|

بررسی دلایل گوناگون اقبال عمومی به پذیرش و نشر اخبار کاذب در حوزه علم و فناوری

هیاهو برای هیچ

محمدرضا کاظمی. روان‌پزشک، عضو هیئت‌علمی دانشگاه

مرد جوانی در ۲۰ سالگی نه‌تنها توانسته است دوره‌ پزشکی عمومی را در مدت سه‌سال به پایان برساند که موفق شده هم‌زمان سه رشته تخصصی پزشکی را نیز به اتمام برساند. کودک ۱۰ ساله‌ای بیش از 10 اختراع به ثبت رسانده و کمپانی‌های نامدار دنیا به دنبال او هستند و برای استخدام وی با هم رقابت می‌کنند. دختر نوجوانی در زیرزمین منزل مسکونی‌شان «پلوتونیوم» را غنی‌سازی می‌کند. مرد میان‌سالی موتوری طراحی کرده که هزینه‌ تولید آن از موتورهای فعلی کمتر است و به‌سادگی از «آب شهری!» به‌جای سوخت فسیلی یا الکتریکی استفاده می‌کند. فرد مسنی دستگاه یا الگویی برای پیش‌بینی دقیق زلزله طراحی کرده و می‌تواند وقوع زمین‌لرزه را با دقت بالا پیش‌بینی کند. و... . هرازچندگاهی با ادعاهایی از این دست در رسانه‌ها مواجه هستیم که در هربار هم عده‌ای از ما (نه‌چندان کم) حداقل برای مدتی (گاهی طولانی) با آنها همراه می‌شویم. اینکه چرا این ادعاها مطرح می‌شوند و چرا موج رسانه‌ای ایجاد می‌کنند و چرا جامعه آنها را می‌پذیرد، موضوعی است واجد جنبه‌های مختلف روان‌شناختی، جامعه‌شناختی، فرهنگی و... که البته بسیار درهم‌تنیده و غیر‌قابل تفکیک‌اند و همچنین شامل وجوه مختلف و متفاوتی همانند وجوه فردی، رسانه‌ای و اجتماعی است که در این مجال سعی می‌شود که این وجوه به صورت جداگانه و مختصر مورد بررسی و مداقه قرار‌ گیرند. در ابتدا وجه فردی ماجرا را بررسی می‌کنیم که چه افرادی و با چه انگیزه‌هایی چنین ادعا‌هایی را مطرح می‌کنند. البته به نظر می‌رسد دلایل مختلف و ناهمگونی در طرح این ادعاها وجود‌ دارد. - مقاصد ضد‌اجتماعی: گاهی فردی آگاهانه و به قصد فریب دیگران و کلاهبرداری و رسیدن به منافع مادی چنین ادعاهایی را مطرح می‌کند و البته ممکن ‌است شواهدی جعلی هم برای اثبات ادعاهای دروغین خود داشته‌ باشد که در برخورد اول قابل‌قبول و فریبنده به نظر برسد. - جلب توجه: نیاز به توجه یکی از انگیزه‌هایی است که سبب می‌شود افراد برای رسیدن به آن تلاش کنند و این ادعاها به‌خوبی توجه را جلب می‌کنند و این نیاز را که ممکن است در برخی افراد به شکل بیمارگونه‌ای زیاد باشد، ارضا می‌کنند. جذابیتِ توجهی که دریافت می‌شود سبب می‌شود فرد بدون درنظرگرفتن عواقب احتمالی به هر شیوه‌ای برای رسیدن به هدف دست بزند و طبیعتا چنین ادعاهایی با موج رسانه‌ای که ایجاد می‌کنند این نیاز را پاسخ داده و پاداش حاصله سبب تداوم رفتار می‌شود. - عدم تمایز واقعیت از خیال: در مواردی برخی افراد توان فاصله‌گذاری بین خیال‌‌پردازی درون ذهن خود از واقعیت موجود بیرونی را ندارند و آنچنان غرق خیالات خود می‌شوند که آنها را باور کرده و به همین ترتیب می‌توانند دیگران را هم تحت‌تأثیر قرار‌ داده و با خود همراه کنند و در شرایطی و با طرح رسانه‌ای موضوع ممکن است در سطح بزرگ‌تری از جامعه مطرح شوند و مورد پذیرش قرار‌ گیرند. در این مجموعه افرادی هستند که فکر می‌کنند و باور دارند که توانایی‌های خاصی دارند یا کارهای بزرگی انجام داده‌اند و مثلا اختراعاتی داشته‌اند و... . این ادعاها گاه به طریقی در جامعه پخش می‌شوند و مورد توجه قرار می‌گیرند و واقعی انگاشته می‌شوند. - کودکان: در مورد کودکان قضیه پیچیده‌تر است. کودکان سریع و آسان تحت‌تأثیر القائات قرار می‌گیرند و ممکن است در این موارد به صورت نیابتی وسیله‌ای برای نیل بزرگ‌تر‌هایشان به اهداف و مقاصدشان بشوند؛ مثلا نیاز به جلب‌توجه والدین از طریق جلب‌توجه برای فرزندش ت‍أمین شود یا بزرگ‌سالی خیالات و آرزوهای خود را در فرزندش واقع‌‌نمایی کند و... . وجه دوم ماجرا وجه رسانه‌ای است و اینکه چرا و با چه انگیزه‌هایی رسانه‌ها این موضوعات را مطرح می‌کنند؟ اصولا‍ موج حاصل از این ادعاها ناشی از ورود رسانه‌ها و انتشار آنها در گستره وسیع است و در همین حال انتشار رسانه‌ای موضوع را باور‌پذیر‌تر می‌کند چون جامعه انتظار دارد که رسانه براساس وظیفه‌ ذاتی خود در ابتدا صحت آنچه را مطرح می‌کند، بررسی کرده‌ باشد و در پی اثبات صحت، آن را منتشر کند [که البته انتظار بجا و درستی است]. اما چرا رسانه‌ها اقدام به انتشار این ادعاها می‌کنند؟ - در مورد برخی رسانه‌های غیررسمی، تبلیغی و زرد هدف فقط‌وفقط جلب مخاطب حتی برای چند دقیقه است و اصلا صحت و سقم آنچه منتشر می‌کنند برایشان اهمیتی ندارد و حتی گاهی خود با ‌آگاهی کامل اقدام به تولید شایعه و پخش آن یا فضا‌سازی برای باور‌پذیرکردن ادعاهای دروغین می‌کنند و در این موارد فقط اهداف مادی مهم است و البته معمولا این‌گونه رسانه‌ها اثرات فراگیر و طولانی‌مدت ندارند و حداقل بعد از مدتی دستشان برای مخاطب آگاه رو می‌شود. - گاهی رقابت برای سرعت‌بخشیدن به انتقال خبر و تلاش برای اول‌بودن سبب می‌شود که رسانه اقدام برای کسب اطمینان از صحت موضوع نکند که اصلا قابل‌توجیه نیست. - همان‌گونه که در وجه فردی جلب‌‌توجه مهم است در وجه رسانه‌ای هم جلب‌توجه رسانه یا فردی از رسانه (مثل مجری تلویزیون) می‌تواند عاملی باشد که سبب شود رسانه رسالت اصلی را فراموش کرده و فقط انتشار خبر پرسروصدا را مدنظر قرار می‌دهد. - رسانه‌ها در طول زمان از آنچه مورد توجه افکار عمومی قرار می‌گیرد، آگاه می‌شوند و درنتیجه پیگیری و تلاش برای کسب چنین اخبار و موضوعاتی برایشان مهم و جذاب می‌شود، ولی آنچه باید همیشه مورد توجه قرار ‌گیرد، این است که از رسانه‌های ملی، خبری و رسمی انتظار می‌رود که همیشه قبل از انتشار هر موضوعی حتما مستندات آن را بررسی کنند. - در دنیای امروز که بررسی شواهد و جست‌وجوی اخبار و راستی‌آزمایی‌های مربوط به آن به‌راحتی قابل انجام است، چنین اشتباهاتی از سوی رسانه‌ها قابل‌پذیرش نیست و ممکن است شائبه عمدی و آگاهانه‌بودن آنها را مطرح کند. و اما در وجه اجتماعی آنچه مهم است و مورد ‌توجه قرار می‌گیرد، این است که چرا جامعه تا این حد پذیرای این ادعا‌هاست؟ - همان‌گونه که وقتی اعتماد‌به‌‌نفس فرد دچار آسیب می‌شود، برای ترمیم این اعتماد‌به‌‌‌نفس ممکن است ادعای دروغین کند، جامعه‌ای هم که اعتماد‌‌‌به‌‌نفس پایین و آسیب‌خورده دارد، به ‌دنبال این است که نمونه‌هایی بیاید تا به‌وسیله آنها ثابت کند که «می‌تواند» و به‌این‌ترتیب اعتماد‌به‌‌نفس خود را ترمیم‌کند. - جامعه‌ای که اعتقاد دارد بالاترین ضریب‌ هوشی را دارد، برای اثبات این تفکر به شواهد و نمونه‌هایی نیاز دارد که گاه آنها را در بین مدعیان کاذب می‌یابد و دوست دارد آنها را بپذیرد. - به نظر می‌رسد جامعه ما تمایل دارد کسی پیدا شود که بار «کم‌کاری اجتماعی» را به دوش بکشد و یک‌تنه کاری بکند که از هیچ‌کس دیگری بر‌نمی‌آید و بنابراین زود‌باورانه هرکدام از این ادعا‌ها را می‌پذیرد و طلب مستندات نمی‌کند. گویی آحاد جامعه در ‌پی و به‌دنبال کسی هستند که بتواند تمام زخم‌ها و عقده‌ها و احساس حقارت‌های فردی و اجتماعی خود را از طریق او بهبود بخشند، فراموش کنند و ترمیم و اصلاح کنند و بنابراین اشتها و ولعی برای پذیرش این ادعا‌ها دارند و از سوی دیگر، طرح این موضوع که این افراد مورد بی‌توجهی و ظلم واقع می‌شوند، در ایجاد حس ترحم و همراهی با این افراد مؤثر است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.