|

دست از سر مارکس و بدیو بردارید

فرنگیس بیات- دکترای علوم سیاسی

مصاحبه با دکتر محمدرضا تاجیک به‌عنوان یکی از اندیشمندان جریان اصلاح‌طلب، در خود حاوی قاطعیتی مثال‌زدنی از همه آن چیزهایی است که باید بریدن از اصلاح‌طلبی نام بگیرد. مصاحبه‌شونده بعد از فهرستی از اسامی فلاسفه و متفکران سیاسی که نام‌نبردن از آنها این‌روزها به منزله نادانی است، سعی می‌کند با نگاه رئالیستی سرراست سراغ ماهیت تظاهرات برود. در ابتدا هم تلاش می‌کند حجره تئوری‌ها را بیاراید. معمولا ارجاع به فلاسفه، متفکران سیاسی چپ و راست، بخشی از رویه اقناع‌سازی و به‌قولی «آموزه‌مند»کردن خواننده‌هاست. به خواننده‌ها می‌گوید شما اینها را نمی‌شناسید، مفاهیم را بلد نیستید، پس آنچه من از انبان تئوری‌ها درمی‌آورم، به حقیقت نزدیک‌تر است. معمولا زرورق تئوری خواننده را مشعوف و گاه مثل خود من گیج می‌کند. مخاطب سر جای خودش می‌نشیند و درک گوینده خوشنام و باهوش را برتر از فهم خود از واقعیت جاری قلمداد کرده و مانند همه سال‌های گذشته صبر می‌کند.

این مصاحبه برخلاف سؤال‌های روشنی که دارد، با پاسخ‌های حلزون‌واری روبه‌رو شده است. مصاحبه‌شونده با ارجاعی مستقیم به انقلاب‌های رنگی و تبادر ایده «دستکاری»بودن این اعتراضات در تجربه انقلاب‌های نارنجی و سرخ، از «حالا وقتشه» می‌گوید. این عاریه‌گرفتن‌های مفهومی و اصطلاحی از این اتفاق و آن اتفاق، باعث می‌شود از زمینه‌های مهم، شایان تأمل و ضروری برای مرور اعتراضات عبور کند و با مهم‌ترشمردن «اینکه این اعتراضات چه چیزی نیستند»، حتی خواننده روزنامه‌خوانی مانند من را معلق و سردرگم کند. دکتر تاجیک به‌جای متمرکزشدن بر وضعیت سیاسی و اقتصادی فعلی که از آن با عنوان دقیق «بی‌هنجاری سیاسی» نام می‌برد، خیلی سریع و خلاصه توضیح می‌دهد که بالاخره «در این فضا مردمی می‌زیند؛ مردمی که دچار مشکلاتی جدی هستند». مصاحبه‌شونده که دانش سیاسی پیچیده‌ای دارد، به‌جای کمک‌گرفتن از تئوری‌ها برای توصیف این بی‌هنجاری و روشن‌ترکردن مسئولیت حاکمیت، دولت، بوروکراسی و نخبگان هم‌صدر آنها و در یک کلام زمینه‌های بروز «نارضایتی توده‌ای»، عمدتا درگیر موضع‌گیری اصلاح‌طلبان و دسته‌بندی آنها و توضیح تقدم و تأخر فعالیت‌های غریق‌نجاتی‌شان به‌جای تبیین شرایطی است که همه نزدیکان به قدرت و در قدرت، در قبال آن مسئولیت مشترک دارند. دکتر تاجیک در مقام یک آموزگار، به‌جای بررسی موقعیت، دغدغه حفظ نسبت اصلاح‌طلبان با هسته مرکزی قدرت را دارد. توجه به کلماتی مانند «سود»، «آلترناتیو برتر»، «نیروی هژمونیک» و «نیم‌نگاهی به توده‌های مردم»، نشان از عمق برداشت‌های بحران‌زده از سیاست دارد. این واژگان خیلی سرراست نشان می‌دهند سیاست در چشم «بالا»، چیزی جز ملک مُشاع اصلاح‌طلبی و اصولگرایی نیست. در حقیقت برای فهم اعتراضات، به‌جای دق‌الباب بر ‌هزار تئوری، نیاز است دو کار را هم‌زمان انجام دهیم: اول، به‌جای تمرکز بر توده‌ها و فهم اعتراضات، تمام ابزارهای تئوریک را در خدمت به فهم جریان نخبگان اصلاح‌طلب به کار گیریم؛ جریانی که در چالش جدید بیشتر مشغول سازگارسازی اجتماعی1 است. دوم، به‌جای تکیه مطلق بر «خود»، به‌جای ترسیم هر آنچه در بیرون از ماست بر پایه تقدم و هژمون‌بودن «خود»، این‌بار با الهام از امانوئل لویناس برای فهم رویدادها از دیگری شروع کنیم. خود را از مرکزیت فهم تقسیم قدرت سیاسی و انتشار تحلیل از وضعیت برهانیم و کمی با رنج دیگری وقایع را ببینیم. اعتراضات شفاف‌تر از آنی هستند که سینی‌ای از تئوری‌ها را برای درک آنها کنار دستمان بگذاریم. پدیده شفاف‌تر از آن است که نیاز به مارپیچی از نظریات داشته باشیم. به نظر می‌رسد بیشتر از آنکه به گرامشی، بدیو و مارکس مراجعه کنیم، در بزنیم و نوری برای روشن‌شدن ماجرا بگیریم؛ کمی از لویناس کمک بگیریم و با تقدم دیگری بر این خودِ قهار مطلق، از رنج دیگری و از فهم دیگری آغاز کنیم. 1- سازگارسازی اجتماعی مکانیسمی برای مقابله با شرایط است. ذهن با تقسیم منابع به دو دسته در جست‌وجوی «فکت‌های واقعی» می‌افتد و از سوی دیگر به دنبال پیداکردن راهی با اتکا به یک آموزه یا دلبستگی اعتقادی درصدد «دستکاری در واقعیات به منظور رسیدن به آرامش و امنیت ذهنی» است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.