|

پایايی برجام در مقابل یک‌جانبه‌گرایی ترامپ و آمریکا

علی‌اکبر یاری‌القار

این روزها موضوع برجام نقل محافل عام و خاص است. قوی‌ترین استدلال در مقابل کسانی که در داخل برجام را محکوم می‌کنند و آن را باج‌دهی به دشمن می‌دانند، موضع اخیر ترامپ است. او به این دلیل با برجام مخالف است که در این سند آمریکا با رسمیت‌دادن به برنامه هسته‌ای و اجازه غنی‌سازی از سال 2025 در حقیقت به ایران باج‌ داده است و بنابراين در پی الغای آن است. بستر تکوینی برجام پس از انقلاب اسلامی، قدرت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی ایران را به‌عنوان تهدیدی برای منافع خود قلمداد کردند. این کشورها با تصویب تحریم‎های چندجانبه و در نتیجه ایجاد بی‌ثباتی اقتصادی و اجتماعی، اشاعه اثرات روانی میان مردم و تزلزل در مشروعیت حاکمیت سیاسی جمهوری اسلامی ایران را دنبال می‌کردند. تسخیر سفارت آمریکا در تهران، سبب شد دولت‌های غربی که دچار نوعی سردرگمی و عدم شناخت و اطمینان نسبت به موضع خود درباره دولت جدید ایران شده بودند، در نهایت به گزینه تحریم‌های اقتصادی و بلوکه‌کردن حساب‌های ارزی ایران در آمریکا متوسل شوند. ایستادگی و مقاومت ایران در برابر نظم نوین جهانی و باور به غیرعادلانه‌بودن آن صفحه شطرنج بین‌المللی را به سویی پیش برد که ایران در درازمدت و در کوتاه‌مدت نیز منزوی شود. گرچه این انگاره می‌رفت كه این انزوا در دوره ریاست‌جمهوری آقای خاتمی تعدیل شود، مناقشه هسته‌ای مانع از آن شد و این تنش در دولت یازدهم با رویکردی هابزی به منتهادرجه خود رسید. شاید تعریف دولت یازدهم از هویت و موقعیت سازمان‌های بین‌المللی در قالب جو بی‌اعتمادی و تأکید بر افزایش درصد غنی‌سازی بدون بستر‌سازی فروملی و فراملی عاملی تمام‌کننده در تشدید تحریم‌های کمرشکن هسته‌ای و استراتژی به‌انزواکشیدن ایران همراه با پروژه ایران‌هراسی شد که هدف آن بازدارندگی ایران از ادامه غنی‌سازی با درصد خلوص بالا بود. نتایج عینی این تحریم‌ها افزایش 300درصدی قیمت‌ها در یک دوره چندماهه و کمبود شدید بسیاری از اقلام حساس علمی ، پزشکی و... در سطح داخلی بود. با انتخاب آقای روحانی به‌عنوان ریاست‌جمهوری یازدهم، چرخش معنا‌دار و محسوسی در تغییر پارادایم از تعارض به گفتمان شکل گرفت و با انتخاب مجدد ایشان با وجود مشکلات، مردم آری رسايی به این تغییر رویکرد و برنامه توافق هسته‌ای گفتند. اکنون آمریکا خواستار تعطیل‌كردن یا تغییر برجام است. ایالات متحده همواره خود را با ژست یک کشور مقید به آداب و رسوم بین‌المللی معرفی کرده است. در کشورهای جهان سوم که روابط و ضوابط بین‌الملل نهادینه نشده‌اند، قدرت به جای اینکه متکی به نهادها باشد، شخصی شده و فردی است. ممکن است در یک کشور جنوب با تغییر در کادر رهبری آن به توافق‌های گذشته با دیده احترام نگریسته نشود و بعضا با آن مخالفت شود اما در کشوری مانند آمریکا که قدرت قانونی است و شخصی‌شده نیست، بلکه در فرایند پیچیده و نظارت تناظری تفکیک قوا شکل می‌گیرد، تصمیمات ماهیتا نمی‌تواند سلیقه‌ای باشد. تغییر برجام و اقدام علیه آن قبل از آنکه ضررش به کشور ذی‌نفع (ایران) برسد، مضارش متوجه خود ایالات متحده خواهد شد. موضع تقابلی قدرت‌های نوظهور و غرب به‌عنوان صادر‌کنندگان سند هرگونه بد‌عهدی ایالات متحده نسبت به برجام با واکنش قدرت‌های نو‌ظهوری از قبیل چین و روسیه مواجه خواهد شد که در مقام رقابت بر سر هژمونی با ایالات متحده هستند. به‌علاوه کشورهای اروپایی به‌عنوان امضا‌‌کنندگان سند و در راستای استقلال فکری و عدم انقیاد به ایالات متحده در عین احترامی که به آمریکا قائل هستند، انتظار می‌رود در حمایت از یک سند بین‌المللی که خود آن را تهیه، اصلاح و تمهید کرده‌اند، به آن پایبند باشند. البته این منوط به آن است که ایران بتواند با شفاف‌سازی و ارائه دلایلی متقن جامعه بین‌المللی را بر تناقض آن از جانب ایالات متحده اقناع کند که با پیش‌زمینه بین‌المللی از شخصیت تعریف‌نشدنی ترامپ چندان دور از انتظار به نظر نمی‌رسد. اگرچه دونالد ترامپ بارها به طور جدی توافق از هسته‌ای انتقاد کرده است، قدرت‌های اروپایی تأکید می‌کنند که این توافق برای امنیت بین‌المللی ضروری و تاکنون کارساز بوده است. سازمان‌های بین‌المللی به‌عنوان طراحان سند نهادهای بین‌المللی از قبیل سازمان ملل متحد و آژانس انرژی اتمی به‌عنوان طراحان و طرف‌های درگیر در این سند نمی‌توانند درباره ابطال آن بی‌تفاوت باشند. خبرگزاری فرانسه روز یکشنبه گزارش داد: یوکیا آمانو، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، اعلام کرده است ایران در اجرای تعهدات خود به توافق هسته‌ای با کشورهای غربی، به‌خوبی عمل می‌کند. گرچه مصوبات بین‌المللی الزام‌آورند؛ اما مطابق مفروضات واقع‌گرایان و سایر مکاتب غالب دنیا، محیط بین‌المللی آنارشیک است و در این شرایط اعتماد مطلق، ساده‌انگاری است. این وضعیت اقتضا می‌کند هر کشوری در عین اعتماد بین‌المللی که از استلزامات جامعه جهانی است، میزانی از احتیاط را در تصمیم و کنش خود محفوظ دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.