عروسکهای جورابی در شبکههای ایرانی
اسماعیل یزدانپور . پژوهشگر مستقل
فضای شبکههای اجتماعی تند میرود. کافی است نظری گذارید تا در زمان کوتاهی به یکی از دو قطب رانده شوید و بعد در آماج کامنتهای تند طرف مخالف قرار گیرید. در هر قطب که نشانده شدید، دیگر بیرونآمدن از آن و اتخاذ موضع مستقل یا جدید محال است. امروز معلوم شده و بهتدریج بیان میشود که حداقل دو انتخابات بزرگ دنیای امروز؛ یعنی ریاستجمهوری آمریکا و رأیگیری انگلیسیها برای خروج از اتحادیه اروپا در همین فضای بهشدت دوقطبی و تحتتأثیر پیامدهای آن انجام شده است. دوقطبیبودن فینفسه بد نیست، راه آسانی برای مدیریت جامعه است. همه جوامع امروزی کمابیش با همین ساختار دوقطبی اداره میشوند، اما وقتی این فضای دوقطبی لبههای تیزی پیدا میکند، تند و در عمل کار هر یک از دو گروه حمله به دیگری میشود، باید فکری تازه کرد. شبکههای اجتماعی که آمدند همه خوشحال بودیم که حالا نوبت تکثر و تنوع است و راه شناخت واقعیت و رسیدن حقیقت، به همان عدد نفوس خلایق یا حتی بیشتر، باز شده است، اما طولی نکشید که فهمیدیم در همین فضا، چه «دخمههای انعکاس توهم» (eco chambers) وحشتناکی شکل گرفته است. افراد بیش و پیش از آنکه به بیان نظر شخصی خود بپردازند، به دنبال یافتن افراد همفکر و همنظر میافتند، فالوئرهای بیشتری جذب میکنند تا لایکهای بیشتری بگیرند. دخمههای انعکاس توهم بهوجودآمده در فضای تلگرام از این منظر بسیار پنهانتر و پیچیدهتر از دخمههای فیسبوک و توییتر است، چون دیده نمیشوند و مجالی برای شکلگیری و بیان نظر مخالف نمیگذارند. امروز به مدد این رسانههای اجتماعی و در شرایط بحرانهای اقتصادی، دستکاری در افکار عمومی دیگر کار پیچیدهای نیست. برای نمونه، در پژوهشهای جدید آشکار شده است که پس از هر یک از حملات تروریستی سالهای اخیر به مراکز جمعیتی اروپا، جامعه بیش از حد معمول و انتظار دوقطبی شده است. پژوهشگران «مؤسسه جرم و امنیت» وابسته به دانشگاه کاردیف از حداقل ۴۷ حساب جعلی توییتری - مشهور به حساب عروسک جورابی (socks puppets) - خبر میدهند که برای اثرگذاری و دستکاری روانی در بحثهای مردمی درباره چهار حمله تروریستی در انگلیس راهاندازی شده بودند. از میان این ۴۷ نام کاربری که از یک مرکز هدایت میشدند، هشت مورد بیشترین فعالیت را داشتهاند که حداقل ۴۷۵ پیام را منتشر کرده و بیش از ۱۵۳ هزاربار بازنشر شدهاند.درباره ساختار این حملات نکته قابلتوجه در آن است که در درجه اول بسیار پیچیده است و برای اثرگذاری بر طیف وسیعی از نظرات تدوین شده و دیگر آنکه به جای تقویت یک نظر خاص، به تندکردن همه نظرها و دوقطبیکردن بیشتر فضا توجه شده است. هرکسی میتواند متوجه فضای به شدت دوقطبیشده جاری در شبکههای اجتماعی امروز ایرانی بشود. کامنتهای تند پر از اَنگ و کلیشه، حجم زیاد «آنفالو» و «میوت» و بحث مستقیم در این باره، نشانههایی هستند که به وفور دیده میشوند. حجم بالای حسابهای تازهساختهشده هم به خوبی نشان میدهد که بخشی از این دوقطبیشدن میتواند بر اثر اجرای یک پروژه متمرکز باشد. برای مواجهه با پدیدههای جانبی شبکههای اجتماعی مثل حفرههای انعکاس و تقویت توهم، عروسکهای جورابی جعلی، دستکاریهای بیرونی در افکار عمومی، سلبریتیهای 10دقیقهای و...، راهی بهتر از ارتقای سواد و آگاهی عمومی از این رسانه نیست. در این زمینه چند نکته بدیهی به نظر میرسد: اول، همه کشورها منافع خودشان را دارند که در هر شرایطی دنبال میکنند. این ربطی به ائتلافها و همکاریهای موردی ندارد. هیچ کشوری نمیتواند قول بدهد که حتی در اوج همکاریها از دستکاری در افکار عمومی کشوری دیگر اجتناب خواهد کرد. طبیعی است که دشمنان و مخالفان بیشتر به معنای وجود دستهای بیشتر برای دستکاریهای بیشتر باشد. بعید نیست پشت هر کدام از این عروسکهای جورابی، دستگاههای امنیتی کشورهای مختلف با بودجههای کلان و راههای نفوذ پیشرفته وجود داشته باشد. سادگی شبکههای اجتماعی ایرانی و بهخصوص گسترش وسیع آن در همه لایههای جامعه، فضا را برای انجام هر نوع آزمایشی توسط هر فرد یا گروهی باز کرده است. باید هر دو سطح حاکمیتی و مردمی جامعه تواناییهای لازم برای شناخت این پدیده و راه مقابله با آن را کسب کنند. دوم، وقتی فضا دوقطبی میشود، کار اصلی چیزی جز رفع همین فضای دوقطبی نیست. به طور مشخص در شبکههای اجتماعی، «آنفالو» و «میوت»کردن را نمیتوان پاسخ دانست، از نظر روانی برای طرف مقابل، چیزی در حد اجرای اعدام است و به همین خاطر فضا را دوقطبیتر میکند. درست است که در برخی موارد حجم خشونتهای کلامی و نشانهشناختی بسیار بالاست، اما برخلاف سایر درگیریها، تا جایی که ممکن است نباید از میدان خارج شد. حداقلش این است که همین لحظات برخورد را باید سوژه مطالعه ساختار و شیوه فعالیت عروسکهای جورابی کرد. خوشبختانه برخلاف شهرهای اروپایی فضای ایران دور مسائل ریشهای مانند دین و فرهنگ دوقطبی نمیشود (یا حداقل تاکنون نشده است) و پایههای مشترک و محکمی برای گفتوگو وجود دارد. از همین فرصت باید برای ایجاد و تقویت گفتوگو بهره برد. باید آدمهای مستقل و واقعی را فارغ از هر نظری که دارند و هر جبههای که میگیرند، شناخت و با آنها وارد گفتوگویی برابر و فارغ از اَنگ و کلیشه شد. آن کسی که نظر مستقلی دارد، حاصل تجربه ناب خودش است و رفع فضای دوقطبی بدون توجه به این تجربه، دشوار است. سوم، نظریههای روانشناسی و جامعهشناسی کارآمدی هم برای کار در این شرایط ساخته شده است، مثل «نظریه سرایت» (لوبون) که میتواند نشان دهد چطور آدمهای مستقل جذب تودههای قابل مهندسی میشوند. برای همین، خود همین عروسک جورابی را نباید تبدیل به یک اَنگ جدید کرد تا مبنای دوگانه جدیدی قرار گیرد. ممکن است هرکسی در هر طیفی آلوده شود و راه رهایی گفتارها از آلودگی به اَنگ و کلیشه و شایعه، باز هم در آگاهی از آن است. دستآخر اینکه امروز همه جای دنیا درگیر این مسئله است اما تا جایی که تجربه و بیان کشورهای دیگر نشان میدهد، بهخصوص در زمینه شناسایی ویژگیها و پیامدهای شبکههای اجتماعی در ایران هیچ کاری انجام نشده است. نه فرصتهای آن به خوبی شناسایی شده است و نه تهدیدهای آن. همه ادبیات جاری، برآمده از نگاه سنتی به جامعه و رسانه است. جای خالی یک واحد پژوهشی دانشگاهی احساس میشود تا توصیههای لازم و برآمده از نگاهی ملی و شرایط خاص جامعه ایرانی را به چهار سطح سیاستگذاری، رسانهها، کنشگران و عموم مردم انتقال دهد. منابع در دفتر روزنامه موجود است
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.