در نسبت داريوش شايگان و ادبيات
تشابهات و تخیل
پارسا شهري: پيش از تأليف و انتشار كتاب «فانوس جادويي زمان» كه نگاهي است به رمان «در جستجوي زمان ازدسترفته» اثر مارسل پروست، داريوش شايگان سراغِ ديگر پرتره مدرن مهم ادبيات فرانسه يعني شارل بودلر، موسسِ شعر مدرن رفته و كتاب «جنون هشیاری»، بحثی درباره اندیشه و هنر شارل بودلر را تأليف کرده و درآورده بود. شايگان البته هرگز با ادبيات و هنر بيگانه نبوده است اما در اين دو كتاب و نيز در كتاب «پنج اقليم حضور» بهطور مستقيم به ادبيات پرداخته است و از اينرو اين آثار در پيوند و گسستي با ديگر آثار شايگان قرار دارد و جايگاهي خاص پيدا ميكند. او معتقد است، آدم از ادبیات بیشتر یاد میگیرد تا از فلسفه. خودش مينويسد، شخصیت چندپاره بودلر از جوانی ذهن شایگان را درگیر ميكند اما اين گزاره كه «بودلر هم گسست است هم انقلاب و آغاز»، او را به نوشتن از بودلر فراميخواند و او مسيرِ نوشتن از ادبيات را با انتخاب بودلر، شاعرِ تناقضات آغاز ميكند تا ميرسد به پروست، رماننويسي كه بهاعتبار تنها رمانش، «در جستجوي زمان ازدسترفته» مهمترين اثر ادبي يكي دو قرن را خلق ميكند.«جنون هشیاری» تأليف شايگان ده فصل دارد. مولف در پیشگفتار كتاب، هدف خود از اين تاليف را معرفی شاعری پرنفوذ از فرانسه قرن نوزدهم میخواند که با فراگذشتن از مرزهای زبانی به شاعری اروپایی بدل شد، و طنین پاینده و پرتوان شعرش گستره تاریخ را مقهور خود ساخت. در فصلي از كتاب با عنوانِ «ارتعاش جدید در عالم شعر»، شايگان از تفاوت ديد بودلر با ديگر معاصرانش مینویسد، تفاوتي كه موجب خلق شعر مدرن به راديكالترين شكلِ ممكن شد. بعد، مولف به شخصيت چندوجهي و صفات متناقض بودلر در فصل بعد ميپردازد، خصيصهاي كه موجب شد بودلر را با انواعِ القاب بخوانند و به مکاتب مختلفي مرتبط بدانند: شاعر کلاسیک، شاعر مرتجع، شاعر ملعون، شاعر مدرن، شاعر پستمدرن و از اين دست. «تشابهات و تخیل»، فصل ديگر كتاب به نسبت بودلر و طبیعت ميپردازد: «طبیعت نه چیزی بیرونی و قائم به ذات، که همان منبع عظیم و غنی تشابهات است که تخیل را به پویندگی وامیدارد». اما از فصلهاي خواندني كتاب كه حاكي از نگاه دگرگونه شايگان نيز هست فصلي است با عنوان «بودلر از نگاه والتر بنیامین». در اين فصل شايگان بهتعبيري در مقامِ پاسخ و ارائه رديهاي بر نقدها و نظرات مخالفِ نسبت به شعر و پروژه فكري بودلر برميآيد آنهم از زبان و قولِ والتر بنيامين. در این فصل مؤلف به كتاب مطرحِ بنيامين، «پاریس پایتخت قرن نوزدهم» با عنوان فرعی «پاساژها» ارجاع ميدهد و آن را در نسبت با بودلر بازخواني ميكند. كتاب «شارل بودلر، شاعر غنایی در اوج کاپیتالیسم» نوشته بنيامين از ديگر آثاري است كه شايگان در اين فصل بهكار ميگيرد. او معتقد است نگرش والتر بنیامین درباره بودلر چشمانداز جدیدی از شهر پاریس و نقش شاعر غنایی در زمانه وی را به روی مخاطب میگشاید. علاوهبراين كه شعر بودلر خصيصهاي شوکآور دارد كه بنيامين بهخوبي آن را در كتابهاي خود شرح داده است. بنيامين معتقد است در شعر بودلر با نوعی تجربه زیستی شوک مواجه میشویم و بهعبارتي شوك را در زندگي خود تجربه ميكنيم. از ديگر مفاهيمي كه شايگان از بنيامين اخذ ميكند و اشاراتي به آن ميآورد، ایده «فلانوری» است، از تعبیرات مهم بنیامین كه ملهم از بودلر است. از نكات قابل تأمل كتاب يكي اين است كه شايگان جز اشعار بودلر آثار ديگر او ازجمله مقالات و نقدهاي هنرياش را نيز بازخوانيميكند تا از خلال آن به آرا و تفكر حاكم بر شعر بودلر دست يابد. «نقاش زندگي مدرن» در شمار يكي از اين مقالات است كه گويا بودلر براي بار نخست كلمه مدرنيته را آنجا بهكار گرفته است. معمارِ مدرنيته، اين مقاله را در وصفِ آثار كنستانتين گيِ نقاش نوشته است و در آن بنا دارد تا مفهومِ مدنظرش از مدرنيته را در آثار كنستانتين گي جستجو كند و نشان دهد. «جنون هشیاری»، فصلي هم درباره «بودلرِ منتقد و هنرشناس» دارد. بودلري كه ايدههاي خود درباره هنر و ادبيات و شعر را در مقالات و جستارها و نقدهايش طرح ميكند. براي نمونه، بودلر باور دارد كه شاعر میتواند و باید منتقد نیز باشد و عطف به این تعریف است که مجموعه مقالاتي در نقد ادبی و هنری نوشته است. بخش پاياني كتاب كه مشتمل بر سه فصل جداگانه و در عين حال مرتبط با يكديگر است، از خواندنيترينِ فصلها نيز هست. زيرا در اينجا شايگان دوگانههايي ميسازد از بودلر و پرتره ديگري كه نسبتي وثيق با بودلر و آرا و تفكرات او دارد: نيچه، واگنر، ريلكه و اليوت. شايگان با تاكيد بر تاثيرات بودلر بر اين شخصيتهاي مهم و جريانساز بودلر را بهعنوان شاعر اروپا و جهان، معرفي ميكند.فصل كوتاه ديگري هم هست در انتهاي كتاب كه «بر مزار بودلر» نام دارد و به مرگ و خاکسپاری بودلر مربوط ميشود. مرگي كه با زیست شاعرانه بودلر ارتباطي نزديك دارد. تاليف آثاري درباره دو پرتره مهم ادبيات فرانسه و جهان، بودلر و پروست آنهم در فاصلهاي قريببه دو سال حكايت از شايگاني ديگر دارد كه البته قول خودش ادبيات همواره از علايق او بوده است. «فانوس جادويي زمان» درباره رمانِ مهم پروست نيز چندي پيش در نشر فرهنگ معاصر درآمد، شايگان در مقدمه اين كتاب نيز به علاقه خود به پروست از دوران تحصيل خود در ژنو اشاره كرد و اينكه هميشه كارهايي چون نگارش كتاب «افسونزدگي جديد و هويت چهلتكه» بوده تا تاليف اثري درباره پروست را به تعويق بيندازد، و اينك فرصتي دست داده است تا او به اين دو شخصيت تاثيرگذار در زندگياش اداي ديني كند. «فانوس جادویی زمان» از اين حيث اهميت دارد كه تكنگاري درباره رمان است. شايگان در نشستي كه بهمناسبت انتشار اين رمان برگزار شد، رمان را پدیدهای بسیار مهم خواند و در پیوند آن با فلسفه و دیگر علوم معتقد بود «رمان» همان بخشی را که علم پس میزند به امانت میگیرد: از سروانتس و بالزاک و فلوبر تا پروست میبینیم که رمان این وظیفه را بر عهده میگیرد و لایه به لایه بخش نهانِ هستی را میشکافد. شایگان اهمیت رمان پروست را تا حدی میداند که موجب نابودی خالق اثر میشود. «پایان رمان انگار آخرالزمان است، همهچیز یکباره تغییر میکند، تذکارها مسلسلوار حمله میکند. آنجاست که میفهمیم همین زمان که تا آخر رمان همراه او بوده، میتواند چهحد خصمانه و دشمن باشد. پروست تمام هستیاش را پای اثرش ریخت.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.