سیر مدرنیته در غرب
دوشنبه هفته گذشته، انجمن ایرانی تاریخ و پژوهشکده علوم تاریخی نشستی برگزار کرد با عنوان «شکلگیری ایدئولوژی تاریخ غرب در عصر روشنگری و بیراهههای نگرش تاریخی در ایران». در این نشست پرویز پیران، جامعهشناس و پژوهشگر، سخنرانی کرد که خلاصهای از آن را بهنقل از خبرگزاری مهر میخوانید. در برخی مباحث به دیالکتیک خاص و عام نیاز داریم. یعنی باید دانش عام را با توجه به مسائل فرهنگی و قومی با شرایط بومی تطبیق دهیم. متأسفانه عمده تاریخ ما را غربیها جمعآوری کردهاند. هنوز هم میگوییم بهترین تاریخ ادبیات ایران را ادوارد براون گرد آورده است. همچنین مثنوی را نیکلسون. ما متأسفانه غرب را هم به درستی نمیشناسیم. روشنگری یکی از مهمترین دورههای سالنامه حیات بشری است. ایدئولوژی غربی در عصر روشنگری با بزرگکردن اندیشه یونان شروع میشود. دو نگاه افراطی و تفریطی نسبت به مدرنیته در کشور ما وجود دارد که یا به کلی غربیشدن را توصیه میکند، یا به کلی از رد مدرنیته سخن میگوید و فاسدشدن غرب به واسطه مدرنیته. در مباحث علمی و تاریخی انصاف و مستند و دقیق صحبتکردن مهم است. مدرنیته محصول درونزای غرب است. مدرنیته یک مبنای عقلانیت دارد و سه رکن صنعتیشدن، شهریشدن و دموکراسی سیاسی. انسان در مدرنیته محور قرار میگیرد. من در داستان «کباب غاز» توضیح دادهام که ما چقدر با مدرنیته آشنا هستیم. چند نکته برای فهم صحیح عصر روشنگری ضرورت دارد. اولین نکته تأثیر توماس آکویناس است. او میگوید ما میپذیریم که فلسفه میتواند مجزا از الهیات باشد. به خاطر جایگاهی که توماس آکویناس در آن زمان داشته است این گفته او اتفاق و تحول مهمی را رقم میزند. در نتیجه زمینه فراهم میشود برای جداشدن اپیستمولوژی (شناختشناسی) و انتولوژی (هستیشناسی). سپس راجر بیکن و ویلیام آکام را داریم. آکام بر حس و واقعیت حسی و دانش از طریق عقلانیت برای شناخت اساس دنیا تأکید میکند. پوزتیویسم از اینجا شکل میگیرد. در نتیجه مسئله علیت کارا پدید میآید. سپس از الهیات فاصله میگیرند و به انسانگرایی و اومانیسم میپردازند که منجر به لیبرالیسم میشود. میگویند ما فقط به دنبال شناخت دنیا هستیم و برای این هدف به این ایدئولوژیها نیاز داریم. تا این زمان میگفتند سود شیطانی است اما به اعتقاد توماس آکویناس اگر سود حاصل کار باشد حلال است. وقتی سود محور قرار گرفت عقلانیت تقلیل یافت به عقلانیت ابزاری. در اینجا فرانسیس بیکن ظهور میکند که بزرگترین ضربه را به علوم انسانی وارد میکند. بیکن دفترچهای داشت که هر چیز را که مشاهده میکرد در آن مینوشت. اشکال او این بود که مشاهده را به علوم انسانی تسری داد و نتیجه آن کمیگرایی در علوم انسانی بود. عصر روشنگری زمینه را برای انقلاب فرانسه و انقلاب ایالات متحده فراهم میکند. تغییرات فرهنگی و اجتماعی شکل میگیرد و زمینه برای سرمایهداری صنعتی آماده میشود. منطق سرمایهداری در جهت انباشت سرمایه برای سرمایهگذاری مجدد پدید میآید. در این شرایط اصلاح مذهبی کاملا با این منطق هماهنگ میشود. مارتین لوتر به دلیل فساد و بحران کلیسا رابطه انسان را با خدا مستقیم اعلام میکند و میگوید دیگر نیازی به کلیسا نیست. او از اصلاح مذهب صحبت میکند نه نابودی آن. در اینجا کار ریاضتکشانه بدون لذت مطرح میشود که میبینیم با انباشت سرمایه برای سرمایهگذاری مجدد هماهنگ است. بیکن میگوید دانش قدرت است. شبیه به شعر «توانا بود هر که دانا بود». اما فردوسی دانابودن را در رابطه با ۱۰ نوع عقل مطرح میکند. درصورتیکه منظور بیکن از دانابودن همان عقل ابزاری است. در مدرنیته شاهد غلبه عقل سوبژکتیو بر عقل ابژکتیو هستیم. دانش غربی از یونان آغاز شد و گفته میشود یونانیان چون نژاد و ژن برتری داشتهاند، خودشان خود به خود به این دانشها رسیدهاند. برخی مدعی شدهاند که ریشه تفکر یونانیان برگرفته از ایران است. همچنین از مصریان تأثیر گرفتهاند. اما در تاریخ این تأثیرپذیریها را حذف میکنند. از ارسطو تا مونتسکیو شاهد نگاه دوگانه به جهان مبتنی بر شرق بربر و غرب دموکرات هستیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.