|

به دنبال ملكه متواري

قاسم غني (1331-1272) پزشك، اديب و ديپلماتي بود كه چندبار نماینده مجلس شورای ملی شد. او با محمد قزوینی در تصحیح دیوان حافظ و با محمدعلی فروغی در تصحیح رباعیات خیام همکاری کرد. غنی در اوایل سلطنت محمدرضاشاه پهلوی مدتی وزیر بهداری (به اقتضای رشته تحصیلی و حرفه‌اش که پزشکی بود) و سپس وزیر فرهنگ (به اقتضای تحقیقات ادبی و تاریخی و حافظ‌شناختی‌اش) و بعد سفیر ایران در مصر (برای گرفتن طلاق فوزیه از محمدرضاشاه) و سپس سفیر ایران در ترکیه و سازمان ملل متحد (در مقام عضویت در هیئت نمایندگی ایران برای تشکیل سازمان ملل متحد و کمیسیون حقوق بشر) شد؛ یک‌بار هم، به قول خودش، پیشنهاد نخست‌وزیری را رد کرد. برخي از آثار غني عبارت‌اند از: «رساله ابن‌سینا»، «بحث در آثار، افکار و احوال حافظ»، شامل دو قسمت، قسمت اول «تاریخ عصر حافظ و یا تاریخ فارس و مضافات و ایالات مجاوره در قرن هشتم» و قسمت دوم «تاریخ تصّوف در اسلام و تطوّرات و تحولات مختلفۀ آن از صدر اسلام تا عصر حافظ»، «بحثی در تصوف»، «بحثی در سیاست» و «معرفه‌النفس». مجموعه یادداشت‌های قاسم غني در سیزده جلد به کوشش پسرش سيروس غني منتشر شده است. غني جزو هيئتي بود كه از سوي رضاشاه براي خواستگاري رسمي از فوزيه، خواهر پادشاه مصر، و ازدواج او با وليعهد ايران به قاهره رفت و ده سال بعد محمدرضاشاه او را براي فيصله‌دادن به طلاقي پرسروصدا براي بار سوم به همان شهر فرستاد. در سال 1326 ملکه فوزیه بدون دخترش به مصر بازگشته بود همراه با جواهراتى که هنگام ازدواج با ولیعهد ایران به او داده بودند. شمشیر جواهرنشان رضاشاه را هم، که در ژوهانسبورگ درگذشته بود، ملک فاروق خیال نداشت همراه جسد او به ایران بفرستد. شاه او را فرستاد تا به توافقي بدون سروصدا كمك كند و در قاهره بماند تا در ملاقات با فوزيه به او بفهماند براي دريافت قباله طلاق بايد هداياي ازدواج و جواهرات سلطنتي را برگرداند؛ و برادر تاجدار ملكه فراري را متقاعد كند گروگان‌گرفتن جنازه شاه سابق ايران كار درستي نيست. محمدرضا پهلوي ظاهرا همان اندازه به فوزيه بي‌علاقه بود كه فوزيه به او. به‌درستي حساب مي‌كرد اگر جواهرات اهدايي خودش و پدرش و شمشير مرصع را حالا پس نگيرد بعد از امضاي طلاق‌نامه كسي در قاهره به او محل نخواهد گذاشت. در ماموريت مصر، غني نامه‌هاى محرمانه و خصوصى شاه به ملک فاروق درباره برخى روابط عروس فرارى را رونویسى مى‌کند و در بازگشت به تهران در گوشه‌اى مى‌اندازد. یادداشت‌ها چرا روى کاغذ آمد؟ مخاطب آن‌ها قرار بود چه کسی باشد؟ املا و انشاى ادیبى که مدعى تصحیح دیوان حافظ بود چرا تا این حد پرخطا و ناهموار است؟ کتاب تازه محمد قائد با نام «آدم ما در قاهره» متن پیراسته و ویراسته یادداشت‌هاى قاسم غنى است در ماه‌هاى سفارت در قاهره ۲۷-۱۳۲۶ براى پس‌گرفتن شمشیر مرصّع رضاشاه و جواهرات سلطنتى از خانواده ملکه متوارى. یادداشت‌هاى مطول روزها و شب‌هاى ماموریت بى‌نتیجه قاهره با ویرایش و پیرایش اساسى و افزودن پانوشته‌ها متنى شده داستان‌گونه، همراه با پیشگفتارى در تحلیل مشاهدات و تأملات راوی. یادداشت‌هاى غنى شرح تلاش اوست براى فیصله‌دادن به طلاق، ستایش زنان بسیار زیبا و تحقیر زنان کمتر زیبا، و مطالبى محرمانه از قبیل دیدار با پریچهره‌اى که از او با نام مستعار و عنوان عجیب «بگم سکینه والى» (خانم اِمریکائى، زن ولى‌خان هندى) یاد مى‌کند. قائد در پایان پیش‌درآمد پنجاه‌وچندصفحه‌ای خود بر يادداشت‌هاي غني نوشته است: «هدف مهم‌تر این بازنویسی، سرگرمی و داستان‌پردازی است، آن هم داستانی که از شدت رئالیسم ممکن است باورنکردنی به نظر برسد: پزشک دیپلمات و ادیب و حافظ‌پژوه را که آمریکا در جوار گرل‌فرندش به خوشی و کامرانی روزگار می‌گذراند ارباب بزرگ به تهران احضار می‌کند و به اُزگل‌آباد قاهره می‌فرستد تا هدایای نفیس عروسی را از چنگ زوجه فراری، و ماترک گرانبهای پدرش را از گلوی گشاد برادرزن قالتاق بیرون بکشد، اما شخصا در تهران با سفیر مصر به توافق می‌رسد که جنازه را بدهید، بقیه چیز‌ها سگ‌خور. اتلاف وقتی بیهوده و بی‌حاصل و مایۀ هجران قاسم غنی از حبیب درد و دورماندن از آمریکا و آدم‌های دوست‌داشتنی‌اش.» قائد پيش از اين در فصلي از كتاب «دفترچه خاطرات و فراموشي» پيرامون يادداشت روزانه و كتاب خاطرات و شرح زندگي خويش و زندگي‌نامه ديگران نيز به نوشته‌هاي غني پرداخته بود: «كساني مطالبي روي كاغذ مي‌آورند كه مي‌دانند ممكن است جانشان را به خطر بيندازد و در زمان حيات‌شان و حتي احوال كنوني قابل انتشار نباشد.» يادداشت‌هاي غني در اين كتاب از 6 مهر 1326 آغاز مي‌شود و تا 6 آبان 1327 ادامه مي‌يابد. چند ضميمه نيز در انتهاي كتاب آمده كه به درك بهتر فضا و زمان و پس‌زمينه قضايا و شناخت آدم‌ها كمك مي‌كند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.