دانشمندان يك گام ديگر به طراحی و توليد پروتئینهای دستساز برای بدن نزديك شدند
گشودهشدن روزنه اميد در خط سیر تحقیقات علمی
کارل زیمر . ترجمه: طیبه شالچی
بدن انسان دهها هزار سلول پروتئین میسازد که هر کدام وظیفه منحصربهفردی بر عهده دارند. در حال حاضر محققان ساخت نمونههایی را که بهطور طبیعی در بدن یافت نمیشود، فراگرفتهاند. بدن ما تقریبا 20 هزار نوع متفاوت پروتئین تولید میکند، از کلاژن موجود در پوست گرفته تا هموگلوبین موجود در خون. برخی شکل صفحات مولکولی به خود میگیرند و برخی به صورت رشتهها، مربعها، تونلها و حتی برشی درآمدهاند. شکل بخصوص هر پروتئين آن را قادر به انجام وظیفه خاصی میكند؛ از حرکت اکسیژن در بدن تا کمک به هضم غذا. حدود دو قرن است که دانشمندان به تحقیق درباره پروتئينها پرداختهاند و در این مدت روی عملکرد سلولها و چگونگی تبدیل واحدهای ساختمانی ساده به پروتئينها مطالعاتی انجام دادهاند. رؤیای همیشگی آنها این بوده است که با کنارهمگذاشتن این عناصر موفق به ساخت پروتئينهای جدیدی شوند که به طور طبیعی یافت نمیشوند. اما راز بزرگی باعث سردرگمی آنها شده است: اینکه چگونه این واحدهای ساختمانی ساده شکل نهایی پروتئین را به خود میگیرند؟ «دیوید بیکر» 55ساله که سرپرستی مؤسسه طراحی پروتئین در دانشگاه واشنگتن را بر عهده دارد، نزدیک به ربعقرن است که به بررسی و تحقیق در مورد این راز پرداخته است. اکنون به نظر میرسد او و همکارانش این راز را حل کردهاند که بخشی را مدیون اطلاعات جمعآوریشده از کامپیوترها و تلفنهای هوشمند متعلق به یک میلیون داوطلب هستند؛ دانشمندان کشف کردهاند که چگونه واحدهای ساختمانی را گزینش کنند تا شکلی را که میخواهند به خود بگیرند. در سلسلهای از مقالات که امسال چاپ شده است، دکتر «بیکر» و همکارانش نتایج تلاشهای خود را آشکار کردهاند. آنها هزاران نوع متفاوت از پروتئینها را تولید کردند که شکلی که دانشمندان انتظار دارند را به خود میگیرند. اغلب این پروتئینها تفاوتهای چشمگیری با انواع طبیعی دارند. این تجربه آنها را به سوی پیشرفت علمی ژرفی هدایت کرد: پروتئینهای سلولی دستساز بشر که با پروتئینهای طبیعی متفاوت است. دکتر «بیکر» عنوان میکند: «ما میتوانیم پروتئينهایی از اولین مبدایی که میخواهیم بسازیم». او پیشبینی میکند که بهزودی دانشمندان قادر خواهند بود ابزارهای دقیق مولکولی برای وظایف گستردهای طراحی کنند. همچنین گروه او پروتئينهایی برای اهداف مشخصی ساخته است؛ از پروتئینهایی برای مبارزه با ویروس آنفلوانزا تا پروتئينهایی برای تجزیه گلوتن موجود در غذا یا پروتئين ردیابیکننده میزان اندک داروهای شبهافیونی. «ویلیام دیگرادو» که در دانشگاه سانفرانسیسکوی کالیفرنیا زیستشناس مولکولی است، میگوید تحقیقات اخیر دکتر «بیکر» و همکارانش نمایانگر مرحله مهمی در خط سیر تحقیقات علمی است. او عنوان میکند که در دهه ۱۹۸۰، رسیدن به چنین نتیجهای تنها یک رؤیا بود. هر پروتئين در طبیعت به وسیله یک ژن رمزگذاری شده است. با امتداد رشته دياناي به عنوان راهنما، یک سلول با یک پروتئين مشابه از واحدهاي ساختمانی به نام اسیدآمینه جفت میشود. با انتخاب از میان 20 یا حتی بیش از آن الگوی متفاوت، سلول، رشتهای از اسیدآمینه میسازد. رشته ممکن است متشکل از 12، صدها یا حتی هزارها واحد باشد. معمولا زمانی که سنتز پروتئین در سلول پایان مییابد، در چندهزارم ثانیه زنجیره پروتئینی به دور خود پیچ میخورد. دلیل پیچخوردگی پروتئينها، وجود بار الکتریکی در اسیدهای آمینه است. بخشی از زنجیره پروتئين بخش دیگر را جذب میکند در صورتی که در بخشهای دیگر دافعه ایجاد میشود. بعضی از پیوندهای مابین اسیدآمینهها در این شرایط به آسانی شکل میگیرند؛ اما پیوندهای انعطافناپذیر مقاومت میکنند. ترکیب تمام این فشارهای هستهای هر پروتئين را به یک معمای مولکولی شگفتآور تبدیل میکند. هنگامی که دکتر «بیکر» از دانشگاه برکلی کالیفرنیا فارغالتحصیل شد، کسی نمیدانست که چطور زنجیره اسیدآمینه را مطالعه کند و شکلی را که به خود خواهد گرفت، پیشبینی کند. دانشمندان این معما را «مسئله پیچخوردگی» مینامیدند. هنگامی که کار به دستکاریکردن این عناصر زیستی مهم میرسید، مسئله پیچخوردگی، دانشمندان را در عصر حجر نگه میداشت. آنها تنها میتوانستند از پروتئينهایی که بهطور تصادفی در طبیعت پیدا شده بود، استفاده کنند مانند انسانهای اولیه که کاربرد سنگهای تیز را برای جداکردن گوشت از استخوان یافته بودند. سالهاست که ما از پروتئينها استفاده میکنیم. به عنوان مثال تولیدکنندگان اولیه پنیر با اضافهکردن تکهای از معده گوساله به شیر باعث بستن آن میشدند. پروتئین رنین که در معده تولید میشود شیر مایع را به حالت نیمهجامد درمیآورد. امروزه دانشمندان همچنان به دنبال راهی برای بهکنترلدرآوردن پروتئينها هستند. برای مثال برخی تحقیقات روی صدف ابولونی (نوعی حیوان صدفدار) برای ساخت بدنی قویتر صورت گرفته است و دیگری روی تار عنکبوت برای ساخت طناب چتر نجات تحقیق و مطالعه میکند. پژوهشگران همچنین با تغییرات جزئی در پروتئينها آزمایش میکنند که پیچش جدید، آنها را به چه کار جدیدی وامیدارد. به هر حال دکتر «بیکر» و محققان بسیار دیگری معتقدند روند اینگونه از تغییرات جزئی بسیار مأیوسکننده است. پروتئينهای موجود در طبیعت در مقایسه با همه پروتئينهایی که با ترکیبهای مختلف اسیدهای آمینه ساخته میشوند، تنها کسر ناچیزی از «پروتئینهای کائنات» هستند. دکتر «بیکر» میگوید: «وقتی مردم پروتئین جدیدی میخواهند، در طبیعت برای پروتئین موجود جستوجو میکنند، جایی که هیچ طراحی در آن دخیل نیست». اکتشافات جمعآوریشده دکتر «بیکر» ظاهر غلطاندازی دارد؛ چهرهای نهچندان دلچسب، خوشبرخورد با موهایی آشفته و میل شدید برای پوشیدن تیشرتهایی با مضامین علمی دارد. دکتر «بیکر» بعد از فارغالتحصیلی از برکلی و پیوستن به دانشگاه واشنگتن، به تلاشگران حل مسئله پیچخوردگی پیوست. او و همکارانش از مسئله شباهت نسبی پروتئینهای طبیعی سود جستند.پروتئينهای جدید بهطور ناگهانی به وجود نمیآیند؛ همه آنها از پروتئینهای اولیه ساخته شدهاند. هرگاه دانشمندان شکل پروتئين مشخصی را کشف کنند، قادر خواهند بود در مورد شکل پروتئینهای مشابه نیز حدس و گمان بزنند. همچنین دانشمندان به این حقیقت که تعداد زیادی از پروتئینها از قسمتهای مشابه ساخته شدهاند، استناد میکنند. خصیصهای مشترک بین پروتئینها، امتداد فنریشکل اسیدآمینههاست که مارپیچ آلفا نامیده میشود. محققان راه تشخیص زنجیره اسیدآمینههایی را که به شکل فنری پیچیدهاند را یافتهاند. در اواخر دهه ۱۹۹۰، گروهی از دانشمندان دانشگاه واشنگتن به کار با نرمافزارهایی روی آوردند تا به مطالعات اختصاصی روی پروتئینهای پیچیده بپردازند. این آزمایشگاه تصمیم به ساخت زبانی مشترک برای این کدها گرفت؛ بر این اساس دانشمندان به دانشی جامع درباره پروتئینها دسترسی پیدا میکردند. در سال ۱۹۹۸ آنها پایگاهی به نام روزتا راهاندازی کردند که دانشمندان برای ساخت رشتههای مجازی اسیدآمینه بهره میبرند و بعد شبیهترین شکل پیچش آنها را محاسبه میکنند. شمار دانشمندان محقق روی پروتئین که به نام روزتا کامنز شناخته میشوند، پیرامون پایگاه در حال افزایش است. آنها در 20 سال گذشته نرمافزاری را بر مبنای اطلاعات روزانه ارتقا داده و آن را برای درک بهتر شکل پروتئینها استفاده کردند. اين نرمافزار همچنین برای درک عملکرد پروتئینها بر اساس شکلشان به دانشمندان کمک میکند. در سال ۲۰۰۵، دکتر «بیکر» برنامهای به نام [email protected] راهاندازی کرد که داوطلبان را برای اهدای زمان فرایند در کامپیوترهای خانگی و تلفنهای اندروید جذب میکنند. طی 12 سال گذشته یک میلیون و 266 هزار و 542 نفر به جمعیت [email protected] پیوستهاند. روزتا روزبهروز، قدرتمندتر و پیچیدهتر شده است و دانشمندان را قادر به استفاده از اطلاعات جمعی کرده تا پیچش پروتئینها را با جزئیات بیشتری شبیهسازی کنند. دقت پیشبینیهای آنها بهطور شگفتانگیزی رشد کرده است. تحقیقات فراتر از پروتئینهایی که پیش از این وجود داشتهاند به سمت پروتئینهایی با رشتههای غیرطبیعی پیش رفت. برای درک اینکه پروتئینهای غیــرطبیــعی چگــونهانــد، دانشمندان ژنهایی از آنها را ساخته و در سلول مخمر این پروتئینها را سنتز کردند. دکتر «بیکر» میگوید: «هنوز قابلیتهایی در پروتئینهای طبیعی وجود دارد که برای ما قابلفهم نیست. اما بخش اعظم مسئله پیچش حل شده است». پروتئین و بیماریهای مسری این پیشرفتها به تیم دکتر «بیکر» اطمینان کافی داد تا چالش بزرگتری را به عهده بگیرند: آنها شروع به طراحی پروتئینهای تخصیصشده برای وظایف مشخصی کردند. پژوهشگران احتمالا کار خود را با وظایفی که میخواهند پروتئینها بر عهده بگیرند، شروع میکنند و بعد رشتهای از اسیدهای آمینه را که پیچخوردگی صحیحی متناسب با وظایف تعریفشده دارد، معین میکنند.آنها در یکی از آزمایشهایشان با «یان ویلسون» که یک متخصص ویروسشناسی در موسسه تحقیقاتی اسکریپز است، همکاری داشتهاند تا پروتئینی برای مبارزه با آنفلوانزا بسازند. دکتر «ویلسون» در جستوجوی راهی برای خنثیکردن مسریبودن بیماریهاست و آزمایشگاهش هدفی امیدبخش را شناسایی و دنبال میکند: فرورفتگی در سطح ویروس. اگر دانشمندان بتوانند پروتئینی بسازند که بهراحتی در فرورفتگی قرار بگیرد، مانع قرارگیری ویروس در سلولها میشود. تیم دکتر «بیکر» از روزتا برای طراحی اینچنین پروتئینهایی استفاده میکند، آنها از روزتا برای محدودکردن جستوجو بین چند هزار زنجیره اسیدآمینه که وظایف مشخصی دارند، سود میجویند. پیچخوردگی هر کدام را در جستوجوی ترکیبی متناسب با فرورفتگی روی ویروس شبیهسازی میکنند. پژوهشگران از مخمر مهندسیشده برای تغییر پروتئین در مراحل نیمهنهایی به پروتئینهای واقعی استفاده کردند. سپس پروتئین را روی ویروس آنفلوانزا رها كردند. دانشمندان بعضی را که بهتر از بقیه روی ویروسها قلاب میشوند را بازیابی کردهاند تا به نمونهای که HB1.698.2.3 نامیده شده، رسیدهاند. برای درک بهتر میزان اثرگذاری HB1.698.2.3 بر توقف عفونت آنفلوانزا، آنها این پروتئین را روی بینی موشها اسپری کردند و بعد مقدار زیادی از ویروس آنفلوانزا را که بهطور طبیعی مهلک است، به موشها تزریق کرده و مشاهده کردند که پروتئين صد درصد از آنها در مقابل مرگ محافظت کرد. هنوز اثر HB1.698.2.3 روی انسان آزمایش نشده است. دکتر «ویلسون» میگوید: «اگر بیماری مسری جدیدی در شرف وقوع باشد، خوب است که دارویی برای دفاع داشته باشیم». HB1.698.2.3 فقط یکی از انواع پروتئینهایی است که دکتر «بیکر» و همکارانش طراحی و امتحان کردهاند. آنها مولکولی ساختهاند که مانع عملکرد سمومی که عامل مسمومیت غذایی هستند، میشود یا پروتئینی که میتواند مقدار کمی از مخدر فنتانیل را نمایان کند. پروتئین دیگری ممکن است به افرادی که توان هضم گلوتن را ندارند با تکهکردن مولکول گلوتن کمک کند. هفته گذشته، تیم دکتر «بيكر» یکی از پروژههای بلندپروازانهشان را معرفی کرد. محققان پروتئینهایی را طراحی کردهاند که مانند قطعات لگو روی هم سوار میشوند و همدیگر را در محیطی توخالی میربایند. همچنین در این فرایند آنها میتوانند ژنها را در میان بگیرند و برای ساعتها این محموله را با امنیت در بدن موشها حمل کنند. این پوششها گیرندههایی مشابه ویروسها دارند، هرچند نبود ساختار مولکولی مشخص مانع حمله آنها به سلولها میشود. دکتر «بیکر» میگوید: «گاهی اوقات آنها را نه-یک-ویروس مینامیم». برخی محققان در حال آزمایش روی ویروسهایی برای انتقال ژنها در سراسر بدن هستند. این ژنها میتوانند اختلالات وراثتی را درمان کنند؛ در پژوهش دیگری آنها با برنامهریزی مجدد سلولهای ایمنی وعده دادند تا با سلولهای سرطانی مقابله کنند، اما مانند محصول میلیونها سال سیر تکاملی، ویروسها اغلب بهخوبی نقش حامل ژنها را اجرا نمیکنند. دکتر «بیکر» میگوید که اگر سیستم تحویل از مبدأ را بسازیم، قاعدتا عملکرد آن بهبود مییابد. «گری نوبل»، عضو ارشد هیئترئیسه در سانوفی میگوید که تحقیقات جدید ممکن است ما را به سوی ابداع مولکولهایی هدایت کند که درحالحاضر حتی تصورش را هم نمیکنیم. این قلمرو جدیدی است، چون از پروتئینهای موجود الگوبرداری نمیشود. درحالحاضر، دکتر «بیکر» و همکارانش فقط میتوانند زنجیرههای کوتاه پروتئینی بسازند. بخشی بهخاطر ساخت قطعات از دياناي است تا پروتئين را رمزگذاری کند. البته تکنولوژی بهسرعت در حال پیشرفت است و درحالحاضر گروه دکتر «بیکر» پروتئینهای طولانیتر و بزرگتری را امتحان میکند که ممکن است وظایف پیچیدهتری برعهده داشته باشند، مانند مبارزه با سرطان. در ایمونوتراپی سرطان، سیستم ایمنی سلولهای سرطانی را که پروتئینهای مشخصی در سطحشان دارند، شناسایی میکند. سیستم ایمنی به آنتیبادیها اعتماد میکند تا یک پروتئين را شناسایی کنند. دکتر «بیکر» میخواهد تا پروتئینهایی طراحی کند که هنگامی که روی چند نوع گوناگون از پروتئینها در سطح سلول سرطانی چفت شد، واکنش نشان دهند. او گمان میکند که این مولکولها قادر به تشخیص دقیقتر سلولهای سالم از سلولهای سرطانی خواهند بود. او میگوید: «ما مولکولهایی را طراحی میکنیم که بتوانند محاسبات منطقی انجام دهند». او بهراستی امیدوار است که سرانجام موفق به ساخت دستگاههای مولکولی شود. سلولهای ما با چنین موتوری سوخت تولید میکنند، مانند ATP synthase؛ پروتئین غولپیکری که عملکردش شبیه چرخ آبی مولکولی است. پروتونهای دارای بار الکتریکی در حلقهای از اسیدهای آمینه روان میشوند و در هر ثانیه هزارانبار به دور خود میچرخند. از ATP synthase انرژی سوخت مولکولی به نام ATP به دست میآید. دکتر «بیکر» میگوید که اگر دانشمندان اطلاعات بیشتری درباره چگونگی شکلگیری پروتئینهای بزرگتر به دست آورند، ساخت چنین دستگاههای مولکولی پیچیدهای ممکن میشود. وی میگوید که در طبیعت موضوعات بسیاری تنها با سرهمکردن اتفاقات پیرامون درک میشود و ما با فهم مطالب بنیادی بیشتر، قادر به انجام کارهای مثمرثمرتری خواهیم بود. NewYorkTimes, Dec.2017
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.