|

سينماي اجتماعي به سبک ابراهيم حاتمي‌کيا

فرانک آرتا: «اميد» را مي‌توان يکي از اصلي‌ترين کارکردهاي «سينماي اجتماعي» دانست؛ هرچند که اين نوع سينما به مشکلات و نارسايي‌ها مي‌پردازد و با تيغ بران نقد سراغ غدد چرکين کژي‌ها مي‌رود، اما در عمق نگاهش مسير اصلاح‌طلبي را هموار مي‌کند، چون از طريق طرح مشکلات و کاستي‌ها در يک جامعه توجه همگان را جلب کند تا در فکر مرتفع‌کردن فساد باشند. به عبارت دقيق‌تر، مقصد سينماي اجتماعي، فروپاشي اجتماع پيرامون خود نيست، بلکه هدفش اين است که جامعه از پوسته خود عبور کند و به حقيقت هسته وجودي خود برسد. اين‌گونه است که سينماي اجتماعي جهان پيرامون خود را سياه - سفيد نمي‌بيند. تنها نوري روي واقعيات سياه و تلخ جامعه خود مي‌افکند تا جامعه از خواب خرگوشي بيرون بيايد و البته طرح همين واقعيات چندان راحت نيست و هميشه با مخالفت‌ها و ممانعت‌هاي متوليان جامعه مواجه بوده است. براين‌اساس سينماي اجتماعي را مي‌توان در گونه‌هاي مختلف سينمايی دنبال کرد که سنگ‌بناي داستان و ترسيم روايت در آن، برپايه واقع‌گرايي است. البته بايد به اين نکته توجه داشت که در سينماي ايران و به‌خصوص در ميانه دهه 60 خورشيدي به دليل درگيرشدن کشور با جنگ، سينماي اجتماعي در ابتدا در قالب سينماي جنگ و دفاع مقدس توانست عرض‌اندام کند؛ هرچند که در متن جنگ،‌ به دليل شرايط ويژه حاکم در کشور، شکل تبليغاتي پيدا کرده بود تا تحليل‌گرايانه و حتي نقادانه. مضامين فيلم‌هاي اوليه بيشتر بيانگر رشادت‌ها، ‌پيروزي‌ها و سختکوشي‌هاي رزمندگان بود که براي حفظ مام‌ميهن و ارزش‌هاي برآمده از انقلاب اسلامي چه جان‌فشاني‌ها که نکردند، اما به مرور و بعد از پايان جنگ،‌ اين نوع سينما با عمق بيشتري به موضوعات متن و حاشيه جنگ نزديک شد، به‌طوري‌که سرنوشت سينماي جنگ و اجتماعي به هم گره خورد. يکي از فيلم‌سازاني که در هموندي چنين حرکتي نقش بسزايي داشت کسي نبود جز ابراهيم حاتمي‌کيا. او از روزهاي نخست فيلم‌سازي خود از «هويت»، ‌«ديده‌بان»، «مهاجر» و «وصل نيکان» با ترسيم فضاي جنگ سعي کرد تصوير متفاوتي از آدم‌ها ارائه دهد. البته در اين مسير جنگ و دفاع براي او مفهوم گسترده‌تري داشت، به‌گونه‌اي که مفاهيم «پيروزي حق عليه باطل» را فقط در جنگ ناجوانمردانه عراق عليه ايران نمي‌ديد، بلکه ردپاي چنين مفهومي را در کشور آلمان در فيلم «از کرخه تا راين» جست‌وجو کرد که چگونه رزمندگان اسلام قربانيان حاميان اروپايي صدام حسين شدند، اما رزمنده او همچنان در کنار رود راين با خداي خود نرد عشق مي‌بازيد يا چنين نگاهي را در جنگ بوسني دنبال کرد و باعث شد که فيلم «خاکستر سبز» را بسازد. در دو فيلم «بوي پيراهن يوسف» و «برج مينو» به‌وضوح دلتنگي فيلم‌ساز درخصوص باورها و آرمان‌هايش که به‌خاطر آن انقلاب کردند و عاشقانه به جبهه‌ها رفتند ديده مي‌شد. در اولي مفهوم «انتظار» - يکي از مضامين مهم شيعه - را دست‌مايه کار خود قرار داد و در دومي ادامه مفاهيم انقلاب اسلامي و ارزش‌ها را در کشور خارجي دنبال کرد، اما سرعت تغيير آرمان‌ها در جامعه به اندازه‌اي زياد و عرصه آن‌قدر تنگ شده بود که ديگر او چاره‌اي ندید جز اينکه دکل «برج مينو» را دفن و همه‌چيز را دروني کند. بعد از آن هم به باور فيلم‌ساز تأسي از مفاهيم ارزشي و بنيادي ميان جامعه و آدم‌هاي به جنگ رفته آن‌قدر شکل بحراني گرفت و فاصله ميان آرمان‌ها و واقعيت آن‌قدر زياد شد که دلتنگي‌ها و اعتراضاتش به ساخت فيلم «آژانس شيشه‌اي» ‌منجر شد به ‌نمونه‌اي موفق از يک فيلم اجتماعي دغدغه‌مند که فيلم‌سازش همچنان دل در گرو فضاي جنگ و جبهه دارد و البته «روبان قرمز» او از فضاي واقعي جامعه و جنگ فاصله گرفت و داستان شخصيت‌هاي جنگ در برهوت ناکجاآباد روايت شد که تماشاگر حيرت مي‌کرد. به مرور حاتمي‌کيا به جامعه خود نزديک‌تر شد و در فيلم‌هاي بعدي‌اش با زبان نيش و کنايه دغدغه‌هاي خود را بيان کرد؛ «موج مرده»، ‌«ارتفاع پست»، «به رنگ ارغوان» (يک دهه در محاق توقيف بود)، «به نام پدر»، ‌فيلم نااميدکننده «دعوت»، «گزارش يک جشن» (هيچ‌وقت به نمايش درنيامد)، ‌«چ»، ‌«باديگارد» و حالا هم «به وقت شام». در تمام اين فيلم‌ها حاتمي‌کيا هيچ‌وقت فيلم خنثي نساخت و همواره معترض بود. هرچند برخي از اعتراضات او با مخالفت‌هايي مواجه شدند. حتي سويه اعتراضات از فيلم‌هايش فراتر رفت و به کيش شخصيت او در نوع برخورد با حوادث و وقايع اجتماعي - سياسي پيش رفت، اما شکل اعتراضات ابراهيم حاتمي‌کيا شبيه خود اوست؛ ‌گاهي قابل درک و گاهي هم غيرقابل‌فهم. حالا هم در «به وقت شام» سراغ يکي از مهم‌ترين مسائل جهان امروز رفته؛ جنگ در سوريه و ظهور تروريستي از جنس داعش.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.