افسانه فجر
مجید موثقی . نویسنده و کارگردان
سیوششمین جشنواره بینالمللی تئاتر فجر به پایان رسید! حجم نمایشهای اجراشده و تعداد سالنهای این دوره چشمگیر بود و همین، یکی از عوامل جذب مخاطب در این رویداد هنری شد! امسال «پوستر جشنواره تئاتر فجر» کمی بحثبرانگیز شد و عدهای آن را مضحک خواندند، اما با کمی تأمل و دقت بیشتر میتوان حالوروز دنیای مجازی و مضحکشدن روابط اجتماعی انسانها را در این پوستر بهخوبی کشف کرد! جهانی که آدمها با شکلکهای رنگارنگ و دلفریب در فضاهای مجازی در حال رقابت یا همان بازیکردن با یکدیگر هستند! هنر، بازتاب زندگی جوامع مختلف است و امروزه اینترنت با وعدههای غذایی مانند: «اینستاگرام، فیسبوک، اسکایپ، واتساپ و تلگرام» بر سر «سفره زندگی یا همان تئاتر» نشسته است و در اجرای نمایشها و پرفورمنسهای روز جهان نیز بیتأثیر نیست. امسال یک پرفورمنس خوب و مدرن در همین راستا در جشنواره به چشم خورد! اجرائی به نام «مناظر مجرم- Guilty Landscapes» به سرپرستی و کارگردانی «دریس ورهوفن -Dries Verhoeven» از هلند که تنها برای یک بیننده در نظر گرفته شده بود. اجرای این کار تنها هشتدقیقه است و بیننده در همین زمان کوتاه با اکران بزرگی از ویرانههای شهری در سوریه مواجه میشود. همزمان آوارهای در میان این خرابهها با ورود تماشاچی به صورت آنلاین وارد شده و با او ارتباط برقرار میکند! هر دو با یک زبان بدنی به وسیله دوربینها در برابر هم قرار میگیرند و در یک فضای مجازی با استفاده از «وبکم» صدا و تصویر یکدیگر را بهخوبی میشنوند و میبینند و مفهوم «بنیآدم اعضای یکدیگرند» را با هم میسرایند! درواقع فضای مجازی مانند کاتالیزوری «باعث نزدیکی یا شکلگیری احساس» بین یک بیننده (در فضای امن) و یک جنگزده بر صحنه نمایش میشود.
در این دوره نمایشهای ایرانی، بهویژه کارهای شهرستانها از طراوت و پویایی خوبی برخوردار بودند! نمایشهایی مانند «یک بعلاوه دو» از شهرکرد به کارگردانی «امیر بهاور اکبرپور» و نیز پرفورمنسی به نام «جادویت میکنم» به کارگردانی «احسان همت» که کار مشترکی از ایران و بلژیک بود، از اجراهای خاطرهانگیز این دوره از جشنواره شمرده میشوند! «حسن معجونی» نیز با اجرایی گیلکی از «خواستگاری و خرس چخوف» قدرت ریسکپذیری بالایی در کارگردانی از خود نشان داد! البته بازیهای خوب هنرپیشههای نمایش در «انتقال طنز چخوفی» اثر کمی پررنگ بود و مشخص نیست که لهجه گیلکی چه کمکی به اثر کرده است! «رضا ثروتی» نیز با «فهرست مردگان» در 20دقیقه اول نمایش خوب ظاهر شد که تدریجا با زیادشدن پیازداغ رویدادهای نمایش و رگبار اطلاعات، نمایش در سراشیبی قرار میگیرد! دراماتورژی این کار ناتوان در درگیرکردن مخاطب با هسته مرکزی ماجراست! قوامنیافتن این اجرا به دیدهشدن بیش از حد کارگردانی نمایش برمیگردد. عدم هماهنگی و اتصال عناصر شنیداری و دیداری در اثبات فرضیه «صداها به کجا میروند» نیز در این نمایش سردرگم مانده است. «مفیستو» به کارگردانی «مسعود دلخواه» نیز در بخش بینالملل جشنواره با همراهی بازیگرانی نوپا و بیادعا، یکی از کارهای درخشان جشنواره بود که موسیقی خوب و بازی یکدست و درخشان «مرتضی اسماعیلکاشی» یکی از وزنههای سنگین در موفقیت این کار بهشمار میآید! امسال بخش بینالملل جشنواره با دعوت از گروه شهیر «ریمینی پروتکل-Rimini Protokoll» و اجرای نمایش «ریموت- تهران» سروصدای زیادی به راه انداخت؛ نمایشی که از «پارک شفق تهران» شروع شده و با پیادهروی و حتی متروسواری همراه است، شرکتکنندگان با یک «هدفون» مسیرها و موقعیتهای فکرشده را کشف میکنند. نمایش «ریموت» تهران را بهعنوان یک تئاتر فعال و مردم شهر را بهعنوان بازیگران آن بهخوبی مورد هدف قرار میدهد! این «کمپانی تئاتر آلمانی» یکی از «جریانهای نو و متفاوت تئاتر روز دنیا» بهشمار میآید که اجراهای این گروه، همزمان در جاهای مختلف دنیا بدون حضور فیزیکی بازیگران در شرایط محیطی متفاوت، قابلیت نصب و اجراشدن دارد. مسائل و دردهای اجتماعی و گاه سیاسی برای این گروه در اولویت قرار دارند. این گروه نمایشی در سال ٢٠٠٠ از سوی «کیم هائوگ kim Haug، استفان کائگی Stefan Kaegi و دانیل وتزل Daniel Wtzel» شکل میگیرد. حذف بازیگر و استفاده بیشتر از صوت، نریشن و تحریک تخیل مخاطب از اهداف این گروه است که خروجی محصولات آن بیشتر به یک تئاتر هشداردهنده و آگاهیرسان شباهت دارد که در مکانهای نامتعارف شکل و جان میگیرد. «ریمینی پروتکل» تماشاچیانش را روی صندلیها، آرام و بیتفاوت نمیخواهد. اجراهای آنها از خلاقیت، تعلیق و پویایی خوبی برخوردار است و تماشاچیان همیشه یکی از عناصر اجرائی نمایش هستند. گاه روند اجرا غیرقابلپیشبینی و از تعلیق خوبی برخوردار میشود و همین عوامل ذکرشده در موفقیت و محبوبیت این گروه نقش مؤثری داشتهاند. برنامه سالانه این گروه هنری بهطور همزمان در سرتاسر جهان به چشم میخورد که اکثر آنها کارهای متفاوتی به حساب میآیند. این گروه با محوریت قراردادن عناصر صوتی و کنترل گوش مخاطب مانند کتابهای صوتی، واقعیات اطراف را به صورت مستند به شرکتکنندگان نشان میدهد، اما از کارهای آشفته و ناپختهای که در بخش بینالملل روی صحنه رفت، میتوان از نمایشهای «شگ» از سوئیس، «پکیج» از آلمان، «سفر به یک فلات خورده» از برزیل نام برد که مشخص نیست که چرا از آنها برای شرکت در بخش رقابتی بینالملل دعوت شده است.
«صدرالدین زاهد» که نام او در «تاریخ تئاتر ایران» در دهه 50 شمسی همراه با بزرگانی مانند «آربی آوانسیان، عباس نعلبندیان و بیژن مفید» دیده شده، امسال با نمایش «افسانه ببر»، اثر «داریو فو» در جشنواره شرکت کرد؛ نمایش طنزی که در آن یکی از عناصر نمایشهای ایرانی؛ یعنی «نقالی» بهعنوان تکنیک بازیگری بارز و برجسته شده است. توانایی فیزیکی و جسمانی این «بازیگر - کارگردان ایرانی» که 70 بهار را پشتسر گذاشته و ساکن پاریس است، بینظیر است. زاهد که خود دانشآموخته تئاتر در «سوربن فرانسه» است و تجربه همکاری با کارگردانی مانند «پیتر بروک» را در کارنامه دارد، سالهاست که با نمایش «افسانه ببر» به شهرهای مختلف اروپا سفر میکند. عشق او به این «مادهببر و تولهاش» او را همچنان استوار و پایدار روی صحنه نگه داشته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.