به مناسبت بزرگداشت هوشنگ آزادیور در جشنواره تئاتر
در ستایش شاعرماندن
محمدرضا اصلانی
وقتی دستنویس مجموعهشعرش را به من داد - اواخر دهه چهل بود، یا کمتر- گرچه بهصبغه دوستی بود، اما چون خواندم، در آن سالها، این توجه به فضا - تصویرهای آیینی- مذهبی را با چنین دگرخوانی مدرن کرده، و بیپروا از سیاق زمانه، دیدم راهی گشوده به شعر بیداری است. «آزادیور» را که میشناختم، بهشدت مدرن بود، اما در کارش از اسطورههای مذهبی، ذات شعری یک کلام آیینی مدرن برآورده بود. این هوشمندی و ظرافت. این غلتش رمانسگونه کلمات در ضرباهنگ سیال گزارهها، و حذف ایهامی فعلها، این فضای متداخل اسطورههای کهن، اما روزمره در افواه - که در ادبیات ما به فراموشی بودند- شعری برمیآورد، که فضای یک عشق را طراحی میکرد. قصیدههایی - که چون قصیدههای منوچهری، دامغانی و فرخیسیستانی- تشبیب و تغزل، متن قصیدهها را برمیساخت. اشتیاقی به تخیل جمعی در برابر تخیل فردی. این نخستین - یا از نخستین- جرقههای خیال جمعی در شعر مدرن، در شعر مدرن ما بود، یا اگر بخواهیم حصر کنیم، در مجموعه «شعر دیگر» بود. هرچند دوستان شعر دیگر که همکاری متفاهمی با آنان داشت، بیکه انتظار رود، بهنحوی بیلطفی کرده بودند با او. رقابتها در ذات ایرانی همیشه بیلطف بوده. این هم یکی. اغلبشان رفتهاند و نیستند، یادشان بههرحال نیکوست. اما «هوشنگ» همه رتقوفتق کاری دفتر شعر دیگر را کرده بود و بعد دیده بود که کاری از او نیست، حیرتی در سکوت. که تا حدی شیوه ستایشکردنی از اوست. باری من بودم که پیشنهاد کردم که طراحی جلد کنم. با اشتیاقی پذیرفت که من به شوق کار کردم. و این، دوستی درازگاهی شد با همه دوریها و نزدیکیها. شاعر بود، در زندگی، در کلامش، در سینمایش. و تئاتر و حتی در ترجمههایش. با چه ازخودگذشتگی، و ذوقی در ساختن دیگری، در تولید فیلم «چشمه» آربی اُوانسیان کار کرده بود. و با جمع بچههای کارگاه نمایش. که دو کاری هم که اجرا کرد در آن جمع، کارهای شاخصی بود با صبغههای اجتماعی- سیاسی تمثیلی. که شاید بگویم او بیش از دیگرهای آن جمع تئاتر را میشناخت، و کاری دیگر اگر در آن جمع نشد که اجرا شود میتوانم گفت بهدلیل این تفارق بود. به دانشگاه ییل که رفت، فقط به آموزش سینما نبود، که گسترش نگاه بود از برای جهانشناسی، و از این وجه میتوانم گفت که آزادیور یک خودآموخته واقعی فرهنگ بهمعنی خلاقهاش بود - هست- . فهمی و دانشی عمیق از مدرنیزم هنری، و در پرتو آن، نگرشی نوشونده به سنتها و فرهنگی که درواقع ناخودآگاه کمرنگشده همه ماست. و کتابش - شیوه بیان هنری در فرهنگ سنتی- شاهد مدعاست. و کارهای فیلمیک او چه داستانی و چه مستند، همه بهتقریب واشکافی، و برآیند هنر و اندیشه ایرانی است از قالی تا قالیشویان اردهال. او به قالی ما، همانقدر شوقوش نگاه میکرد که به آندره مالرو، یا جلیل ضیاپور، مشصفر، یا دکتر قریب و جبار باغچهبان. و نه همه این است که کارهای داستانی او، مینیمالیزمی لیریک است که در زمان خود کم دریافت شد. و این سینما، درواقع راهگشای یک نگاه سینماتوگرافیک در سینمای ما میتوانست بود. میتواند باشد. در اینجا به ماضی اگر گفتهام، این ماضی زمان حال و مستقبل است بهسیاق ادب پارسی. باری، دهه شصت که زمانه تعلیق و دگرشدن بود، و کار هنر بهضرورت انقلاب، به پروپاگانداهای ژورنالیستیک میگذشت، آزادیور پیشنهاد «تاریخ تئاترِ» براکت را به نشر نقره داد. کاری بالنسبه جامع بود. نمیشد بیرنگورو عرضه کرد، بهواقع خطرکردن بود. اما این کتاب با طراحی و صفحهآرایی ادوارد آرشامیان - دوست دیگرم، چه نازنین- و احمد عالی عالیقدر، و گسترش اسناد و تصاویر، بهسرعت کتاب مرجع کلاسیک تئاتر در دانشکدهها و در ایران شد. و پس از آن بسیار ترجمهها که از هوشنگ از متنهای تئاتر، منتشر شد. اما بهواقع اگر کسی فقط همین یک کار هوشمندانه را در آن زمانه آشوب و مباحث حاد، برآورده باشد، نه اکنون، که بسیار پیشتر میبایست بزرگ داشته میشد. پس میتوانم گفت، او شاعری پیشرو، تئاتریسینی جامع، فیلمسازی شاعر، و انسانی با «خیالِ شعری زندگیکرده» است که میباید در حق او گفت: خُنُک آن قمار بازی که بباخت هرچه بودش بنماند هیچش الاّ هوس قمار دیگر
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.