شكلهاي زندگي: ملاحظاتي درباره شهر و ادبيات
يك شهر و دو رؤيا
نادر شهريوري (صدقي)
«اولگا كه به او دستهاي ياس بنفش داده بود اما ابلوموف عقيده داشت، سوسنها خوشبوترند چراكه سوسنها به دل جنگل نزديكترند تا ياسهايي كه به هر شيرواني ميرويند.»1 از ميان چند رماني كه ايوان گنچاروف (1812-1891) نوشته بود، رمان «ابلوموف» تأثيري عميق بر تخيل روسي باقي گذاشت تا بدانجا كه ابلومويسم به پديدهاي اجتماعي بدل گرديد و در منازعات سياسي مورد استفاده قرار ميگرفت. لنين بارها از مردم روسيه خواسته بود كه ابلومويسم را در وجود خود از ميان بردارند. او در يكي از سخنرانيهاي خود در 1922 گفته بود، روسيه سه انقلاب را از سر گذرانده ولي هنوز ابلوموفها باقي ماندهاند. منظور لنين از سه انقلاب، انقلاب 1905، انقلاب فوريه 1917 و انقلاب اكتبر 1917 است؛ اما اشاره لنين به ابلوموفها، اشاره به رمان ابلوموف گنچاروف است. رمان ابلوموف در 1856 منتشر شد تا در كنار كتابهايي مانند «چه بايد كرد؟» چرنيشفسكي، «جنگ و صلح» تولستوي و «جنايت و مكافات» داستايفسكي به صورت بخشي از بافت آگاهي ملي درآيد. اشاره لنين به ابلومويسم البته اشاره وي به مضمون رمان ابلوموف است. ابلومويسم به آن بياني كه موردنظر لنين است، اشاره به سكون و لختي فوقالعادهاي است كه حاصل بياعتنايي فرد نسبت به همه اموري است كه در جهان جريان دارد.شروع رمان با ارائه تصويري كلي از ابلوموف آغاز ميشود. گنچاروف شخصيت داستاني خود را چنين معرفي ميكند: «مردي بود سيودو سهساله، ميانبالا و خوشرو با چشماني به رنگ خاكستري اما در خطوط سيمايش اثري از انديشهاي مشخص يا تمركز فكري ديده نميشد.»2 علاوهبراين، گنچاروف، محل زندگي وي را نيز مشخص ميكند. ابلوموف و خدمتكارش زاخار- ارباب وسرف- در آپارتماني در خيابان گاروخوواياي پترزبورگ، در يكي از آن عمارتهاي بزرگي كه تعداد ساكنانش از جمعيت يك بخش كمتر نيست زندگي ميكنند. بعدها كمي جلوتر خواننده درمييابد اگرچه كه آن دو، ارباب وسرف، در آپارتمان مدرن كه در عمارتي بزرگ قرار دارد زندگي ميكنند اما زندگيكردنشان چندان شباهتي به زندگي ديگر شهروندان ندارد. درواقع نوع خاصي از زندگيكردن است كه چندان از منطق زندگي در شهر بزرگي مانند پترزبورگ پيروي نميكند: ابلوموف هميشه در آپارتمان خود و يا دقيقتر بگوييم در اتاق خود و معمولا پشت به پنجره زندگي ميكند. او حوصله نميكند از خانه خارج شود، به خيابان و بلوارهاي پترزبورگ سر بزند، از مغازهاي خريد كند و يا در كافهاي بنشيند و چيزي بخورد. او حتي از پشت پنجرههاي آپارتمان خود نگاهي به بيرون نمياندازد. از ميان اين دو: ارباب- سرف تنها زاخار گهگاهي از آپارتمان ارباب بيرون ميرود تا غذايي تهيه بكند و اگر بتواند به كافهاي در آن حوالي برود و سپس به آپارتمان بازگردد. تنها دغدغه ابلوموف- دغدغهاي كه البته وي براي تحقق آن دست به هيچ اقدام جدي نميزند- آن است كه از مباشر خود در املاكش-ابولوموفكا- پولي بابت املاكش دريافت كند كه آن نيز با ترفندهاي مباشر و يا درواقع با كلاهبرداريهاي وي به تعويق ميافتد. بدينسان زندگي ابلوموف تماما صرف روياپردازي ميشود، روياپردازي به يك تعبير بزرگترين و مهمترين فعاليت نظري و عملي ابلوموف است.مواجهه با شهر، آن هم شهري مانند پترزبورگ كه به تعبير داستايفسكي «روح مكان» در آن حضوري دائمي دارد، تنها اختصاص به ابلوموف ندارد. شهر در ديگر آثار نویسندگان بهویژه نویسندگان قرننوزدهمی حضوری تازه، تأثیرگذار و گاه تعیینکننده دارد. به یک تعبیر «شهر» خود یک طرف ماجراست یکی از مهمترین رمانها که شهر در آن حضور راهبردی دارد، «جنایت و مکافات» داستایوفسکی است. آکسیون «جنایت و مکافات» تماما در پترزبورگ رخ میدهد. به نظر داستایفسکی «... در هیچجای دیگر روح مکان نمیتوانست اینهمه تبوتاب هولناک در جان پدید آورد و اینهمه رویا و هذیان عجیبوغریب برانگیزد».3 جالب آن است که «جنایت و مکافات» هفت سال بعد از ابلوموف در 1866 منتشر میشود. پترزبورگ در آن هنگام جمعیتی معادل یک میلیون نفر داشته است و بلوارهایش و بهخصوص بلوار نوسکی برای شهروندان جذابیتی ویژه داشته است. داستایفسکی در این رمان مضمونی به نام «برانگیختگي» را طرح میکند و آن را به پترزبورگ نسبت میدهد. در جنایت و مکافات بهواسطه حضور قدرتمند شهر، خواننده با ابعاد دیگری از این رمان آشنا میشود. داستایفسکی پترزبورگ را از نگاه راسکولنيکوف به نمایش درمیآورد. پترزبورگ از نگاه راسکولنيکوف یعنی از نگاه فردی که از شهری کوچکتر به آنجا آمده، شهری عجیب با تصاویری بس متنوع است که اولین حسی که به آدمی میدهد «آزادی» است. پترزبورگ به نظر راسکولنيکوف مکانی است که در آن آدمی در معرض دید قرار ندارد، کنترل نمیشود و میتواند دست به هر کاری بزند بیآنکه آب از آب تکان بخورد. گاه به نظر راسکولنيکوف این وهم واقعی به نظر میرسد که اصلا در شهری بزرگ مانند پترزبورگ امکان کنترل وجود ندارد زیرا شهر همچون آدمهایش، در سردرگمی بهسر میبرد.از جمله خصوصیات شهر، بهویژه در آغاز رونقش تولید مناطق سردرگمی است. گو اینکه بسیاری استدلالهای پراگماتیستی و ارادهگرایانه را انگیزه ارتکاب به قتل راسکولنيکوف میدانند، اما بسیاری نیز «روح مکان» را عامل اصلی جنایت راسکولنيکوف تلقی میکنند.مضمون «برانگیختگی» بهواسطه حضور قدرتمند شهر در ابلوموف خود را به صورت دیگری نمایان میسازد. برانگیختگی در ابلوموف نه در ارتکاب به قتل و یا رفتارهایی که جنبه برونگرایانه دارد که بالعکس، خود را به صورت درونگرایانه نمایان میسازد. ابلوموف در گفتوگو با دوست خود اشتولس* از بهشت گمشده خود سخن میگوید. مقصود از بهشت گمشده، ابلوموفکا است. ابلوموفکا برای ابلوموف همواره جنبهای آرمانی پیدا میکند. شهر آن هم شهر پترزبورگ البته ابلوموف را خیالپرداز میکند. «آربلوموفکا سرزمین دورنماهای شاد و خندان است، سرزمین فصلهایی است که یکی پس از دیگری با دقت... با نظمی ازپیشتعیینشده فرامیرسند... زمستانها یخبندان نیست و تابستانها سوزان نیست جهان در آنجا به هماهنگی کامل رسیده.»4 اما این همه مزایای ابلوموفکا نیست، از مهمترین مزایای ابلوموفکا، خلقوخوی ساکنانش است که کاملا با خلقوخوی ابلوموف هماهنگ است. «ساکنان ابلوموفکا کارکردن را نوعی مکافات میدانند، هرگز خود را با مسائل فکری و اخلاقی آزار نمیدهند و با وسواس بسیار از هرگونه شور و سودا پرهیز میکنند».5واقعیت آن است که هذیانهای ابلوموف درباره بهشت گمشده ابلوموفکا از جنس همان رویاپردازیهایی است که او در اتاق آپارتمانش پشت به خیابانها و بلوارهای پترزبورگ انجام میدهد. این هذیانها نه کنش که واکنشی است به شهر پترزبورگ. ابلوموف به مدد تخیل خویش که آن نیز چندان قدرت پرواز ندارد، تجلیات عاطفی زمان سپریشده را بهمنظور مشروعیتبخشیدن به اکنون خویش به کار میگیرد اما واقعیت آن است که ابلوموف بهواسطه زیستن صرف در گذشته و «خاطره» با «مادیت» شهر پترزبورگ قهر کرده است. بهرغم اینها ابلوموف حتی در خیالپردازیهای خود نیز چندان پیگیری و سماجت به خرج نمیدهد، هذیانهای وی همراه با بهپایانرسیدن روز به پایان میرسد. گنچاروف مسیر دایرهوار خیالپردازی در ابلوموف را هماهنگ با ضربآهنگهای طبیعت به زیبایی تشریح میکند. «اندیشهها ناگهان در درونش به جولان درمیآیند و مثل امواج دریا به مغزش هجوم میآورند. سپس اندیشهها به صورت اهداف درمیآیند و خونش را به جوش میآورند. عضلاتش کشیده و منقبض میشوند و اهداف به تلاش مبدل میشود. او به تحریک نیروی درونی موقعیت خویش را دو یا سهبار در ظرف یکدقیقه عوض میکند اما صبح بهسرعت سپری میشود. روز افول میکند و همراه با آن نیروهای تحلیل رفته در ابلوموف به رخوت میگراید».6 با آمدن روز رویاپردازیهای ابلوموف باز تکرار میشود و «بهشت گمشده» حالی از اندوه و افسوس در وی پدید میآورد. اکنون شاید بتوان دریافت که چرا ابلوموف دستهای گل سوسن را به دستهای یاس بنفش ترجیح میدهد زیرا سوسنها به دل جنگل نزدیکتر و یاسها بر روی هر شيرواني در کوچهها و خیابانهای شهر پترزبورگ میرویند.در ادبیات «شهر» اهمیتی اساسی دارد، اساسا شهر است که رمان به وجود میآورد و به همین علت میتوان رمان را پدیدهای شهری در نظر گرفت. در ادبیات روسیه پترزبورگ - شهری که در 1703 به دستور پطر ساخته شد- جایگاهی ممتاز دارد. شاید اگر پترزبورگ نمیبود ما شاهد ادبیاتی چنین درخشان نبودیم. مارشال برمن در کتاب معروف خود «تجربه مدرنیته» پترزبورگ را «پنجرهای به سوی اروپا»7 و یا درواقع پنجرهای به تنشهای اروپايی -انقلاب و جنبشها و شورشهای قرننوزدهمی- میداند. اما خود «شهر» نیز به چنین تنشهایی دامن میزند و ابلومویسم را به انزوا میکشاند. پينوشتها: * گنچاروف با ارائه شخصیت اشتولس که نیمهروسی و نیمهآلمانی است درعینحال تمام محاسن بورژوایی، مانند پشتکار، اهل عمل بودن و کارآیی ماشینوار را نیز به نمایش میگذارد، محاسنی که در اشراف روسیه و بهویژه در ابلوموف وجود ندارد. مواجهههای پیاپی ابلوموف با اشتولس، از متنهای درخشان ابلوموف است. 1، 2. «ابلوموف»، ایوان گنچاروف، ترجمه سروش حبیبی 3. «آزادی و زندگی تراژیک»، ویچسالاف ایوانف، ترجمه رضا رضايي 4، 5 و 6. «گانچاروف»، میلتون ائر، ترجمه حشمت کامرانی 7. «تجربه مدرنیته»، مارشال برمن، ترجمه مراد فرهادپور
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.