|

در نقد پروژه دولت‌محور طباطبایی

سیدجواد طباطبایی یکی از بحث‌برانگیزترین کارشناسان علوم سیاسی و تاریخ ایران است که نقدهای ریشه‌ای و جدی بسیاری بر آرای او وارد شده است. اگرچه تقریباً تمام روشنفکران و متفکران مستقل ایران از طیف‌های مختلف، از حمید عنایت، علی شریعتی و هما کاتوزیان تا حسین بشیریه و مراد فرهادپور و دیگران، از جایگاه رسمی طباطبایی در ساختار قدرت به نقد کشیده شده‌اند، منتقدان او نیز بیکار نبوده‌اند و تحلیل‌ها و تفاسیر او را نقد و بررسی کرده‌اند. یکی از جدیدترین موارد، نقد حسن قاضی‌مرادی است که در آخرین کتابش «تأملات ابزاری» به همت نشر اختران منتشر کرده است. او در این کتاب به نقد برخی آرای طباطبایی در حوزه اندیشه سیاسی می‌پردازد. البته قاضی‌مرادی هدف از این کتاب را در درجه اول نه نقد آرای طباطبایی در این یا آن کتابش بلکه طرح مباحثه‌ای با مخاطبان آثار او عنوان می‌کند. قاضی‌مرادی، در این کتاب، در حوزه اندیشه و تحولات سیاسی برخی از اجزای «پروژه» طباطبایی را نقد می‌کند. ضمناً اشاره‌ای بسیار گذرا به موضع شدیداً ایدئولوژیک طباطبایی دارد به‌عنوان یک «لیبرال و محافظه‌کار». چون بر این باور است که طباطبایی از این موضع مولفه‌ها و مضامین پروژه‌اش را برمی‌گزیند و تحلیل و تبیین می‌کند و نیز در بررسی تحولات سیاسی و فکری عصر مشروطه، مشی سیاسی او در پرتو اصلاح‌طلبی و اعتدال در نقد رویدادهای این عصر آشکار است. نویسنده در این کتاب مشخصاً بر دو جلد - در سه مجلد - تاکنون منتشرشده از مجموعه «تاملی درباره ایران» متمرکز است که محتوایشان را تأملات ابزاری می‌خواند، چون آن‌ها را پشتوانه نظری پروژه‌ طباطبایی می‌داند. این دو مجلد شامل جلد نخست «دیباچه‌ای بر نظریه انحطاط ایران» (1380) و دو بخش جلد دوم «مکتب تبریز و مبانی تجددخواهی» (1385) و «نظریه حکومت قانون در ایران» (1386) می‌شود. درواقع ترکیب کتاب «تأملات ابزاری» در پی آن است تا نشان دهد این‌ها تأملاتی‌اند تدارک دیده‌شده برای «پروژه»ای که به نظر می‌رسد او با این مجموعه دنبال می‌کند. البته نویسنده به این مساله نیز اشاره دارد که داوری‌هایی درباره تحولات اندیشه سیاسی ایران از دوران باستان تا دوران معاصر در آثار قبلی طباطبایی وجود دارند که آشکارا در خدمت این پروژه‌اند اما تاکید دارد مشخصاً در این دو مجلد از مجموعه به‌اصطلاح «تأملات» است که می‌توان جلوه‌هایی از پروژه او را یافت. در نظر قاضی‌مرادی، جز جلد اول این مجموعه - که به نظر می‌رسد همچون مقدمه‌ای بر کل مجموعه «تأملات» شامل بررسی سیر زوال عمومی جامعه ایران از صفویه تا قاجار است - دو بخش جلد دوم تبیینی از تحولات اندیشه سیاسی از جنگ‌های ایران و روسیه در زمان فتحعلی‌شاه تا استبداد صغیر در زمان محمدعلی‌شاه را دربر می‌گیرد. نقطه اوج این دوران انقلاب مشروطه است که ویژگی‌های فکر سیاسی در آن، کانون توجه طباطبایی است. نویسنده بر این باور است که در «تأملات» طباطبایی سیر تحولات اندیشه سیاسی در آثار و فعالیت‌های سیاسی و فکری سه گروه از «عاملان» سیاسی دنبال می‌شود: روشنفکران که درمجموع تجددخواه‌اند، دولت‌مردان مصلح و رجال اصلاح‌طلب و نیز روحانیت مترقی و مشروطه‌خواه. نویسنده نشان می‌دهد که این سه گروه، «عاملان» در «پروژه» اویند. او می‌کوشد با سنجش تحلیل طباطبایی از آثار و فعالیت‌های این سه گروه، نقش عاملان سیاسی را در پروژه او نشان ‌دهد. به‌علاوه تاکید دارد این پروژه طباطبایی شامل مولفه‌های ساختار فکری اوست که استوار است بر نخبه‌گرایی و دولت‌گرایی. قاضی‌مرادی در کتاب حاضر نشان می‌دهد که طباطبایی دو برخورد کاملاً متفاوت با «عاملان» موردنظر خود دارد: از یک‌سو، او عمدتاً مشغول ادعانامه‌نویسی علیه روشنفکران دوره مشروطه و نیز جنبش روشنفکری است و از سوی دیگر ادعانامه‌نویسی‌اش را به نفع روحانیت مترقی و خاصه دولت‌مردان مصلح و رجال اصلاح‌طلب پیش می‌برد. از آنجا که طباطبایی در «تأملات» خود آثار بسیاری از عاملان سیاسی موردنظرش را بررسی می‌کند، نویسنده از میان این آثار فقط به چند نمونه در چارچوب مطالب کتاب پرداخته و چگونگی مواجهه طباطبایی با محتوای این آثار و شرح و توضیح جانبدارانه او را از آنها نشان می‌دهد. قاضی‌مرادی از میان روشنفکران صدر مشروطه ملکم‌خان، از میان دولت‌مردان مصلح عباس‌میرزا و ابوالقاسم قائم‌مقام فراهانی و امیرکبیر، از میان رجال اصلاح‌طلب مجدالملک و از میان روحانیت مترقی، میرزای‌نائینی را انتخاب کرده است و ادعانامه‌نویسی طباطبایی را له یا علیه اینان، به اختصار، بررسی می‌کند و در پی آن، دو جنبه از ساختار نظری «پروژه» طباطبایی را شرح می‌دهد: «نخبه‌گرایی و دولت‌محوری». قاضی‌مرادی به انديشه‌ سياسى ايرانشهرى در آرای طباطبایی نیز می‌پردازد. او طبق روايت طباطبايى نشان می‌دهد آن جنبه از نظرات پيش از «تأملات» او كه مى‌تواند با موضوعات پس از «تأملات»اش گره بخورد، در چارچوب «پروژه» طباطبایی قرار می‌گيرد. از نظر نویسنده «اندیشه ایرانشهری» به روایت طباطبایی یکی از مولفه‌های دولت‌محوری در «پروژه» اوست و نظريه‌ حكومت مبتنى‌بر انديشه‌ ايرانشهرى، به‌تمامى، دولت‌گرايانه است. قاضی‌مرادی در انتهای کتاب حاضر نیز با نقد رویکرد سیاسی- نظری طباطبایی خطاب به او می‌نویسد: «همه بحث طباطبایی این است که اولاً اصلاح‌طلبی و انقلاب را در تضاد کامل با یکدیگر در نظر می‌گیرد و با طرد تام انقلاب در موضع دفاع از اصلاح‌طلبی می‌ایستد. ثانیاً خواستار اصلاحات همه‌جانبه می‌شود، زیرا از نظر او تاکید بر وجه سیاسی اصلاحات کار را به انقلاب می‌کشد. ثالثاً از نظر او چون روشنفکران همواره اهل پیکار سیاسی بوده‌اند نتوانسته‌اند به پیشبرد برنامه‌ فراگیر تجددخواهی اعتنایی داشته باشند. در پاسخ باید گفت: اولاً، اصلاح‌طلبی - و نه اعتدال‌گرایی یا میانه‌روی- و انقلابی‌گری (رادیکالیسم) در هدف غایی‌شان تضادی با هم ندارند. اگر طباطبایی از اصلاحات این انتظار را دارد که «ریشه تباهی را نابود کند»، این هدفی انقلابی است. تاکید بر این نکته اهمیت دارد که ضد رادیکالیسم (انقلابی‌گری) اصلاح‌طلبی نیست، محافظه‌کاری است. ثانیاً کار اصلاحات سیاسی اگر در پی نابودی «ریشه‌های تباهی» باشد به انقلاب می‌کشد و از آن گریزی نیست». (ص184)

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.