گفتوگو با روزبه حسینی طراح، نویسنده و کارگردان «سیم و سرمه»
تئاتر، ترکیبی از غریزه و فن است
ویدا مدبّر: «سیم و سرمه» روایتی تودرتو و موسیقایی است که قصهای عاشقانه را در یک سیر زمانی از دوران پهلوی اول تا امروز روایت میکند؛ نمایشی که برای مخاطب از عشق و عاشقی سخن میگوید و از سیاه و مطربی. «سیم و سرمه» را دو بازیگر و راویاش روایت کرده و خواندند و ضربیدند و آوای کلامشان در محوطه تودرتوی آب انبار «دا» پیچید. نویسنده، طراح و کارگردان آن، روزبه حسینی و بازیگرانش میثم غنیزاده، سیما شکری، با حضور و بداههپردازی شوکا حسینی در نقش راوی هستند که هر شب ساعت 20:15 در تماشاخانه «دا» در را به روی مخاطبانش میگشایند. با حسینی درباره چند و چون این کار گفتوگو کردهایم.
شما روی شیوهها و تاریخ نمایش ایرانی کار کردهاید. از سوی دیگر مقالات بسیاری درباره تئاتر غرب نوشتهاید. «سیم و سرمه» در نوشتار، برخاسته از کدام بخش از تجربیاتِ نمایشنامهنویسی و پژوهشهای شماست؟ طبیعتا در یک نمای کلی اگر مد نظر شما باشد، پژوهش در آثارِ نویسندگان و شاعران دهه 40 و 50، اندوختهای است که بهویژه در «سیم و سُرمه»، «حکایت الکتریک عاشق»، «وقتی تو نیستی با تو حرف میزنم» و برخی نمایشنامههای دیگرم همیشه به چشم میآید. کسانی چون مفید و نعلبندیان، استادمحمد و ساعدی و فرسی و خلج و تا قدری بیضایی، همواره خواندنیاند و آموختنی. از سوی دیگر، اصلا مگر نمایشنامه مالِ ماست که الگویی فراتر از زبان و کلمات به من داده باشد. تئاتر هنوز هم نزد ما نیست. استثنائات را نمیتوان قاعده فرض کرد؛ واقعبین باشیم. جایی درباره صداقت و ضرورتش در هنر و نوشتن و تئاتر گفتهاید. یا جایی دیگر گفتهاید، آن چیزی را که میبینم، مینویسم. در همه انواع نوشتاری خلاق از جمله شعر، قصه و نمایشنامه همینگونه است. درباره دیگران نوشتن و همچنین درباره آثار دیگران نوشتن نیاز دارد که تو این صداقت در آنچه صادقانه و به واقع میبینی را همراه داشته باشی تا به اصل ازلی-ابدی هنر در پیشگاه مخاطب، یعنی باورپذیری، دست یابی. اما فراموش نکنیم، مقصود من از دیدن، اول کلیه مجراهای دریافتی (حواس پنجگانه) است و دوم، دیدن با چشم سر و دیدن با... اینکه شما همواره گفتهاید تئاتر با واقعیت در تضاد است، جهانِ واقعی اعم از گذشته و امروز، چه میزان در ترسیمِ قصه نمایشنامه «سیم و سُرمه» قابل لمس است؟ در تضاد است. سالن تئاتر واقعیتش سالن تئاتر است؛ نه خانه تو. هرچند مکانیتِ «سیم و سرمه» دروغی است نسبت به مکانِ اجرا که باید تماشاگر را به باورش رساند. با وجودِ ارجاعات به اسامی واقعی در تاریخ مثل مرحومان سعدی افشار، استادمحمد، حالتی، تفکری، مهدی مسری و حسین تهرانی (همان حسین لوچه نمایشِ شما)، «سیم و سُرمه» چه اندازه وامدارِ واقعیت است؟ تقریبا همینها که گفتید و فرازهایی که درباره جغرافیا و شرایط فرهنگی تهران قدیم و جدید مرور میشود. درباره پروسه گذار از سنت به تجدد یا بهعبارتی نصفهنیمه، گذار از دنیای سنتزده به مدرنیته روز. چه میزان تخیل در آن نقش داشته و چه مقدار تجربیاتِ شخصی در زندگی؟ تخیل نباشد که اصلا خلاقیتی وجود ندارد. اساسِ خلق، تخیل است و خداوند بزرگترین خیالپردازِ خیالانگیز است و انسانی که در جایگاهِ خداوندی در مصداقی بسیار کوچک قرار میگیرد، اگر تخیل نداشته باشد، پس چه دارد اساسا؟ و دیگر اینکه من چیزی را که به نوعی در تاریخ زندگی خودم زیست نکرده باشم به نوع و در احوالی حتی مختصر، اصلا نمینویسم؛ روی صحنه بردنش که ابدا! در نمایشنامههای شما موسیقی و شعر، شاعرانگی و زبان شاعرانه همواره هست. «سیم و سرمه» هم که پر است از انواع همه این فرمهای زبانی که گفتم. از نظر خودتان تجربه تازهای است «سیم و سرمه» در حوزه زبان؟ درخصوص موسیقی چطور؟ ارتباط و میانه و باور من به رابطه موسیقی و تئاتر که اصلا گفتن ندارد. حرفزدن درباره بدیهیات اتلاف وقت است. پس به نوعی در ساختار هم تجربهای دیگر است. اصلا ساختار مگر غیر از زبان است؟ از نظر من ساختار از زبان بیرون میزند و پدیده / اثر از دل زبان سر بلند میکند. ساختار مگر بنا نیست در هر اثر خلاقی، خاص همان اثر باشد؟ اجزای نمایشنامه، روند شخصیتها، اوج و فرود و پایان، کنش و... حتي در تعریف غیرارسطوییشان پس چه؟ آنها ساختار را نمیسازند؟ ساختمان را میسازند. اجزائی هستند که اگر زبان ساختار را نساخته باشند که دیگر به درد هم نمیخورند. ضمنا معتقدم همان ساختار و اجزای ارسطو را همواره میتوان منطبق کرد بر عمده یا شاید همه نمایشنامه. فقط موضوع این است که این مدل بررسیها بناست به قول رولن بارت فقید، چه کمکی به مؤلف كند و چه کمکی به جهان تألیفشده! در شیوه اجرائی، در فرم بازی بازیگران، نوع حرکتهای غیرمتعارفشان در ترکیب با حرکتها و رفتارهای طبیعی، چقدر از امثال میرهولد یا در طراحی فضا از او یا کانتور، یا از آیینها در سبک و سیاق باربا استفاده میکنید؟ همواره در گپی که کمی تخصصی باشد، پرسنده به این اسامی میرسد. من صادقانه بیشتر این آدمها را بعد از آغاز فعالیت تئاتریام شناختهام. تئاتر ترکیبی است از دو تضاد یا از منظری از دو جذبه: عقل و عاطفه. احساس و اندیشه و دست آخر: غرايز و فنون. این دو مرتب در حال پسوپیششدن هستند. گاه اول غریزه هست و بعد دانشی از دل غریزه پدید میآید و برعکس. فکر میکنم زبان و جهان هر نمایش به تو باید بگوید که من را چگونه بخوان؛ بدن را چه کن و به خود من میگوید که با بازیگر و هستیاش باید چه کرد و از سوی دیگر درون بازیگر: حس کلمات، حس بازیگر را باید بسازد و نهایتا این تمزیجها همهچیز را خواهند ساخت. در تمرینات با بازیگران چه میکنید تا انتقال سنگین سبک و شیوه او را آزار ندهد؟ گمان کنم بازیگری که بیش از یک کار را با او تمرین کنم، اگر اعتماد کند، مقاومت نکند، خستگی و لذتی را برایش رقم میزند. البته شاید هم من گمانم اینطور باشد! این را بیشتر بازیگر باید پاسخ دهد. اما یک چیز را برای باری دیگر که در جاهای مختلف گفتهام، باز هم میگویم: شیوههای اجرائی را درسدادن، شیوه بازیگری و ساخت شخصیت با ذهنیتی از پیش تعریفشده، کاری عبث است. به تعداد نمایشنامهها و کارگردانان در دنیا، به صورت نسبی، به تعداد مضربی از این دو، شیوه اجرا، بازی، طراحی و... وجود دارد. پس راه، بسیار طولانی و چندهزارساله است و ما هنوز در دوران جنینی هستیم و تنها از نطفه به جنینی رسیدهایم که گاه تا مرز خفگی و قطع جفت پیشمان میبرند و گاه دستوپازدن در آب و سرابی. و آخرین حرف باقی در این مجال کوتاه: یک زن و یک مرد. مردی از لایههای تاریخ در سیالیت زمان و زن در فضایی بین واقعیت و رؤیا. گاه از دو قرن پیش، گاه از همین امروز. این مرد و زن در کنار یکدیگر در جامعهای که... من را وارد بحث قیاسهای زن و مرد و مقصودم از این چه بوده، نکنید، چون از اساس انتهای بحثمان بازاری میشود. گلابی و انار هر دو میوهاند. هر دو را هم دوست دارم. قیاسشان به نظرم احمقانه است. هر دو میوهاند. هر دو قابل خوردن و دوستداشتن و شناختهشدن و... همین و همین.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.