در آلمان چیزی نمیکاهد.» نمایشنامه «ناتانِ فرزانه»، نمایشنامهای است در پنج پرده و با ده شخصیت. محل رخدادهای این نمایشنامه اورشلیم است. ترجمه فارسی این اثر چنانکه گفته شد با سه پیوست همراه است. پیوست اول همان رساله کانت است که پیش از این به آن اشاره شد و دو پیوست دیگر عبارتند از یکی «گزینهای از سخن بزرگان دربارهی ناتان فرزانه» و دیگری «داوری نیما یوشیج دربارهی لسینگ و کانت». در توضیح پشت جلد ترجمه فارسی این کتاب از لسینگ بهعنوان یکی از سه نویسنده کلاسیک آلمانی یاد شده که نامش در کنار گوته و شیلر، جزو نامهایی است که «در کتابهای مدرسه و متنهای پیشنهادی آموزگاران و استادان از بسآمد بیشتری برخوردار است». در پیوست دوم این ترجمه هم نخستین نقلقولی که درباره «ناتان فرزانه» آمده است سخن گوته است؛ در این بخش از زبان گوته در وصف «ناتان فرزانه» چنین میخوانیم: «لسینگ از دیدگاهی اخلاقی - مذهبی گفت، او شهری را از صمیم قلب ستایش میکند که ابتدا ناتانی را ارائه داده باشد، اما از دیدگاه هنر نمایشی میتوانیم بگوییم: ما برای تئاتری آرزوی موفقیت میکنیم که در صحنهی آن چنین اثری ماندگار باشد و همواره نمایش داده شود.» آگوست ویلهلم اشلگل و هاینریش هاینه از دیگر چهرههای سرشناسی هستند که در این پیوست دیدگاهشان درباره «ناتانِ فرزانه» نقل شده است. هاینریش هاینه درباره «ناتانِ فرزانه» گفته است: «ناتان فرزانه در اساس تنها یک کمدی ارزنده نیست، بلکه پژوهش فلسفی - مذهبی به سود دِئیسم تمامعیار هم هست. هنر برای لسینگ در حکم تریبون هم بود و هنگامی که درهای منبر کلیسایی و کرسی دانشگاهی را بر روی او بستند، بهسرعت به تئاتر روی آورد و آنجا صدایاش رساتر شد و مخاطبان فراوانتری یافت.» پیوست پایان کتاب نیز به داوری نیما یوشیج دربارهی لسینگ و کانت اختصاص دارد. این پیوست از کتاب «ارزش احساسات» نیما یوشیج نقل شده است. در بخشی از این پیوست از قول نیما درباره لسینگ و جایگاه او در زمان خودش و حرکتش در جهتی خلاف «ذوق و فکر و احساسات عمومی» جامعهای که در آن میزیست آمده است: «او کسی بود که در زمان خود میبایست مردم افکار و سلیقهی او را هدف تیرهای ملامت و مسخرهی خود قرار بدهند، زیرا که آلمان در آن وقت از حیث رشد تاریخی مخصوصا از انگلستان خیلی عقب بود.» نیما همچنین سخنی از کارل مارکس را درباره لسینگ نقل میکند که در آن از حقانیت لسینگ و نویسندگانی مانند او که از نظر محافل رسمی زمان خود «دارای صلاحیت» شناخته نمیشدند دفاع میکند و هوشمندانه این نکته را یادآور میشود که ادبیات را نه ادیبان مورد تایید نهادهای ادبی رسمی بلکه همان نویسندگانی که از جانب آن نهادها طرد شدهاند به وجود میآورند. نیما از قول مارکس مینویسد: «اگر یک آلمانی بخواهد در تاریخ خصوصی خود خوب نگاه کند، علت رشد آهستهی سیاسی و فقر ادبیات خود را پیش از لسینگ در نویسندگانی که دارای صلاحیت شده بودند پیدا میکند: آن ادیبانی که حق تقدم داشتند، آن دکترها و نویسندگان رنگوروباخته که در سدهی هفدهم و هجدهم زندگی میکردند، آنهایی که با موهای عاریتی و فضیلتفروشیهای خود، و سخنرانیهای دقیقشان، در بین مردم و فهم مردم، بین آزادی و انسان حائل شده بودند؛ آنها در دارالعلم کار میکردند. ولی آندسته نویسندگانی که آن لیاقتها و صلاحیتها را دارا نشدند، ادبیات را بهوجود آوردند.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.