|

زنان جنگ‌طلبِ بيانيه حاتمي‌كيا

گيسو فغفوري

«به وقت شام»، آخرين ساخته سينمايي ابراهيم حاتمي‌كيا، چند روزي است در جشنواره فيلم فجر به نمايش درآمده است؛ فيلمي درباره دو خلبان ايراني -پدر و پسر- كه در روزهاي اوليه حمله داعش به سوريه، در عملياتی در چنگالشان اسير مي‌شوند. او در مقام كارگردان و نويسنده باز هم به سراغ كليشه‌هاي رايج فيلم‌هايش (پسري كه اندكي با عقايد پدرش مخالف است) رفته و خواسته با اضافه‌كردن صحنه‌هاي اكشن به آن رنگ‌و‌لعاب فيلم بدهد اما در‌ نهايت بيانيه‌اي سياسي را به تصوير كشيده است؛ بيانيه‌اي كه از همان ابتدا موضعش مشخص است؛ بيانيه‌اي كه از همان ابتدا مشخص مي‌شود طالبانِ آرامش و كساني كه معتقدند «چراغي که به خانه رواست به مسجد حرام است» شخصيت‌هاي منفي هستند. از همان ابتدا موضع فيلم مشخص مي‌شود وقتي به ايرباس اشاره مي‌كند و مي‌گويد بوي اودكلن پاريسي مي‌دهد يا وقتي اعلام مي‌شود اگر در سوريه جلوي داعش گرفته نشود به تهران مي‌رسند يا اينكه شما پول نفت كورتان كرده است. هرچند هنوز دنيا آن‌قدر مسخره نشده است كه ترامپ و نيكي هيلي -استاد شوهاي دروغين- به مكان‌ها و داستان اين فيلم استناد كنند و بخواهند برجام را به دليل كمك‌هاي ايران به‌هم بزنند. حاتمي‌كياي باهوش البته سعي كرده از «علي يونسي» كه به زبان انگليسي نه عربي مسلط است، قهرمان بسازد و اتفاقا در برخي لحظه‌ها همراهي تماشاگر را جلب مي‌كند چراكه نظير اين صحنه‌هاي اكشن و حماسي در اين ابعاد را پيش‌تر درسينماي ايران نديده است. اما خود كارگردان دل در گرو پدر و نظراتش دارد و آن‌قدر مدهوش ساخت جلوه‌هاي بصري شده كه شخصيت‌هاي داستان را فراموش كرده است. شخصيت‌ها آن‌قدر رها هستند كه وقتي كلمات از زبان پدر-هادي حجازي‌فر- جاري مي‌شود در هوا يخ مي‌زند. اما زنان باورپذير و واقعي غايبان اين فيلم هستند. حاتمي‌كيا از وقتي كه در«به نام پدر» دختري ‌‌روي‌مين‌رفته را در برابر پدرش قرار داد، ديگر اين تضارب عقيده را تكرار نكرد. در فيلم‌هاي اخير او هميشه پدران و پسران بوده‌اند و البته زناني كه وظيفه همراهي و همدلي را برعهده داشته‌اند. حاتمي‌كيايي كه به جنگي غير از جنگ ايران پرداخت، حاتمي‌كياي اكنون و «به وقت شام » بيش از نيم قرن با حاتمي‌كياي «خاكستر سبز» فرق دارد. حاتمي‌كياي سال 96 با سربازان مقابل داعش بيشتر احساس نزديكي مي‌كند تا با راويان جنگ بوسني كه بايد جلوي نسل‌كشي صرب‌ها و كروات‌ها را بگيرند. در «به وقت شام» زنان يا آن‌قدر ضعيف و درمانده هستند مانند دختر كاپيتان كه براي نجات جانش، پدر از دست مي‌رود يا آن‌قدر جنگجو كه مي‌توانند فقط طرفدار داعش باشند و خون هيچ فرد ديگري برايشان مهم نباشد. یک زن فیلم مي‌تواند با فريب و نيرنگ همسرش و داعشيان ديگر را از اسارت در‌بياورد و حتي بعد از مرگ -ابوخالد- پدرش را با جمله «هم‌نشيني با پيامبر(ص) در بهشت» آرام مي‌كند. زني كه هيچ اعتقادي ندارد. يا زن ديگر ابوسلما يا همان خواننده هوي متال -ملكه نفرت- كه آماده عمليات انتحاري است و مي‌تواند تمام مسافران هواپيما را در يك لحظه نابود كند تا شوي نمايشي آنها را جهان ببيند و وحشت كند. زنان ديگر كجا هستند؟ باور‌كردني نيست كه حاتمي‌كيا عشق براي فرمانده سوري ابوبلال را مي‌پذيرد و او با بوسيدن گردن‌بند به‌‌جا‌‌مانده از همسرش به سوي شهادت مي‌رود اما علي خلبان جوان با گفتن «دلتنگتم» بايد به همسرش ابراز علاقه كند. فرمانده ايراني، هنگامي كه در چنگ داعش اسير است همسرش را مي‌بيند كه در چادري سياه خود را مي‌پوشاند. سؤال اينجاست چرا حاتمي‌كيا اين‌قدر زنان واقعي را ناديده گرفته است؟ چرا وقتي او مي‌توانست عشق را در خاكستر سبز با نشان‌دادن دست‌هاي عرق‌كرده «پسياني» در هنگام گفتن ذكر نشان دهد، آن هم در عمق جنگ خشن بوسني كه هزاران زن مورد تجاوز قرار گرفتند، اكنون به نشان‌دادن زنان ضعيف و ترسو يا جنگجو و خشن اكتفا كرد؟ اكنون حاتمي‌كيا يك بيانيه سياسي را به يُمن جايگاهش و سرمايه‌گذاري مؤسسه اوج به كارنامه‌اش اضافه كرده اما چرا زنان باورپذير را از اثرش حذف كرده است؟ و چطور شد كه حاتمي‌كيا در «به وقت شام» حتي زنان مرسوم سينماي خودش را حذف كرد و اين زنان ضعيف، محتاج و نگران بردگي يا جنگ‌طلب را خلق كرد؟ حاتمي‌كيا آن‌چنان در دايره‌اي از مصونيت قرار گرفته است كه حتي مجري افتتاحيه جشنواره بايد بابت شوخي با فيلمش جواب‌گو باشد اما او به عنوان كارگردان فيلم‌هايي نظير «هويت»، «مهاجر» و «آژانس شيشه‌اي» از خودش مي‌پرسد كه چه نقشي در سينماي ايران براي خودش قائل است؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.