در حاشيه گزيده شعر «مرثيهاي براي درخت» از تادئوش روژهويچ
در ساعت مرگ
پيام حيدرقزويني
اولين آشنايي جدي ما با تادئوش روژهويچ به اواخر دهه پنجاه برميگردد، زماني كه آربي اُوانسيان و صدرالدين زاهد يكي از نمايشنامههاي روژهويچ را با عنوان «پيرمرد مضحك» به فارسي برگرداندند و اين نمايشنامه در آبان سال پنجاهوشش در تئاتر چارسو به كارگرداني اوانسيان به روي صحنه رفت. در همان زمان متن اين نمايشنامه به تعدادي اندك توسط كارگاه نمايش منتشر شد و بعد انگار روژهويچ در اينجا فراموش شد تا همين چند سال پيش كه چند نمايشنامه ديگر از او، «فهرست»، «شهادت يا يككم آسايشي كه داريم» و «دام»، با ترجمه محمدرضا خاكي در نشر بيدگل ترجمه و منتشر شدند. روژهويچ از مهمترين شاعران و نويسندگان معاصر لهستان است كه در گونههاي مختلف ادبي نظير نمايشنامه، شعر، رمان و فيلمنامه آثاري منتشر كرده و امروز ميتوان او را يكي از مهمترين شاعران معاصر جهان دانست. روژهويچ بارها نامزد دريافت نوبل ادبي شده بود و شهرتش همپاي ديگر شاعر هموطن و همدورهاش، ميلوش بود. وجهي ديگر از اهميت روژهويچ به اعتبار نمايشنامههاي اوست و ازقضا شهرت او در خارج از لهستان بيشتر به نمايشنامههايش مربوط است. اما يك ويژگي مهم، آثار مختلف روژهويچ را در گونههاي مختلف نوشتاري به هم پيوند ميزند و آن شباهتي است كه ميان زبان نثر، شعر و نمايشنامههاي او وجود دارد. در ابتداي نمايشنامه «دام» كه محمدرضا خاكي آن را از زبان فرانسه به فارسي برگردانده، مقدمهاي هم از مترجم فرانسوي اثر آمده كه در بخشي از آن به همين ويژگي در آثار روژهويچ اشاره شده: «... بهسختي ميتوان زبان نثر، شعر و تئاتر او را از يكديگر تفكيك كرد. اين امر بهويژه در ارتباط با فرم آثارش بسيار دشوارتر است، زيرا او از نوشتن دريافتي خاص خود دارد و آن را همچنان امري دستساز (آرتيزانال) و نه پسارومانتيك (تكنيكبنياد) ميداند. لحن بياني او هم بيشتر اوقات حالتي عيني-مشاهدهاي دارد كه اغلب آميخته به بدبيني، و تلطيفشده با طنز است و با توجه به موضوعات موردتوجهاش ازجمله جنگ، ظلم و بيعدالتي، خشونتهاي انساني و دشواريهاي سرنوشت انسان، تاثير بيشتري بر مخاطب دارد.»1 به اين اعتبار روژهويچ را ميتوان نويسندهاي دانست كه در آثارش طنزي عميق ريشه دارد، طنزي كه البته مطلقا براي سرگرمي و خوشآمد خواننده نيست بلكه تلخ و گزنده و گروتسك است. «دام» نمايشنامهاي است كه روژهويچ آن را براي خداحافظي با كافكا نوشته است. روژهويچ همواره با كافكا درگير بوده و اين درگيري را در بسياري از آثارش و خاصه در «دام» ميتوان ديد. روژهويچ درباره اين نمايشنامهاش نوشته: «اين نمايش براي خداحافظي با كافكاست؛ حالا وقتش شده است؛ اين موش كور در اعماق انديشههاي من دالانهاي بسياري حفر كرده است. حالا وقتش شده كه او را از سرم بيرون كنم... كافكا براي من مثل يك حفره سياه در آسمان ادبيات اروپاست... درباره او بايد با احتياط عمل كرد؛ او ميتواند همهچيز را ببلعد و نابود كند...».2 روژهويچ نهفقط در آثارش بلكه در زندگياش نيز شباهتهايي به كافكا داشته است. او نيز با احساس خطا، تاثير پدر و يهوديت مواجه بوده و خاصه با برآمدن فاشيسم و دستگيري يهوديها و وقوع جنگ، بيشازپيش با كافكا درگير بوده است. كافكا درباره بيهودگي خلق آثار هنري معتقد بود كه شعر و بهطور كلي ادبيات در برابر واقعيت زندگي بازيچهاي شرمآور است. روژهويچ در يادداشتي به سال 1990 كه در ابتداي «دام» آمده مينويسد:«تنها عمل قابل توجيه براي من اين بوده كه كوشيدهام همه توان خود را براي هرچه بهتر نوشتن بهكار گيرم. اين واقعيت كه ميبايست خودم را توجيه كنم، بيترديد شهادتدهنده شكست اجتنابناپذير آن چيزهايي است كه به آنها شعر و يا آثار ادبي زيبا و هنري ميگويند.» روژهويچ نيز مانند بسياري ديگر از شاعران و نويسندگان بعد از جنگ، با اين مسئله اساسي درگير بود كه شعر چه نسبتي با واقعيت موجود دارد. در جهان بعد از جنگ كه پر بود از مرگ و جسد و مصيبت، روژهويچ اعتقادي به «شعر لطيف مزين سنتي» ندارد و به نوع ديگري از شعر ميانديشيد: شعري عريان، با زباني سرد و ساده و خالي از بازيهاي زباني و آرايشهاي كلامي. روژهويچ اين ويژگيها را در شعرش دروني كرده و حتي در برخي از اشعارش درباره ويژگيهاي شعرش توضيح داده است. روژهويچ مانند شاعر همدورهاش ميلوش، معتقد بود كه بسياري از شعرهاي موجود به درد جهاني كه سايه مرگ بالاي سرش در گردش است نميخورند. بهتازگي گزيدهاي از شعرهاي روژهويچ با عنوان «مرثيهاي براي درخت» با ترجمه شهرام شيدايي و آنا كراسنوولسكا بهچاپ رسيده كه حدود سي شعر را دربر گفته و البته آنطور كه آنا كراسنوولسكا در ابتداي كتاب نوشته قرار بوده اين دفتر مفصلتر از اين باشد اما مرگ شيدايي آن را ناتمام ميگذارد. شعرهاي اين مجموعه را ميتوان بر اساس دو موضوع يا ايده كلي تقسيمبندي كرد. يكي مرگ و ديگري فرايند خلق شعر كه شاعر در آنها ويژگيهاي شعر مدنظرش را توضيح داده است. در اولين شعر مجموعه كه «شعر من» نام دارد و در سال 1965 نوشته شده، بهروشني ميتوان عقيده روژهويچ درباره شعرش را ديد: «چيزي را توضيح نميدهد/ چيزي را روشن نميكند/ از چيزي صرفنظر نميكند/ كليتي را در نظر نميگيرد/ اميدها را برآورده نميكند/ قواعد جديد براي بازي نميسازد/ در تفريحات شركت نميكند/ جاي مشخصي دارد/ كه بايد آن را پر كند/ اگر زبانش زبان غيب نيست/ اگر حرفهايش تازهگي ندارد/ اگر تعجبي برنميانگيزد/ يعني كه بايد همينگونه باشد/ در بند ضرورت خود است/ و امكانات/ و محدوديت خود/ در بازي با خودش ميبازد/ جاي شعر ديگري را نميگيرد/ ممكن نيست شعري جانشينش شود/ به روي همه گشوده/ رازي در خود ندارد/ تعهدات زيادي دارد/ كه هرگز/ از عهده آنها برنميآيد.» شعر روژهويچ پر است از عناصر روزمره زندگي مردم لهستان در دوره كمونيسم، او با استفاده از همين عناصر ساده و نيز زباني سرد و بيپيرايه شعرهايي خلق كرده كه خواننده را به تامل واميدارد و پرسشهايي بيپاسخ را براي او طرح ميكند. سردي موجود در شعر روژهويچ، شعرهايي قائمبهذات پديد آورده، شعرهايي با اين خودآگاهي كه هرچيزي در اين جهان به محاصره نيروي شر درآمده است. در شعر «فرمها» كه يكي از شعرهاي مجموعه «مرثيهاي براي درخت» است با اين خودآگاهي روبرو ميشويم: «فرمهايي كه زماني آنقدر مودب بودند و مطيع/ و هميشه پذيراي مواد شاعرانه بيجان/ ترسان از آتش و بوي خون/ درهم شكستند و/ پراكنده شدند/ به آفريننده خود حمله ميكنند/ تكهپارهاش ميكنند و بر زمين ميكشندش/ در خيابانهاي درازي كه/ همه اركسترها مدرسهها راهپيماها/ پيشتر از آنجا گذشتهاند/ اين گوشتي كه نفس ميكشد/ و پر از خون است/ هنوز غذاي آن فرمهاي كامل است/ چنان محاصره را بر شكار خود تنگ ميكنند/ كه حتا سكوت او/ به بيرون درز نميكند.» با اينهمه روژهويچ چه در اشعارش و چه در نمايشنامههايش، نااميدي را تزريق نميكند. او اگرچه بحران وضعيت جهان را به شعرها و نمايشنامههايش راه ميدهد، اما در عينحال خواننده را به خنده نيز واميدارد؛ خندهاي كه بيش از هرچيز وحشتناك است. زبان سرد و سادگي عامدانه موجود در اشعار روژهويچ، وضعيت بغرنج را به تصوير ميكشند و تشويش را به خواننده منتقل ميكنند و حتي گاه ردي از جهان كافكا را به ياد ميآورند: «در صندلي راحتي نشسته بودم/ كتاب را كنار گذاشتم/ و ناگهان/ صداي تپش قلبم را شنيدم/ آنقدر ناگهاني بود كه انگار/ بيگانهاي به درونم آمده باشد/ و با مشتي گره كرده/ به شدت بكوبد/ موجودي ناآشنا/ در من محبوس شده بود/ ناخوشايند اين بود/ كه مدام آنجا ميكوبيد/ بيارتباطي با من و/ با افكار تجريدي من.» 1، 2- دام، تادئوش روژهويچ، ترجمه محمدرضا خاكي، نشر بيدگل
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.